સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0827-0846

દાવાગ્નિપ્લોષદુઃખં ખરપવનજલક્લેશમર્કાચ્ચ તાપં
માતઙ્ગાકર્ષણાનિ વ્યસનમપિ ગુરુ પ્રાપ્તવન્તોપિ વજ્રાત્ ।
દારુચ્છાયાફલાનિ ત્વચમપિ કુસુમં મઞ્જરીઃ પલ્લવાન્વા
નાર્થિભ્યો વારયન્તિ પ્રતિદિવસમહો સાધુ વૃત્તં તરૂણામ્ ॥

હંસાઃ પદ્મવનાશયા બલિભુજો ગૃધ્રાશ્ચ માંસાશયા
પાન્થાઃ સ્વાદુફલાશયા મધુલિહઃ સૌરભ્યગન્ધાશયા ।
દૂરાન્નિષ્ફલરક્તપુષ્પનિચયૈર્નિઃસાર રથ્યોન્નતે
રે રે શલ્મલિપાદપ પ્રતિદિનં કે ન ત્વયા વઞ્ચિતાઃ ॥

ભ્રાતર્ભીમમરુભ્રમ્શ્રમશમવ્યાપારપારંગમં
મત્વા ચન્દનપાદપં પથિક મા વિશ્રાન્તયે શિશ્રિયઃ ।
એતસ્યાન્તિકવર્તિભિર્ઘનવિષજ્વાલાવલીબીષણૈર્-
આશ્વાસ્ય સ્મૃતિશેષતાં વિષધરૈર્નીંતઃ કિયન્તોધ્વગાઃ ॥

ઉચ્ચૈર્યો મધુપાનલુબ્ધમનસાં ભૃઙ્ગાઙ્ગનાનાં ગણૈર્-
ઉદ્ગીતો રચિતાલયઃ ખગકુલૈર્દેશાન્તરાદાગતૈઃ ।
આસીદ્યશ્વ નિષેવિતોધ્વગશતૈર્ગ્રીષ્મોષ્મતાન્તિચ્છિદે
સોયં સંપ્રતિ દુર્મદેન દલિતશ્છાયાતરુર્દન્તિના ॥

ભુક્તં સ્વાદુફલં કૃતં ચ શયનં શાખાગ્રજૈઃ પલ્લવૈસ્-
ત્વચ્છાયાપરિશીતલં ચ સલિલં પીતં વિનીતઃ ક્લમઃ ।
વિશ્રાન્તં સુચિરં તતોપિ મનસા પ્રાપ્તા પરા નિર્વૃતિસ્-
ત્વં સન્માર્ગતરુર્વયં ચ પથિકા ભૂયાસ્પુનઃ સંગમઃ ॥

અસ્ત્યેવ ભૂભૃતાં મૂર્ધ્નિ દિવિ વા દ્યોતતેમ્બુદઃ ।
મરુદ્ભિર્ભુજ્યમાનોપિ સ કિમેતિ રસાતલમ્ ॥

અમ્બુદઃ કૃતપદો નભસ્તલે
તોયપૂરપરિપૂરિતોદધિઃ ।
ગોષ્પદસ્ય ભરણેપ્યશક્તિમાન્-
ઇત્યસત્યમભિદીયતે કથમ્ ॥

એતદત્ર પથિકૈકજીવિતં
પશ્ય શુષ્યતિ કથં મહત્સરઃ ।
ધિઙ્મુધામ્બુધર રુદ્ધસદ્ગતિર્-
વર્ધિતા કિમિહ હટ્ટવાહિની ॥

સ્વાર્થાનપેક્ષં જનતાપશાન્ત્યૈ
નિત્યોદિતાઃ સન્તિ પયોમુચોમી ।
વિવર્ષિણસ્તાનવગૃહ્ણતે યે
સન્ત્યેવ તે કેપિ મહાનુભાવાઃ ॥

ક્વ દૃષ્ટમન્ધેન બલાહકેન
ઘ્રાતું ગવા યન્ન તૃણં નિઘૃષ્ટમ્ ।
મહાતરુર્બન્ધુરિવાધ્વગાના-
માયાત્વવશ્યાયકણૈર્દરિદ્રઃ ॥

ઉત્તુઙ્ગશૈલશિખરાશ્રયણેન કેચિદ્-
ઉદ્દામવીચિવલિતાઃ સરિતો ભવન્તિ ।
અન્યે પુનર્જલકણાસ્તૃણલોષ્ટપાતા-
દમ્ભોમુચાં પયસિ ન ક્ષયમાન્પુવન્તિ ॥

યત્રોષિતોસિ ચિરકાલમકિંચનઃ સન્-
નર્ણઃપ્રતિગ્રહધનગ્રહણાધમર્ણઃ ।
નિર્લજ્જ ગર્જસિ સમુદ્રતટેપિ તત્ર
ધૃષ્ટોધમસ્તવ સમો ઘન નૈવ દૃષ્ટઃ ॥

આસ્યં નિરસ્ય રસિતૈઃ સુચિરં વિહસ્ય
ગાત્રાન્તરેષુ ઘન વર્ષસિ ચાતકસ્ય ।
તચ્ચઞ્ચુકોટિકુટિલાયતકંધરસ્ય
પ્રાણાત્યયોસ્ય ભવતઃ પરિહાસમાત્રમ્ ॥

આક્રમ્યોચ્ચૈઃ શિરસિ વસતિર્ભૂભૃતામુન્નતાનાં
તોયાદાનાં તદપિ જલધેર્લોકસંતાપશાન્ત્યૈ ।
દીર્ઘા છાયા પ્રકૃતિમહતિ વ્યોમ્નિ ચાભોગબન્ધો
હે હે મેઘ સ્પૃહયતિ ન તે કઃ કિલેત્થં વ્રતાય ॥

આક્રમ્યોચ્ચૈઃ શિરસિ વસતિર્ભૂભૃતામુન્નતાનાં
તોયાદાનં તદપિ જલધેર્લોકસંતાપશાન્ત્યૈ ।
દીર્ઘા છાયા પ્રકૃતિમહતિ વ્યોમ્નિ ચાભોગબન્ધો
હે હે મેઘ સ્પૃહયતિ ન તે કઃ કિલેત્થં વ્રતાય ॥

સાધૂત્પાતઘનૌઘ સાધુ સુધિયાં ધેયં ધરાયામિદં
કોન્યઃ કર્તુમલં તવૈવ ઘટતે કર્મેદૃશં દુષ્કરમ્ ।
સર્વસ્યૌપયિકાનિ યાનિ કતિચિત્ક્ષેત્રાણિ તત્રાશનિઃ
સર્વાનૌપયિકેષુ દગ્ધસિકતારણ્યેષ્વપાં વૃષ્ટયઃ ॥

ભેકૈઃ કોટરશાયિભિર્મૃતમિવ ક્ષ્માન્તર્ગતં કચ્છપૈઃ
પાઠીનૈઃ પૃથુપઙ્કકૂટલુઠિતૈર્યસ્મિન્મુહુર્મૂર્છિતમ્ ।
તસ્મિઞ્છુષ્કસરસ્યકાલજલદેનાગત્ય તચ્ચેષ્ટિતં
યેના કણ્ઠનિમગ્નવન્યકરિણાં યૂથૈઃ પયઃ પીયતે ॥

યદ્ભૂભૃતો લઘુગુણૈરપિ બદ્ધમૂલમ્-
આપાદિતાનિ સહસૈવ તૃણૈઃ શિરાંસિ ।
અમ્ભોમુચઃ પ્રચુરવર્ષવિશૃઙ્ખલસ્ય
તચ્ચેષ્ટિતં દુરવધારગતેર્જલસ્ય ॥

કૃછ્રાદ્દત્તે વિરલવિરલાન્વારિબિન્દૂન્પ્રવૃદ્ધો
ગર્જત્યેકઃ સરભસતરં પશ્ય તન્માત્રલાભાત્ ।
નૃત્યત્યન્યોપ્યતુલમહિમશ્લાઘ્યભૂમિર્ન જાને
મધ્યાદાભ્યાં વિપુલહૃદયશ્ચાતકઃ કિં નુ મેઘઃ ॥

ગતાસ્તે જીમૂતાઃ સ્ફુરદલિકુલશ્યામવપુષઃ
શ્રિયા યેષાં લોકે સ્થલજલવિભાગોપ્યપહૃતઃ ।
વૃથા તૃષ્ણાન્ધઃ કિં ભ્રમસિ વિધુરશ્ચાતકશિશો
શરજ્જીમૂતોયં કુત ઇહ પયોબિન્દુરપિ તે ॥