સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0867-0886

લજ્જામહે વયમહો ભૃશમપ્યનેકે
સાંયાત્રિકાઃ સલિલરાશિમમી વિશાન્તિ ।
સ્કન્ધાધિરોપિતતદીયતટોપકણ્ઠ-
કૌલેયકામ્બુદૃતયો યદુદીર્ણતૃષ્ણાઃ ॥

આ સ્ત્રીશિશુપ્રથિતયૈષ પિપાસિતેભ્યઃ
સંરક્ષ્યતેમ્બુધિરપેયતયૈવ દૂરાત્ ।
દૃષ્ટ્વા કરાલમકરાલિકરાલિતાભિઃ
કિં ભાયયસ્યપરમૂર્મિપરમ્પરાભિઃ ॥

ધિગ્ધિગ્ધિગમ્બુધિમમી નિરપત્રપસ્ય
યસ્યાધ્વગા મરુભુવીવ નિતાન્તતાન્તાઃ ।
તૃડ્દાહશુષ્કગલનિર્ગતદીર્ઘજિહ્વા
દીના વિવર્તિતદૃશોનુતટં પ્રયાન્તિ ॥

નિર્મથ્યતે યદિ સુરાસુરસૈન્યસંઘૈર્-
આપૂર્યતે યદિ જલૈર્જલદાપગાભિઃ ।
પેપીયતે ચ વડવામુખવહ્નિના ચેન્-
ન ક્ષુભ્યતિ સ્મ જલધિર્ન તનુત્વમેતિ ॥

મૈનાકાદિભિરદ્રિભિર્મઘવતઃ સંત્રસ્ય યત્રાસ્યતે
ચણ્ડાર્ચિર્ભગવાનુદેતિ ચ યતો યત્રાસ્તમભ્યેતિ ચ ।
શેતે ક્વાપિ નિલીય યસ્ય જગતાં કુક્ષ્યેકદેશે પતિર્-
ગામ્ભીર્યશ્રિયમસ્ય કસ્તુલયિતું વારાં નિધેરર્હતિ ॥

ઉપકૃતવતા શ્રીરત્નાભ્યાં હરેઃ શશિલેખયા
મનસિજરિપોઃ પીયૂષેણાપ્યશેષદિવૌકસામ્ ।
કથમિતરથાઃ તેન સ્થેયં યશોભરમન્થરં
યદિ ન મથનાયાસં ધીરઃ સહેત પયોનિધિઃ ॥

વિષમભિમુખં મુક્તં રૌદ્રં દિશો દશ સંશ્રિતાઃ
શશિતરુમણિપ્રાયૈઃ પ્રાયઃ પ્રલોભનમાહિતમ્ ।
કિમિવ ન કૃતં નન્થારમ્ભે શઠેન પયોધિના
તદપિ નિપુણૈર્નાસ્ય ક્ષાન્તં સુરૈરમૃતં વિના ॥

યદિહ ભવતો ગામ્ભીર્યેણ પ્રયાતિ મહત્તયા-
પ્યનુચિતગુણારમ્ભઃ કાલઃ કિમેતદનન્તરમ્ ।
અયિ જલનિધે કિં કલ્લોલૈરલબ્ધસમાપ્તિભિર્-
વિરમ સરિતામેતત્તોયં ન તેસ્તિ મનાગપિ ॥

સમાશ્રિત્યોત્સઙ્ગં વિપૃતવદનસ્યાસ્ય વસતઃ
ક્ષણેનૈકસ્યાન્તર્જ્વલિતવપુષો યત્ક્ષણમપિ ।
ન તૃષ્ણામૌર્વાગ્નેરપનયતિ પુષ્ટેપિ વિભવે
નૃશંસસ્યામ્ભોધેર્વ્રજતુ વિલયં સોસ્ય મહિમા ॥

અહો બત સરિત્પતેરિદમનાર્યરૂપં પરં
યદુજ્જ્વલરુચીન્મણીન્સુચિરચર્ચિતાસ્થાગુણાન્ ।
જડૈરનુપયોગિભિઃ પરત એત્ય લબ્ધાસ્પદૈઃ
ક્ષિપત્યનિશમૂર્જિતૈર્ઝગિતિ તન્મયત્વં ગતઃ ॥

ઇહૈકશ્ચૂડાલોભ્યજનિ કલશાદ્યસ્ય સકલૈઃ
પિપાસોરમ્ભોભિશ્ચુલુકમપિ નો ભર્તુમશકઃ ।
સ્વમાહાત્મ્યશ્લાઘાગુરુગહનગર્જાભિરભિતઃ
કુષિત્વા ક્લિશ્નાસિ શ્રુતિકુહરમબ્ધે કિમિતિ નઃ ॥

રૂક્ષં ક્ષારમપેયમત્ર સલિલં લબ્ધ્વા પરં તપ્યતે
વ્યાલગ્રાહભિયાવગાહનમપિ સ્વસ્થેન નાસાદ્યતે ।
તત્કિં પાન્થ પયોધિનામનિ મરૌ તૃષ્ણાવિમૂઢો ભવાન્-
અન્તર્નિહ્નુતિનાશિતામલમણિવ્રાતે મુધા ધાવસિ ॥

સર્વાસાં ત્રિજગત્યપામિયમસાવાધારતા તાવકી
પ્રોલ્લાસોયમસૌ તવામ્બુનિલયે સેયં મહાસત્ત્વતા ।
સેવિત્વા બહુભઙ્ગભીષણતનું ત્વામેવ વેલાચલ-
ગ્રાવસ્રોતસિ પાપ તાપકલહો યત્ક્વાપિ નિર્વાપ્યતે ॥

કલ્લોલૈર્વિકિરત્વસૌ ગિરિવરાન્વેલાવિલાસોત્થિતૈઃ
શબ્દૈર્વા બધિરીકરોતુ કકુભો ધત્તાં ચ વિસ્તીર્ણતામ્ ।
પાન્થાનાં રવિતાપતપ્તવપુષાં તૃષ્ણાતિરેકચ્છિદઃ
કિં સામ્યં પ્રતનોઃ કરોતુ સરસોપ્યબ્ધિઃ કૃતાડમબરઃ ॥

દતં યેન સુધાનિધાનમસમં સત્ત્વાધિકેનાર્થિને
શ્રીવાસોપિ મહામણિર્વિધુરસૌ કલ્પદ્રુમો ગૌસ્તથા ।
શાપાત્ક્ષારજલસ્તથાપિ જલધિઃ પ્રાપ્તાયશા ઇત્યહો
લોકોયં તૃણવદ્ગુણં વિગણયન્દોષગ્રહૈકાગ્રધીઃ ॥

હા કષ્ટં તટવાસિનોપિ વિફલપ્રાગ્ભારમાલોક્ય મામ્-
અન્યત્રૈવ વિપાસવઃ પ્રતિદિનં ગચ્છન્ત્યમી જન્તવઃ ।
ઇત્થં વ્યર્થજલાતિભારવહનપ્રોદ્ભૂતખેદાદિવ
સ્વાં મૂર્તિં વડવાનલે જલનિધિર્મન્યે જુહોત્યન્વહમ્ ॥

મર્યાદાપરિપાલનેન મહતાં ક્ષૌણીભૃતાં રક્ષણાદ્-
વિશ્રાન્ત્યા મધુસૂદનસ્ય સુચિરં યત્કિંચિદાસાદિતમ્ ।
ગામ્ભીર્યોચિતમાત્મનો જલધિના મન્થવ્યથાસંભ્રમાદ્-
દેવેષ્વર્પયતામૃતં દ્રુતમહો સર્વં તદુત્પુંસિતમ્ ॥

આશ્ચર્યં વડવાનલઃ સ ભગવાનાશ્ચર્યમમ્ભોનિધિર્-
યત્કર્માતિશયં વિચિન્ત્ય મનસઃ કમ્પઃ સમુત્પદ્યતે ।
એકસ્યાશ્રયઘસ્મરસ્ય પિબતસ્તૃપ્તિર્ન જાતા જલૈર્-
અન્યસ્યાપિ મહાત્મનો ન વપુષઃ સ્વલ્પોપિ જાતઃ શ્રમઃ ॥

નોદ્વેગં યદિ યાસિ યદ્યવહિતઃ કર્ણં દદાસિ ક્ષણં
ત્વાં પૃચ્છામિ યદમ્બુધે કિમપિ તન્નિશ્ચિત્ય દેહ્યુત્તરમ્ ।
નૈરાશ્યાનુશયાતિમાત્રનિશિતં નિઃશ્વસ્ય યદ્દૃશ્યસે
તૃષ્યદ્ભિઃ પથિકૈઃ કિયત્તદધિકં સ્યાદૌર્વદાહાદતઃ ॥

ઇતઃ સ્વપિતિ કેશવઃ કુલમિતસ્તદીયદ્વિષામ્-
ઇતશ્ચ શરણાર્થિનાં શિખરિણાં ગુણાઃ શેરતે ।
ઇતશ્ચ વડવાનલઃ સહ સમસ્તસંવર્તકૈર્-
અહો વિતતમૂર્જિતં ભરસહં ચ સિન્ધોર્વપુઃ ॥