સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0947-0966

પરાર્થે યઃ પીડામનુભવતિ ભઙ્ગેપિ મધુરો
યદીયઃ સર્વેષામિહ ખલુ વિકારોપ્યભિમતઃ ।
ન સંપ્રાપ્તો વૃદ્ધિં યદિ સ ભૃશમક્ષેત્રપતિતઃ
કિમિક્ષોર્દોષોસૌ ન પુનરગુણાયા મરુભવઃ ॥

તાપઃ સ્વાત્મનિ સંશ્રિતદ્રુમલતાદોષોધ્વગૈર્વર્જનં
સત્યં તીવ્રતયા તૃષસ્તવ મરો કોસાવનર્થોદયઃ ।
નન્વર્થઃ સુમહાનયં જલલવસ્વામ્યસ્મયોદ્ગર્જિનઃ
સંનહ્યન્તિ યતસ્તવોપકૃતયે ધારાધરાઃ પ્રાકૃતાઃ ॥

એવં ચોદ્વિધિના કૃતોસ્યુપકૃતૌ કસ્યાંચિદપ્યક્ષમઃ
કામં મોપકૃથાસ્તતસ્તવ મરો વાચ્યં ન ધીરો ભવ ।
કિં ત્વારાન્મૃગતૃષ્ણયોપજનયન્નમ્ભોમુચાં વઞ્ચનાં
પ્રેમ્ણા કર્ષસિ તર્ષમૂર્છિતધિયોપ્યન્યાનતઃ શોચ્યસે ॥

આમ્રાઃ કિં ફલભારનભ્રશિરસો રમ્યાઃ કિમૂષ્મચ્છિદઃ
સચ્છાયાઃ કદલીદ્રુમાઃ સુરભયઃ કિં પુષ્પિતાશ્ચમ્પકાઃ ।
એતાસ્તા નિરવગ્રહોગ્રકરભોલ્લીઢાવરૂઢાઃ પુનઃ
શમ્યો ભ્રામ્યસિ મૂઢ નિર્મરુતિ કિં મિથ્યૈવ મર્તું મરૌ ॥

જલાન્તરાણિ શ્વભ્રેષુ તિષ્ઠન્તુ ક્વાપિ યાન્તુ વા ।
સુરસિન્ધુપ્રવાહસ્ય સૃતૌ રત્નાકરોવધિઃ ॥

ક્વાન્તઃ શૂન્યો નડઃ ક્વેક્ષુસ્તથાપિ સુદૃશાકૃતી ।
વિવેકશૂન્યમનસાં વિપ્રલમ્ભાય નિર્મિતૌ ॥

નાસ્ય ભારગ્રહે શક્તિર્ન ચ વાહગુણઃ કૃષૌ ।
દેવાગારબલીવર્દસ્તથાપ્યશ્નાતિ શોભનમ્ ॥

નક્રઃ સ્વસ્થાનમાસાદ્ય ગજેન્દ્રમપિ કર્ષતિ ।
સ એવ પ્રચ્યુતઃ સ્થાનાચ્છુનાપિ પરિભૂયતે ॥

વરમુન્નતલાઙ્ગૂલાત્સટાધૂનનભીષણાત્ ।
સિંહાત્પાદપ્રહારોપિ ન સૃગાલાધિરોહણમ્ ॥

ગન્ધૈકસારો વિફલઃ સેવ્યશ્ચન્દનપાદપઃ ।
ભુજંગાઃ પવનાહારાઃ સેવકાઃ સદૃશો વિધિઃ ॥

ક્વ ગતો મૃગો ન જીવત્યનુદિનમશ્નંસ્તૃણાનિ વિવિધાનિ ।
સ્વયમાહતગજભોક્તુઃ સિંહસ્ય તુ દુર્લભા વૃત્તિઃ ॥

વક્રમશય્યાસંસ્થિતમન્તઃકોટરમનેકદુર્ગ્રન્થિ ।
પ્રગુણીકર્તું શક્તો દુર્દારુ ન વિશ્વકર્માપિ ॥

ન તદનુકૃતં મનાગપિ ન વા જલં સુચિરસેવિતૈઃ શીતમ્ ।
અન્ધીકૃતે કુદીપૈઃ પ્રત્યુત ધૂમેન મે નયને ॥

ઉત્સન્નમાપણમમું દ્રક્ષ્યામો નિર્મલૈઃ કદા નયનૈઃ ।
ચિન્તામણિકાચકણૌ વિપરીતગુણાગુણૌ યત્ર ॥

ઉજ્જ્વલચમ્પકમુકુલાશઙ્કિતયા યઃ પ્રદીપકં સ્પૃશતિ ।
કજ્જલકલઙ્કદાહં મુક્ત્વાન્યત્તસ્ય કિં ઘટતામ્ ॥

શિખરી ચિતશિખરશિખઃ સ્ફુરદૌર્વશિખાકદમ્બકોમ્બુનિધિઃ ।
કસ્યાપિ લઙ્ઘનીયૌ ન તુ નગરાવકરનિકરોયમ્ ॥

ફણમણિભાસુરગુરતરસમર્થબહુમસ્તકે શેષે ।
કઃ ક્ષિતિભરમુદ્વોઢું પ્રાર્થયતે કૃપણકણિકીટાન્ ॥

યત્નાદપિ કઃ પશ્યેચ્છિખિનામાહારનિઃસરણમાર્ગમ્ ।
યદિ જલદનિનદમુદિતાસ્ત એવ મૂઢા ન નૃત્યેયુઃ ॥

શરદિ સમગ્રનિશાકરકરશતહતતિમિરસંચયા રજની ।
જલદાન્તરિતાર્કામપિ દિવસચ્છાયાં ન પૂરયતિ ॥

મૃદુસુભગપરિકરરુચોપ્યનુચિતમિદમેકમેવ મદનસ્ય ।
યદનેન કૃતઃ કેતૌ મકરો દંષ્ટ્રાકરાલમુખઃ ॥