સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0987-1006

પુંસ્ત્વાદપિ પ્રવિચલેદ્યપિ યદ્યધોપિ
યાયાદ્યપિ પ્રણયનેન મહાનપિ સ્યાત્ ।
અભ્યુદ્ધરેત્તદપિ વિશ્વમિતીદૃશીયં
કેનાપિ દિક્પ્રકટિતા પુરુષોત્તમેન ॥

સ્વલ્પાશયઃ સ્વકુલશિલ્પવિકલ્પમેવ
યઃ કલ્પયન્સ્ખલતિ કાચવણિક્પિશાચઃ ।
ગ્રસ્તઃ સ કૌસ્તુભમણીન્દ્રસપત્નરત્ન-
નિર્યત્નગુમ્ફપટુવૈકટિકેર્ષ્યયાન્તઃ ॥

દેવી ક્વ દુર્ગતિહરા ભગિની ભવાની
દેવો હરઃ ક્વ ભગિનીપતિરાર્તબન્ધુઃ ।
અમ્ભોનિધૌ ક્વ શરણાગતવૃત્તિદૈન્યં
મૈનાક નાકથયિતવ્યમિદં ત્વયા નઃ ॥

તુઙ્ગાત્મતાસ્તશિખરસ્ય વૃથૈવ ભાનોર્-
નાલમ્બિની ભવતિ યાસ્તમયે પ્રપિત્સોઃ ।
શ્લાઘ્યઃ સ તામરસનાલગુણોપિ દૈત્ય-
ભીત્યા યમેત્ય મરુતાં પતિરાલલમ્બે ॥

ગૃહં શ્મશાનં ગજચર્મ ચામ્બરં
વિલેપનં ભસ્મ વૃષશ્ચ વાહનમ્ ।
કુબેર હે વિત્તપતે ન લજ્જસે
પ્રિયસ્ય તે સખ્યુરિયં દરિદ્રતા ॥

નૈકત્ર શક્તિવિરતિઃ ક્વચિદસ્તિ સર્વ
ભાવાઃ સ્વભાવપરિનિષ્ઠિતતારતમ્યાઃ ।
આકલ્પમૌર્વદહનેન નિપીયમાન-
મમ્ભોધિમેકચુલકેન પપાવગસ્ત્યઃ ॥

વિષ્ણુર્બિભર્તિ ભગવાનખિલાં ધરિત્રીં
તં પન્નગસ્તમપિ તત્સહિતં પયોધિઃ ।
કુમ્ભોદ્ભવસ્તમપિબત્ખલુ હેલયૈવ
સત્યં ન કશ્ચિદવધિર્મહતાં મહિમ્નઃ ॥

આરોપિતઃ પૃથુનિતમ્બતટે તરુણ્યા
કણ્ઠે ચ બાહુલતયા નિવિડં ગૃહીતઃ ।
ઉતુઙ્ગપીનકુચનિર્ભરપીડિતોયં
કુમ્ભઃ કરીષદહનસ્ય ફલાનિ ભુઙ્ક્તે ॥

આબદ્ધકૃત્રિમસટાવલિતાંસભિત્તિ-
રારોપ્યતે મૃગપતેઃ પદવીં યદિ શ્વા ।
મત્તેભકુમ્ભતટપાટનલમ્પટસ્ય
નાદં કરિષ્યતિ કથં હરિણાધિપસ્ય ॥

મુખમપિ પરિશિષ્ટં યસ્ય તેજઃપ્રસૂતિં
ખરકિરણમથેન્દું ગ્રાસપાત્રીકરોતિ ।
યદિ કિલ વપુરસ્ય પ્રાભવિષ્યત્સમગ્રં
કિમિવ કિમિવ રાહુર્નાકરિષ્યત્તદાનીમ્ ॥

યત્પુષ્પપલ્લવફલાહિતસામ્યમોહૈર્-
ન જ્ઞાયતે શુક તવ સ્થિતિરસ્થિતિર્વા ।
તદ્દાડિમં ત્યજસિ નૈવ ફલાશયા ત્વમ્-
અર્થાતુરો ન ગણયત્યપકર્ષદોષમ્ ॥

વરમિહ રવિતાપૈઃ કિં ન શીર્ણાસિ ગુલ્મે
કિમુ દવદહનૈર્વા સર્વદાહં ન દગ્ધા ।
યદહૃદયજનૌઘૈર્વૃન્તપર્ણાનભિજ્ઞૈર્-
ઇતરકુસુમમધ્યે માલતિ પ્રોમ્ભિતાસિ ॥

કિમિદમુચિતં શુદ્ધેઃ સ્પષ્ટં સપક્ષસમુન્નતેઃ
ફલપરિણતેર્યુક્તં પ્રાપ્તું ગુણપ્રણયસ્ય તે ।
ક્ષણમુપગતઃ કર્ણોપાન્તં પરસ્ય પુરઃ સ્થિતાન્-
વિશિખ નિપતન્ક્રૂરં દૂરાન્નૃશંસ નિહંસિ યત્ ॥

સ હેમાલંકારઃ ક્ષિતિપતનલગ્નેન રજસા
તથા દૈન્યં નીતો નરપતિશિરઃશ્લાઘ્યવિભવઃ ।
યથા લોષ્ટભ્રાન્તિવ્યવહિતવિવેકવ્યતિકરો
વિલોક્યૈનં લોકઃ પરિહરતિ પાદક્ષતિભયાત્ ॥

આહૂતેષુ વિહંગમેષુ મશકો નાયાન્પુરોવાર્યતે
મધ્યે વા ધુરિ વા વસંસ્તૃણમણિર્ધત્તે મણીનાં રુચમ્ ।
ખદ્યોતોપિ ન કમ્પતે પ્રચલિતું મધ્યેપિ તેજસ્વિનાં
ધિક્સામાન્યમચેતનં પ્રભુમિવાનામૃષ્ટતત્ત્વાન્તરમ્ ॥

એવં ચેત્સરસસ્વભાવપરતા જાડ્યં કિમેતાદૃશં
યદ્યસ્ત્યેવ નિસર્ગતઃ સરલતા કિં ગ્રન્થિમત્તેદૃશી ।
મૂલં ચેચ્છુવિ પઙ્કજશ્રુતિરિયં કસ્માદ્ગુણા યદ્યમી
કિં છિદ્રાણિ સખે મૃણાલ ભવતસ્તત્ત્વં ન મન્યામહે ॥

ત્વં ભોગી યદિ કુણ્ડલી યદિ ભવાંસ્ત્વં ચેદ્ભુજંગઃ સખે
ધત્સે ચેન્મુકુટં સરત્નમુરગ સ્વસ્ત્યસ્તુ તે કિં તતઃ ।
અસ્થાને યદિ કઞ્ચુકં ત્યજસિ તન્નાસ્માકમત્ર સ્પૃહા
કિં તુ ક્રૂરવિષોલ્કયા દહસિ યદ્ભ્રાતઃ ક એષ ગ્રહઃ ॥

મૌલૌ સન્મણયો ગૃહં ગિરિગુહા ત્યાગઃ કિલાત્મત્વચો
નિર્યત્નોપનતૈશ્ચ વૃત્તિરનિલૈરેકત્ર ચર્યેદૃશી ।
અન્યત્રાનૃજુ વર્ત્મ વાગ્વિતસના દૃષ્ટૌ વિષં દૃશ્યતે
યાદૃક્તામનુ દીપકો જ્વલતિ કિં ભોગિન્સખે કિન્વિદમ્ ॥

ભૂયાંસ્યસ્ય મુખાનિ નામ વિદિતૈવાસ્તે મહાસત્ત્વતા
કદ્ર્વાઃ પ્રાક્પ્રસવોયમત્ર કુપિતે ચિન્ત્યં યથેદં જગત્ ।
ત્રૈલોક્યાદ્ભુતમીદૃશં તુ ચરિતં શોષસ્ય યેનાસ્ય સા
પ્રોન્મૃજ્યેવ નિવર્તિતા વિષધરજ્ઞાનેપિ દુર્વર્ણિકા ॥

કિં તેન હેમગિરિણા રજતાદ્રિણા વા
યસ્યાશ્રયેણ તરવસ્તરવસ્ત એવ ।
મન્યામહે મલયમેવ યદાશ્રિતાનિ
શાહોટનિમ્બકુટજાન્યપિ ચન્દનાનિ ॥