સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0887-0906

વૈકુણ્ઠાયશ્રિયમભિનવં શીતભાનું ભવાય
પ્રાદાદુચ્ચૈઃશ્રવસમપિ વા વજ્રિણે તત્ક્વ ગણ્યમ્ ।
તૃષ્ણાર્તાય સ્વમપિ મુનયે યદ્દદાતિ સ્મ દેહં
કોન્યસ્તસ્માદ્ભવતિ ભુવનેષ્વમ્બુધેર્બોધિસત્ત્વઃ ॥

રત્નોજ્જ્વલાઃ પ્રવિકિરલ્લંહરીઃ સમીરૈર્-
અબ્ધિઃ ક્રિયેત યદિ રુદ્ધતટાભિમુખ્યઃ ।
દોષોર્થિનઃ સ ખલુ ભાગ્યવિપર્યયાણાં
દાતુર્મનાગપિ ન તસ્ય તુ દાતૃતાયાઃ ॥

અન્તર્યે સતતં લુઠન્ત્યગણિતાસ્તાનેવ પાથોધરૈ-
રાત્તાનાપતતસ્તરઙ્ગવલયૈરાલિઙ્ગ્ય ગૃહ્ણન્નસૌ ।
વ્યક્તં મૌક્તિકરત્નતાં જલકણાન્સંપ્રાપયત્યમ્બુધિઃ
પ્રાયોન્યેન કૃતાદરો લઘુરપિ પ્રાપ્તોર્ચ્યતે સ્વામિભિઃ ॥

સ્વસ્ત્યસ્તુ વિદ્રુમલતાસુમનોમણિભ્યઃ
કલ્યાણિની ભવતુ મૌક્તિકશુક્તિપઙ્ક્તિઃ ।
પ્રાપ્તં મયા સકલમેવ ફલં પયોધેર્-
યદ્દારુણૈર્જલચરૈર્ન વિદારિતોસ્મિ ॥

આદાય વારિ પરિતઃ સરિતાં મુખેભ્યઃ
કિં તાવદર્જિતમનેન દુરર્ણવેન ।
ક્ષારીકૃતં ચ વડવાદહને હુતં ચ
પાતાલકુક્ષિકુહરે વિનિવેશિતં ચ ॥

કાલપ્રાપ્તં મહારત્નં યો ન ગૃહ્ણાત્યબુદ્ધિમાન્ ।
અન્યહસ્તગતં દૃષ્ટ્વા પશ્ચાત્સ પરિતપ્યતે ॥

ભિદ્યતેનુપ્રવિશ્યાન્તર્યો યથારુચ્યુપાધિના ।
વિશુદ્ધિઃ કીદૃશી તસ્ય જડસ્ય સ્ફટિકાશ્મનઃ ॥

સ્ફટિકસ્ય ગુણો યોસૌ સ એવાયાતિ દોષતામ્ ।
ધત્તે સ્વચ્છતયા છાયાં યસ્તાં મલવતામપિ ॥

યેન પાષાણખણ્ડસ્ય મૂલ્યમલ્પં વસુંધરા ।
અનસ્તમિતસારસ્ય તેજસસ્તદ્વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

શુષ્કતનુતૃણલવાગ્રં ગૃહ્ણાતિ ધનાશયાન્યદીયં યઃ ।
મૂઢાસ્તૃણમણિમપિ તં નિયુઞ્જતે પાદરક્ષાયૈ ॥

સદ્વંશજઃ સાધુગુણઃ સુવૃત્તઃ
સંતાપભિત્તુલ્યગુણોપગૂઢઃ ।
કાન્તો દૃશઃ પશ્ય તથાપિ હારઃ
ક્ષિપ્તો બહિસ્તુઙ્ગકુચદ્વયેન ॥

કનકભૂષણસંગ્રહણોચિતો
યદિ મણિસ્ત્રપુણિ પ્રતિબધ્યતે ।
ન સ વિરૌતિ ન ચાપિ હિ શોભતે
ભવતિ યોજયિતુર્વચનીયતા ॥

મરકતસ્ય વરં મલિનાત્મતા
ત્યજતિ જાતુ નિજાં પ્રકૃતિં ન યઃ ।
અમલતાં સ્ફટિકસ્ય ધિગઞ્જસા
ભજતિ રૂપમુપાન્તગતસ્ય યઃ ॥

અસ્મિન્સખે નનુ મણિત્વમહાસુભિક્ષે
ચિન્તામણે ત્વમુપલો ભવ મા મણિર્ભૂઃ ।
અદ્યેદૃશા હિ મણયઃ પ્રભવન્તિ લોકે
યેષાં તૃણગ્રહણકૌશલમેવ ભૂષા ॥

ભૂમૌ પતન્નપિ રજઃ પરિધૂસરોપિ
જાત્યન્ધદુર્જનજનૈરવધીરિતોપિ ।
ત્રૈલોક્યવન્દનમહામહિમાનમન્તશ્-
ચિન્તામણિર્નહિ જહાતિ કદાચિદેવ ॥

ચિન્તામણે ભુવિ ન કેનચિદીશ્વરેણ
મૂર્ધ્ના ધૃતોસિ યદિ મા સ્મ તતો વિષીદઃ ।
નાસ્ત્યેવ હિ ત્વદધિરોપણપુણ્યબીજં
સૌભાગ્યયોગ્યમિહ કસ્યચિદુત્તમાઙ્ગમ્ ॥

ચિન્તામણેસ્તૃણમણેશ્ચ કૃતં વિધાત્રા
કેનોભયોરપિ મણિત્વમદઃ સમાનમ્ ।
નૈકોર્થિતાનિ દદદર્થિજનાય ખિન્નો
ગૃહ્ણઞ્જરત્તૃણલવં ન તુ લજ્જિતોન્યઃ ॥

મનોરથશતૈર્વૃતો ભુવનનાથચૂડોચિતસ્-
તૃણૈરલમધઃ કૃતઃ કૃતપદઃ ક્વચિદ્ગ્રાવસુ ।
વ્રજત્યપિ સચેતસાં વિષયમીદૃશાં યો દૃશો
લુઠત્યચલકંદરે વિધુર એષ ચિન્તામણિઃ ॥

પરામૃષતિ સસ્પૃહં મુહુરપેલવં વીક્ષતે
મહત્કિમપિ રત્નમિત્યસમસંમદં ગૂહતે ।
કુતોપિ પરિલેપવચ્છવિમવાપ્ય કાચોપલે
વહત્યતિકદર્થનાં બત વરાકકઃ પામરઃ ॥

કિરણનિકરૈરાશાચક્રં ચિરં પરિપૂરયન્-
કિમિહ ગહેન ભ્રાતર્વ્યર્થં સમુલ્લસિતો ભવાન્ ।
ક ઇહ ભવતો વેત્ત્યત્યન્તં નિસર્ગમહાર્ઘતાં
મરકતમણે દગ્ધગ્રામે હતાદરપામરે ॥