સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0766-0785

કૃષ્ણં વપુર્વહતુ ચુમ્બતુ સત્ફલાનિ
રમ્યેષુ સંચરતુ ચૂતવનાન્તરેષુ ।
પુંસ્કોકિલસ્ય ચરિતાનિ કરોતુ નામ
કાકઃ કિલ ધ્વનિવિધૌ નનુ કાક એવ ॥

સંપ્રાપ્ય કોકિલકુલૈઃ કમનીયકાન્તિઃ
કાન્તસ્વરૈરપિ બલાત્ખલુ સંનિકર્ષમ્ ।
વૈધુર્યભાજિ હતવેધસિ કિં વરાકઃ
કાકઃ કરોત્વનુકૃતિં ન યયૌ યદેષામ્ ॥

ઇયં પલ્લી ભિલ્લૈરનુચિતસમારમ્ભરસિકૈઃ
સમન્તાદાક્રાન્તા વિષવિષમબાણપ્રણયિભિઃ ।
તરોરસ્ય સ્કન્ધે ગમય સમયં કીર નિભૃતં
ન વાણી કલ્યાણી તદિહમુખમુદ્રૈવ શરણમ્ ॥

કઅતિ મુખગૃહીતં ભુક્તશેષં પુરીષં
વિલિખતિ ચરણાગ્રૈર્દેવતાનાં શિરાંસિ ।
વ્રજતિ ચ હતમાનઃ સાધુમૂર્ધસ્વશઙ્કઃ
કિમિવ ન કુરુતે ખં પ્રાપ્ય કાકો વરાકઃ ॥

દૌર્ભાગ્યં વચસાં તનોર્મલિનતા ચેષ્ટાસ્વહો ચાપલં
શઙ્કાયાસ્તદુપજ્ઞતૈવ વિદિતા વૃત્તિસ્ત્વવાચ્યૈવ સા ।
ઇત્થં દૃષ્કૃતશાખિનઃ ફલમિવ સ્ફીતં તથાપ્યાતુરઃ
કાકઃ કોકિલલાઞ્છનચ્છવિરુચા કષ્ટં મુહુર્મૂર્છતિ ॥

નૃત્યન્તઃ શિખિનો મનોહરમમી શ્રવ્યં પઠન્તઃ શુકા
વીક્ષ્યન્તે ન ત એવ ખલ્વિહ રુષા વાર્યન્ત એવાથવા ।
પાન્થસ્ત્રીગૃહમિષ્ટલાભકથનાલ્લબ્ધાન્વયેનામુના
સંપ્રત્યેતદનર્ગલં બલિભુજા માયાવિના ભુજ્યતે ॥

રે રે ધ્વાઙ્ક્ષ વિરૂક્ષતાસ્તુ વચસઃ કાણાક્ષિતા ક્ષમ્યતે
લૌલ્યં નામ તવેતિ કાત્ર ગણના ભાણ્ડ્યં વિભૂષૈવ તે ।
સર્વં સોઢમિદં સ્વભાવવિહિતં વહ્નેરિવૌષ્ણ્યં હિ તે
યત્ત્વેવં વિગુણસ્ય કાપિ ભવતો ગ્રીવા ન તત્સહ્યતે ॥

કાકઃ કોકિલમુન્નમય્ય કુરુતે ચૂતે ફલાસ્વાદનં
ભુઙ્ક્તે રાજશુકં નિવાર્ય કુરરઃ ક્રીડાપરો દાડિમમ્ ।
ધૂકો બર્હિણમસ્ય શાખિશિખરે શેતે સજાનિઃ સુખં
હા જાતં વિપરીતમદ્ય વિપિને શ્યેને પરોક્ષં ગતે ॥

કિં કેકીવ શિખણ્ડમણ્ડિતતનુઃ કિં કીરવત્પાઠકઃ
કિં પુંસ્કોકિલવત્સ્વનેન મધુરઃ કિં હંસવત્સદ્ગતિઃ ।
કિં સામાન્યશકુન્તશાવક ઇવ ક્રીડાવિનોદાકરઃ
કાકઃ કેન ગુણેન કાઞ્ચનમયે વ્યાપારિતઃ પઞ્જરે ॥

ઉત્પત્તિર્મરુતાં પ્રભોર્યુગદિને પ્રખ્યાપ્યવિશ્વોત્સવે
પુણ્યાહશ્રુતિષુ પ્રસિદ્ધિરધિકા પૂર્ણં વયઃ પૌરુષમ્ ।
કાકુત્સ્થેન સમં સપત્નકલહો દૈવજ્ઞતા તાદૃશી
કાકસ્તેન ગુણેન કાઞ્ચનમયે વ્યાપારિતઃ પઞ્જરે ॥

આદ્યઃ પ્રવેશસમયઃ સ કલેર્યુગસ્ય
પ્રાપ્તસ્તિરસ્કૃતબહૂદકહંસસાર્થઃ ।
આહૂયે સાદરતયા તપસોન્તિમોહ્નિ
કાણો દ્વિજઃ પ્રતિગૃહં બત યત્ર પૂજ્યઃ ॥

સૂર્ય્દન્યત્ર યચ્ચન્દ્રેપ્યર્થસંસ્પર્શિ તત્કૃતમ્ ।
ખદ્યોત ઇતિ કીટસ્ય નામ તુષ્ટેન કેનચિત્ ॥

ઘનસંતમસમલીમસદશદિશિ નિશિ યદ્વિરાજસિ તદન્યત્ ।
કીટમણે દિનમધુના તરાણિકરાન્તરિતચારુસિતકિરણમ્ ॥

જર્જરતૃણાગ્રમદહન્સર્ષપકણમપ્રકાયન્નૂનમ્ ।
કીટત્વમાત્મતન્ત્રઃ ખદ્યોતઃ ખ્યાપયન્ભાતિ ॥

ભ્રાજિષ્ણવો નભસિ ભૂરિહૃતાન્ધકાર-
સ્વલ્પપ્રભાઃ સ્વતનુમાત્રનિબદ્ધભાસઃ ।
ખદ્યોતકાઃ પ્રકટતીવ્રગુરુપ્રભાવાસ્-
તાવન્ન સપ્તતુરગઃ સમુદેતિ યાવત્ ॥

યુષ્માદૃશઃ કૃપણકાઃ ક્રિમયોપિ યસ્યાં
ભાન્તિ સ્મ સંતમસમય્યગમન્નિશાસૌ ।
સૂર્યાંશુદીપ્રદશદિગ્દિવસોધુનાયં
ભાત્યત્ર નેન્દુરપિ કીટમણે કિમુ ત્વમ્ ॥

ઇન્દુઃ પ્રયાસ્યતિ વિનઙ્ક્ષ્યતિ તારકશ્રીઃ
સ્થાસ્યન્તિ લીઢતિમિરા ન મણિપ્રદીપાઃ ।
અન્ધં સમગ્રમપિ કીટમણે ભવિષ્ય-
દુન્મેષમેષ્યતિ ભવાનિતિ દૂરમેતત્ ॥

સત્ત્વાન્તઃ સ્ફુરિતાય વા કૃતગુણાદ્યારોપતુચ્છાય વા
તસ્મૈ કાતરમોહનાય મહસો લેશાય મા સ્વસ્તિ ભૂત્ ।
યચ્છાયાસ્ફુરણારુણેન ખચતા ખદ્યોતનામ્નામુના
કીટેનાહિતયાપિ જઙ્ગમમણિભ્રાન્ત્યા વિડમ્બ્યામહે ॥

પ્રત્યગ્રૈઃ પર્ણનિચયૈસ્તરુર્યૈરેવ શોભિતઃ ।
જહાતિ જીર્ણાંસ્તાનેવ કિં વા ચિત્રં કુજન્મનઃ ॥

યથાપલ્લવપુષ્પાઢ્યા યથાપુષ્પફલર્દ્ધયઃ ।
યથાફલર્દ્ધિસ્વારોહા હા માતઃ ક્વાગમન્દ્રુમાઃ ॥