સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 1007-1026

યાન્દિગ્ધ્વૈવ કૃતા વિષેણ કુસૃતિર્યેષાં કિયદ્ગણ્યતે
લોકં હન્તુમનાગસં દ્વિરસના રન્ધ્રેષુ યે જાગ્રતિ ।
વ્યાલાસ્તેપિ દધત્યમી સદસતોર્મૂઢા મણીન્મૂર્ધભિર્-
નૌચિત્યાદ્ગુણશાલિનાં ક્વચિદપિ ભ્રંશોસ્ત્યલં ચિન્તયા ॥

તત્પ્રત્યસ્ત્રતયા ધૃતો ન તુ કૃતઃ સમ્યક્સ્વતન્ત્રો ભયાત્-
સ્વસ્થસ્તાન્પ્રતિઘાતયેદિતિ યથાકામં ન સંપોષિતઃ ।
સંશુષ્યન્વૃષદંશ એષ કુરુતાં મૂકઃ સ્થિતોપ્યત્ર કિં
ગેહે કિં બહુનાધુના ગૃહપતેશ્ચૌરાશ્ચરન્ત્યાખવઃ ॥

સ્વાત્મીયાન્ન દદાસિ ચેત્ફણમણીન્મા દાઃ પરાર્થં પરૈર્-
યત્કિંચિન્નિહિતં રુણત્સિ કિમિદં નિધ્યાદિ દુષ્ટાશયા ।
એતત્તાવદલં ભવન્તમપરં પૃચ્છામિ કસ્માદહે
ફૂત્કારૈર્વિષવહ્નિવેગગુરુભિર્દન્દહ્યસેમું જનમ્ ॥

નિઃસારાઃ સુતરાં લઘુપ્રકૃતયો યોગ્યા ન કાર્યે ક્વચિચ્-
છુષ્યન્તોદ્ય જરત્તૃણાદ્યવયવાઃ પ્રાપ્તાઃ સ્વતન્ત્રેષુ યે ।
અન્તઃસારપરાઙ્મુખેણ ધિગહો તે મારુતેનામુના
પશ્યાત્યન્તચલેન વર્ત્મ મહતામાકાશમારોપિતાઃ ॥

યે જાત્યા લઘવઃ સદૈવ ગણનાં યાતા ન યે કુત્રચિત્-
પદ્ભ્યામેવ વિમર્દિતાઃ પ્રતિદિનં ભૂમૌ નિલીનાશ્ચિરમ્ ।
ઉત્ક્ષિપ્તાશ્ચપલાશયેન મરુતા પશ્યાન્તરિક્ષે સખે
તુઙ્ગાનામુપરિ સ્થિતં ક્ષિતિભૃતાં કુર્વન્ત્યમી પાંસવઃ ॥

અનીર્ષ્યાઃ શ્રોતારો મમ વચસિ ચેદ્વચ્મિ તદહં
સ્વપક્ષાદ્ભેતવ્યં બહુ ન તુ વિપક્ષાત્પ્રભવતઃ ।
તમસ્યાક્રાન્તાશે કિયદપિ હિ તેજોવયવિનઃ
સ્વશક્ત્યા ભાસન્તે દિવસકૃતિ સત્યેવ ન પુનઃ ॥

સાંમુખ્યં વસ્તુજાતં નયતિ નનુ ચિદીશસ્ય યદ્દર્શનાઢ્યં
નેત્રદ્વન્દ્વં કિલૈતદ્વિમલમિતિ તતોન્યાઙ્ગસઙ્ગં વિહાય ।
ઘ્રાણં વંશાભિરામં પરિમલનિરતં ચક્ષુષોર્મધ્યભાગે
નિત્યં લીનં ન ચાસ્મિન્મૃગસિ નયનયોઃ શ્વાસમામુઞ્ચ ખિન્ને ॥

એતત્તસ્ય મુખાત્કિયત્કમલિનીપત્ત્રે કણં પાથસો
યન્મુક્તાફલમિત્યમંસ્ત સ જડઃ શૃણ્વન્યદસ્માદપિ ।
અઙ્ગુલ્યગ્રલઘુક્રિયાપ્રવિલયિન્યાદીયમાને શનૈસ્-
તત્રોડ્ડીય ગતે હહેત્યનુદિનં નિદ્રાતિ નાન્તઃશુચા ॥

આસ્તેત્રૈવ સરસ્યહો બત કિયાન્સંતોષપક્ષગ્રહો
હંસસ્યાસ્ય મનાઙ્ન ધાવતિ મતિઃ શ્રીધામ્નિ પદ્મે ક્વચિત્ ।
સુપ્તોદ્યાપિ વિબુધ્યતે ન તદિતસ્તાવત્પ્રતીક્ષામહે
વેલામિત્યુષસિ પ્રિયા મધુલિહઃ સોઢું તુ એવ ક્ષમાઃ ॥

વાતાહારતયા જગદ્વિષધરૈરાશ્વાસ્ય નિઃશેષિતં
તે ગ્રસ્તાઃ પુનરભ્રતોયકણિકાતીવ્રવ્રતૈર્બર્હિભિઃ ।
તેપિ ક્રૂરચમૂરુચર્મવસનૈર્નીતાઃ ક્ષયં લુબ્ધકૈર્-
દમ્ભસ્ય સ્ફુરિતં વિદન્નપિ જનો જાલ્મો ગુણાનીહતે ॥

નામાપ્યન્યતરોર્નિમીલિતમભૂત્તત્તાવદુન્મીલિતં
પ્રસ્થાને સ્ખલતઃ સ્વવર્ત્મનિ વિધેરન્યૈર્ગૃહીતઃ કરઃ ।
લોકશ્ચાયમદૃષ્ટદર્શનદશાદૃગ્વૈશસાદુદ્ધૃતો
યુક્તં કાષ્ઠિક લૂનવાન્યદસિતામામ્રાલિમાકાલિકીમ્ ॥

ઊઢા યેન મહાધુરઃ સુવિષમે માર્ગે સદૈકાકિના
સોઢો યેન કદાચિદેવ ન નિજે ગોષ્ઠેન્યશૌણ્ડધ્વનિઃ ।
આસીદ્યશ્ચ ગવાં ગણસ્ય તિલકસ્તસ્યૈવ સંપ્રત્યહો
ધિક્કષ્ટં ધવલસ્ય જાતજરસો ગોઃ પણ્યમુદ્ધોષ્યતે ॥

ભેકેન ક્વણતા સરોષપરુષં યત્કૃષ્ણસર્પાનને
દાતું કર્ણચપેટમુજ્ઝિતભિયા હસ્તઃ સમુલ્લાસિતઃ ।
યચ્ચાધોમુખમક્ષિણી પિદધતા નાગેન તત્ર સ્થિતં
તત્સર્વં વિષમન્ત્રિણો ભગવતઃ કસ્યાપિ લીલાયિતમ્ ॥

નિત્યં તીર્થે નિવાસઃ પ્રકૃતિરતિતરાં સ્નિગ્ધમુગ્ધસ્વભાવા
વૃત્તિર્દૈવાદ્ધિ વક્ત્રે ગગનનિપતિતૈર્નિર્મલૈર્વારિલેશૈઃ ।
ઇત્થં સર્વં વિલોક્ય પ્રકટમિહ તિમે મુગ્ધલોકેન લોકે
સાધુત્વં દર્શિતં તે બહિરબહિરમી કણ્ટકાઃ કેન દૃષ્ટાઃ ॥

મૃત્યોરાસ્યમિવાતતં ધનુરમી ચાશીવિષાભાઃ શરાઃ
શિક્ષા સાપિ જિતાર્જુના પ્રતિભયં સર્વાઙ્ગનિમ્ના ગતિઃ ।
અન્તઃ ક્રૌર્યમહો શઠસ્ય મધુરં હા હારિ ગેયં મુખે
વ્યાધસ્યાસ્ય યથા ભવિષ્યતિ તથા મન્યે વનં નિર્મૃગમ્ ॥

ધિગ્વ્યોમ્નો મહિમાનમેતુ દલશઃ પ્રોચ્ચૈસ્તદીયં પદં
નિન્દ્યાં દૈવગતિં પ્રયાત્વભવનિસ્તસ્યાસ્તુ શૂન્યસ્ય વા ।
યેનોત્ક્ષિપ્તકરસ્ય નષ્ટમહસઃ શ્રાન્તસ્ય સંતાપિનો
મિત્રસ્યાપિ નિરાશ્રયસ્ય ન કૃતં ધૃત્યૈ કરાલમ્બનમ્ ॥

દિગ્દાહૈકરતે વનાન્તકર તે જ્વાલા ન મે રોચતે
દુગ્ધં સ્વાશ્રયમુદ્યતસ્ય ભવતો નેચ્છન્તિ વૃદ્ધિં જનાઃ ।
મૂલાન્યસ્ય મહીભૃતો દલયિતું દુર્વેધસા નિર્મિતઃ
કો વા ન ત્વયિ શઙ્કતે ખલ જગત્ખેદાવહે દાવ હે ॥

ક્ષુત્ક્ષામેણ કથં કથંચિદનિશં ગાત્રં કૃશં બિભ્રતા
ભ્રાન્તં યેન ગૃહે ગૃહે ગૃહવતામુચ્છિષ્ટપિણ્ડાર્થિના ।
અસ્થ્નઃ ખણ્ડમવાપ્ય દૈવપતિતં શૂન્યાં ત્રિલોકીમિમાં
મન્વાનો ધિગહો સ એવ સરમાપુત્રોદ્ય સિંહાયતે ॥

શુષ્કસ્નાયુવસાવસેકમલિનં નિર્માંસમપ્યસ્થિ ગોઃ
શ્વા લબ્ધા પરિતોષમેતિ ન તુ તત્તસ્ય ક્ષુધઃ શાન્તયે ।
સિંહો જમ્બુકમઙ્કમાગતમપિ ત્યક્ત્વા નિહન્તિ દ્વિપં
સર્વઃ કૃછ્રગતોપિ વાઞ્છતિ જનઃ સત્ત્વાનુરૂપં ફલમ્ ॥

કાલુષ્યં પયસાં વિલોક્ય શનકૈરુડ્ડીય હંસા ગતા
ધારાજર્જરકેસરાસ્ફુટરુચઃ પદ્મા નિમિગ્ના જલે ।
સા સર્વર્તુસુખાવતારપદવી છન્ના તૃણૈર્નૂતનૈઃ
કષ્ટં તાદૃગપિ સ્વભાવવિમલં વૃદ્છ્યૈવ નષ્ટં સરઃ ॥