સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0807-0826

અત્યન્તશીતલતયા સુભગસ્વભાવ
સત્યં ન કશ્ચિદપિ તે તરુરસ્તિ તુલ્યઃ ।
છાયાર્થિનામપિ પુનર્વિકટદ્વિજિહ્વ-
સઙ્ગેન ચન્દન વિષદ્રુમનિર્વિશેષઃ ॥

કથમિયતિ વનાન્તે કશ્ચિદેકો ન તાદૃગ્-
વરવનતરુરુચ્ચૈઃ પુષ્પવલ્લીફલાઢ્યઃ ।
જગદસુખવિધાતુર્દગ્ધધાતુર્નિયોગાદ્-
ધવખદિરપલાશાઃ કેવલં વૃદ્ધિભાજઃ ॥

શાખાસંતતિસંનિરુદ્ધગગનાભોગસ્ય લબ્ધ્વા તરોશ્-
છાયાં યસ્ય ભવિદ્ભિરેવ શમિતા ઘર્માપદોનેકશઃ ।
ભોઃ પાન્થા નનુ દૃશ્યતાં વિધિગતિસ્તસ્યૈવ કાલક્ષય-
પ્રક્ષીણસ્ય તલેદ્ય તપ્તસિકતાઙ્ગારૈવઃ પરં દહ્યતે ॥

ચિત્રૈર્યસ્ય પતિત્ત્રિભિર્દશદિશો ભ્રાન્ત્વા સમેતૈઃ સુખં
વિશ્રાન્તં શયિતં પ્રભુક્તમુષિતં સ્કન્ધે ફલૈઃ પ્રશ્રિતે ।
તસ્યૈવોન્મથિતસ્ય દુષ્ટકરિણા માર્ગદ્રુમસ્યાધુના
કારીષાય કષન્તિ શોષપરુષાં ગોપાલબાલાસ્ત્વચમ્ ॥

સંતોષઃ કિમશક્તતા કિમથવા તસ્મિન્નસંભાવના
શોભૈવાથ ચ કાનનિસ્થિતિરિયં પ્રદ્વેષ એવાથવા ।
આસ્તાં ખલ્વનુરૂપયા સફલયા પુષ્પશ્રિયા દુર્વિધે
સંબન્ધોનનુરૂપયાપિ ન કૃતઃ કિં ચન્દનસ્ય ત્વયા ॥

સન્મૂલઃ પ્રથિન્નતિર્ઘનલસચ્છાયઃ સ્થિતઃ સત્પથે
સેવ્યઃ સદ્ભિરિતીદમાકલયતા તાલોધ્વગેનાશ્રિતઃ ।
પુંસઃ શક્તિરિયત્યસૌ સ તુ ફલેદદ્યાથવા શ્વોથવા
કાલે ક્વાપ્યથવા કદાચિદથવા નેત્યત્ર વેધાઃ પ્રભુઃ ॥

યજ્જાતોસિ ચતુષ્પથે ઘનલસચ્છાયોસિ કિં છાયયા
સંયુક્તઃ ફલિતોસિ કિં યદિ ફલૈઃ પૂર્ણોસિ કિં સંનતઃ ।
હે સદ્વૃક્ષ સહસ્વ સંપ્રતિ સખે શાખાશિખાકર્ષણ-
ક્ષોભામોટનભઞ્જનાનિ જનતઃ સ્વૈરેવ દુશ્ચોષ્ટિતૈઃ ॥

સુસ્કન્ધસ્ય વિસારિસૌરભગુણાક્રાન્તાખિલાશસ્ય તે
તન્વીચારુપયોધરાન્તરકૃતસ્પર્શસ્ય ગોપ્યાકૃતેઃ ।
દોષઃ કોપિ ભુજંગસંગમકૃતઃ પ્રોદ્ગૂત એષોધુના
યેન ત્વાં પરિહૃત્ય ચન્દનતરો યાન્ત્યધ્વગા દૂરતઃ ॥

છિન્નસ્તપ્તસુહૃત્સ ચન્દનતરુર્યૂયં પલાય્યાગતા
ભોગાભ્યાસસુખાસિકાઃ પ્રતિદિનં તા વિસ્મૃતાસ્તત્ર વઃ ।
દંષ્ટ્રાકોટિવિષોલ્કયા પ્રતિકૃતં તસ્ય પ્રહર્તુર્ન ચેત્-
કિં તેનૈવ સહ સ્વયં ન નિધનં યાતાઃસ્થ ભો ભોગિનઃ ॥

ત્વન્મૂલે પુરુષાયુષં ગતમિદં કાલેન સંશષ્યતાં
ક્સોદીયાંસમપિ ક્ષણં પરમતઃ શક્તિઃ કુતઃ પ્રાણિતુમ્ ।
તત્સ્વસ્ત્યસ્તુ વિવૃદ્ધિમેહિ મહતીમદ્યાપિ કા નસ્ત્વરા
કલ્યાણૈઃ ફલિતાસિ તાલવિટપિન્પુત્રેષુ પૌત્રેષુ વા ॥

છાયાસ્યૈવ ઘનાસુગન્ધિરયમેવાપન્નતાપચ્છિદા-
મગ્રેસ્યૈવ ગુણગ્રહઃ સગુણતા કિં ચન્દનસ્યોચ્યતામ્ ।
આ મૂલાત્પુનરેષુ બદ્ધવૃતિભિર્વ્યાલૈસ્તથા દૂષિતો
જાને યેન વરં ધવોથ ખદિરોપ્યન્યોથવા ન ત્વયમ્ ॥

ન શ્લાષ્યાનિ ફલાનિ પલ્લવકૃતા છાયા ન વાઞ્છાપિ સા
નો પુષ્પં સુમનોહરં ન વિહગાઃ શબ્દામૃતસ્યન્દિનઃ ।
કાકવ્રાતપુરીષનિર્ભરજરન્મૂર્તેરશુદ્ધાત્મનો
નિઃસ્તબ્ધસ્ય તરોરધઃ કથમહો સૃષ્ટોસિ દુર્વેધસા ॥

નાસ્ય સ્વાદુફલં ન ચારુ કુસુમં ન સ્નિગ્ધપર્ણા લતા
ન ચ્છાયા ક્લમહારિણી ન ચ કલક્વાણાસ્તથા પત્રિણઃ ।
એષોસૌ ખદિરદુમઃ કિમથવા પાન્થેન દૃષ્ટસ્ત્વયા
તત્કિં પાન્થ કઠોરકણ્ટકમુખૈર્ગાત્રક્ષતાર્થી ભવાન્ ॥

સ્નિગ્ધાઃ પલ્લવિનઃ પ્રકામવિટપવ્યાવિદ્ધચણ્ડાતપા
નમ્રાઃ સ્વાદુફલા સમાશ્રિતજનક્ષુત્તાપવિચ્છેદિનઃ ।
દગ્ધાસ્તે તરવઃ પ્રયાન્તુ પથિકાસ્તેષ્વેવ માર્ગેષ્વમી
રૂક્ષાઃ કાણ્ટકિનઃ સસર્પવિવરા ભૂયઃ પ્રરૂઢા દ્રુમાઃ ॥

છાયા નાત્મન એવ યા કથમસાવન્યસ્ય નિષ્પ્રગ્રહા
ગ્રીષ્મોષ્માપદિ શીતલસ્તલભૂવિ સ્પન્દોનિલાદેઃ કુતઃ ।
વાર્તા વર્ષશતે ગતે કિલ ફલં ભાવીતિ વાર્તૈવ સા
દ્રાઘિમ્ણા મુષિતાઃ કિયચ્ચિરમહો તાલેન બાલા વયમ્ ॥

કસ્ત્વં ભોઃ કથયામિ દૈવહતકં માં વિદ્ધિ શાહોટકં
વૈરાગ્યાદિવ વક્ષિ સાધુ વિદિતં કસ્માદિદં કથ્યતે ।
વામેનાત્ર વટસ્તમધ્વગજનઃ સર્વાત્મના સેવતે
ન ચ્છાયાપિ પરોપકારકૃતયે માર્ગસ્થિતસ્યાપિ સે ॥

આમોદૈર્મરુતો મૃગાઃ કિસલયૈર્લમ્બૈસ્ત્વચા તાપસાઃ
પુષ્પૈઃ ષટ્ચરણાઃ ફલૈઃ શકુનયો ઘર્માર્દિતાશ્છાયયા ।
સ્કન્ધૈર્ગન્ધગજાશ્ચ વિશ્રમરુજાઃ શશ્વદ્વિભક્તાસ્ત્વયા
પ્રાપ્તસ્ત્વં દ્રુમ બોધિસત્ત્વપદવીં સત્યં કુજાતાઃ પરે ॥

ભ્રામ્યદ્ભૃઙ્ગભરાવનમ્રકુસુમચ્યોતન્મધૂદ્ગન્ધિષુ
ચ્છાયાવત્સુ તલેષુ પાન્થનિવહા વિશ્રમ્ય ગેહેષ્વિવ ।
નિત્યં નિર્ઝરવારિવારિતતૃષસ્તૃપ્યન્તિ યેષાં ફલૈસ્-
તે નન્દન્તુ ફલન્તુ યાન્તુ ચ પરામત્યુન્નતિં પાદપાઃ ॥

હે હે મણ્ડિતમાર્ગ માર્ગવિટપિઞ્જીવ્યાઃ સમાઃ શાશ્વતીર્-
અદ્યાપ્યાવૃણુ દિક્તટાનિ વિટપૈઃ સાલૈશ્ચુચુમ્બામ્બરમ્ ।
મૂલે વિશ્રમણાશયૈવ લુઠિતા યન્ન ત્વયા કેવલં
ઘર્માર્તેઃ પરિમોચિતાઃ ફલશતૈર્યાવદ્વયં તર્પિતાઃ ॥

વૃદ્ધિર્યસ્ય તરોર્મનોરથશતૈરાશાવતા પ્રાર્થિતા
જાતોસૌ સરસઃ પ્રવાસિફલદઃ સર્વાશ્રિતાપાશ્રયઃ ।
નાનાદેશસમાગતૈરવિદિતૈરાક્રાન્તમન્યૈઃ ખગૈસ્-
તં લબ્ધાવસરોપિ વૃદ્ધશકુનિર્દૂરે સ્થિતો વીક્ષતે ॥