સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0847-0866

પશ્યામઃ કિમયં વિચેષ્ટત ઇતિ સ્વલ્પાભ્રસિદ્ધિક્રિયૈર્-
દર્પાદ્દૂરમુપેક્ષિતેન બલવત્કર્મેરિતૈર્મન્ત્રિભિઃ ।
લબ્ધાત્મપ્રસરેણ રક્ષિતુમથાશક્યેન મુક્ત્વાશનિં
સ્ફીતસ્તાવદહો ઘનેન રિપુણા દગ્ધો ગિરિગ્રામકઃ ॥

ગર્જિત્વા બહુ સંનિરુધ્ય ગગનં પ્રચ્છાદ્ય દિઙ્મણ્ડલં
સંપાદ્યોદ્દલિતેન્દ્રનીલશકલશ્યામાભિરામં વપુઃ ।
પ્રાપ્તે વારિધરાગમેપિ સલિલં તત્ત્યક્તમમ્ભોમુચા
ચઞ્ચૂશ્રાતકપોતકસ્ય સકલા સિક્તા ન યેન સ્વયમ્ ॥

અત્રોત્પાતઘનેન મન્ત્રિવિકલે શૂન્યામ્બરવ્યાપિના
ધૃષ્ટસ્વપ્રકૃતિક્રિયાસમુચિતે ગ્રામે તથા જૃમ્ભિતમ્ ।
રથ્યાકર્દમવાહિનામતિશુચિસ્વચ્છાત્મનામન્તરં
નાપ્યજ્ઞાયિ જનૈર્યથૌઘપયસાં સ્ત્રોતોજલાનામપિ ॥

રે મેઘાઃ સ્વશરીરદાનગુરુ કિં બૌદ્ધં યશો ન શ્રુતં
યષ્માભિઃ કિમુ પારિજાતચરિતં નાકર્ણિતં વા ક્વચિત્ ।
યેનૈતત્સુખલભ્યમમ્બુ દદતાં યુષ્માકમુદ્ગર્જતાં
નો લજ્જાપ્યભિજાયતેતિરભસાદ્વ્યોમ્ન્યુદ્ધતં ધાવતામ્ ॥

સ્થાને વર્ષતિ નૈવ ગર્જતિ વૃથા ક્લાન્તિં હરત્યઞ્જસા
ક્ષેત્રાણાં પરિતાપજર્જરરુચાં ક્ષેમંકરઃ ક્ષ્માતલે ।
યદ્યદ્ભદ્રકસાન્દ્રતાં હૃદિ દધાત્યન્યત્કરોત્યુલ્લસ-
ન્સન્મેઘોયમમોઘદર્શનઘનસ્નિગ્ધચ્છવિર્વર્ધતામ્ ॥

નો ગર્જત્યમ્બુરાશિસ્ત્રિજગદધિપતિપ્રાર્થિતાર્થપ્રદાન-
વ્યાપાર્સ્ફીતકીર્તિઃ સ્ફુરદન્લશિખાનર્ઘરત્નૈકપૂર્ણઃ ।
તત્તોયસ્તોકમાત્રવ્યપહૃતવિકૃતિઃ પ્રાકૃતોયં પ્રકૃત્યા
શૂન્યે ક્ષિપ્ત્વામ્બુ ગર્જત્યગણિતનિધનો વારિવાહઃ સગર્વમ્ ॥

ન પાલયતિ મર્યાદાં વેલાખ્યામમ્બુધિસ્તથા ।
તૃષ્યતાં નોપકર્તવ્યમિતીમામપરાં યથા ॥

ગવાદીનાં પયોન્યેદ્યુઃ સદ્યો વા દધિ જાયતે ।
ક્ષીરોદધેસ્તુ નાદ્યાપિ મહતાં વિકૃતિઃ કુતઃ ॥

યદ્યપિ સ્વચ્છભાવેન દર્શયત્યુદધિર્મણીન્ ।
તથાપિ જાનુદઘ્નોયમિતિ ચેતસિ મા કૃથાઃ ॥

યસ્યામ્બુકણિકાપ્યાસ્યે ન પતત્યર્થીનાં ક્વચિત્ ।
કષ્ટમમ્ભોનિધિઃ સોપિ નદીન ઇતિ કથ્યતે ॥

યાતુ નાશં સમુદ્રસ્ય મહિમા સ ભુવિ શ્રુતઃ ।
વાડવઃ ક્ષુત્પિપાસાર્તો યેનૈકોપિ ન તર્પિતઃ ॥

અમૃતરસવિસરઅવિતરણમરણોત્તારિતસુરે સતિ પયોધૌ ।
કસ્ય સ્ફુરન્તિ હૃદયે ગ્રીષ્મતડાકા ભુવિ વરાકાઃ ॥

યદયં શશિશેખરો હરો
હરિરપ્યેષ યદીશિતા શ્રિયઃ ।
અમરા અપિ યત્સુરા અમી
તદિમાસ્તસ્ય વિભૂતિવિપ્રુષઃ ॥

ક્ષારતૈવ હિ ગુણસ્તથાસ્તિ તે
યેન ન વ્રજતિ કશ્ચિદન્તિકમ્ ।
ભીષણાકૃતિ બિભર્ષિ યાદસાં
ચક્રમર્ણવ કિમર્થમગ્રતઃ ॥

અપાસ્ય લક્ષ્મીહરણોત્થવૈરિતા-
મચિન્તયિત્વા ચ તદદ્રિમન્થનમ્ ।
દદૌ નિવાસં હરયે મહોદધિર્-
વિમત્સરા ધીરધિયાં હિ વૃત્તયઃ ॥

જિતેન્દુભાસો નયતાં મણિનધસ્-
તૃણાનિ મૂર્ધ્ના બિભૃતાં જલેશ્વરઃ ।
પ્રભોર્ન કશ્ચિત્પ્રભુરસ્તિ તત્ત્વતો
રત્નાનિ રત્નાનિ તૃણં તૃણં પુનઃ ॥

ગ્રીષ્મં દ્વિષન્તુ જલદાગમર્થયન્તાં
તે સંકટપ્રકૃતયઃ કૃપણાસ્તડાગાઃ ।
અબ્ધેસ્તુ મુગ્ધશફરીચટુલાચલેન્દ્ર-
નિષ્કમ્પકુક્ષિપયસો દ્વયમપ્યચિન્ત્યમ્ ॥

ગ્રાવાણો મણયો હરિર્જલચરો લક્ષ્મીઃ પયોમાનુષી
મુક્તૌઘઃ સિકતા પ્રવાલલતિકાઃ શેવાલમમ્ભઃ સુધા ।
તીરે કલ્પમહીરુહાઃ કિમપરં નામાપિ રત્નાકરો
દૂરાત્કર્ણરસાયનં નિકટતસ્તૃષ્નાપિ નો શામ્યતિ ॥

આસ્તાં ક્લમાપહરણં જલધેર્જલેન
દૂરે દવાગ્નિપરિદીપિતમાનસાનામ્ ।
એતાવદસ્તુ યદિ તોયકણૈર્ન જિહ્વા
દન્દહ્યતે દ્વિગુણતાં ચ ન યાતિ તૃષ્ણા ॥

રત્નાન્યમૂનિ મકરાલય માવમંસ્થાઃ
કલ્લોલવેલ્લિતદૃષત્પરુષપ્રહારૈઃ ।
કિં કૌસ્તુભેન વિહિતો ભવતો ન નામ
યાઞ્ચાપ્રસારિતકરઃ પુરુષોત્તમોપિ ॥