સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0746-0765

કેનાઘ્રાતમુદારમસ્ય કુસુમં કૈશ્ચુમ્બિતં કેસરં
પીતઃ કેન રસોસ્ય કેન રજસા ચોદ્વેલ્લિતં કેન વા ।
હે હે મુગ્ધમધુવ્રત વ્રજ જવાદન્યાંસ્તરૂન્પુષ્પિતા-
નુત્તાલેત્ર વૃથૈવ પિપ્પલતરૌ કિં કિંચિદાસાદ્યતે ॥

પ્રત્યગ્રોત્ર યથાસુખં મધુરસઃ પાતવ્ય ઇત્યુત્સુકસ્-
તૃષ્ણાવિભ્રમવિપ્રલબ્ધહ્ર્દયસ્તત્ત્વાવબોધં વિના ।
નિર્વિણ્ણોપ્યફલશ્રમો ન વિરમત્યાલેખ્યપદ્માકરે
દુર્બુદ્ધિર્વ્યસની તથાપિ મધુપસ્તૃષ્ણાશયોદ્ભ્રામ્યતિ ॥

યસ્યાઃ સંગમવાઞ્છયા ન ગણિતા વાપ્યો વિનિદ્રોત્પલા
યામાલિઙ્ગ્ય સમુત્સુકેન મનસા યાતઃ પરાં નિર્વૃતિમ્ ।
ભગ્નાં તામવલોક્ય ચન્દનલતાં ભૃઙ્ગેણ યજ્જીવ્યતે
ધૈર્યં નામ તદસ્તુ તસ્ય ન પુનઃ સ્નેહાનુરૂપં કૃતમ્ ॥

યેનામોદિનિ કેસરસ્ય મુકુલે પીતં મધુ સ્વેચ્છયા
નીતા યેન નિશા શશાઙ્કધવલા પદ્મોદરે શારદે ।
ભ્રાન્તં યેન મદપ્રવાહમલિને ગુણ્ડસ્થલે દન્તિનાં
સોયં ભૃઙ્ગયુવા કરીરવિટપે બધ્નાતુ તુષ્ટિં કુતઃ ॥

મા ભૂન્નામ સહામુનૈવ નિધનં દૈવાત્કથંચિત્પુનસ્-
તૃષ્ણા વા હતજીવિતે યદિ તદા કિં પુષ્પશૂન્યં જગત્ ।
યેનૈવોન્મથિતઃ સ એવ દયિતઃ પદ્માકરો નિર્દયં
દાનામ્ભઃસ્પૃહયાનુયાત્યલિરહો લોલસ્તમેવ દ્વિપમ્ ॥

સોપૂર્વો રસનાવિપર્યયવિધિસ્તત્કર્ણયોશ્ચાપલં
દૃષ્ટિઃ સા મદવિસ્મૃતસ્વપરદિક્કિં ભૂયસોક્તેન વા ।
સર્વં નિશ્ચિતવાનસિ ભ્રમર હે યદ્વારણોદ્યાપ્યસા-
વન્તઃશૂન્યકરો નિષેવ્યત ઇતિ ભ્રાતઃ ક એષ ગ્રહઃ ॥

રે રે ભૃઙ્ગ મદાન્ધવારણચલત્કર્ણાનિલાન્દોલન-
ક્લેશક્લાન્તતનો મુધૈવ ભવતા દુઃખં કિમિત્યાસ્યતે ।
ઉત્કૂજત્સમદદ્વિરેફવલયપ્યાલુપ્તકોશશ્રિયઃ
સામોદાઃ પ્રકટાશયાઃ પ્રતિપદં સન્ત્યેવ પદ્માકરાઃ ॥

ગન્ધાઢ્યાં નવમાલિકાં મધુકરસ્ત્યક્ત્વા ગતો યૂથિકાં
તાં ત્યક્ત્વાપિ ગતઃ સ ચન્દનતરું તસ્માત્સરોજં ગતઃ ।
બદ્ધસ્તત્ર નિશાકરેણ સુચિરં ક્રન્દત્યસૌ મન્દધીઃ
સંતોષેણ વિના પરાભવશતં પ્રાપ્નોતિ લુબ્ધો જનઃ ॥

રાત્રિર્ગમિષ્યતિ ભવિષ્યતિ સુપ્રભાતં
ભાસ્વાનુદેષ્યતિ હસિષ્યતિ પદ્મિની ચ ।
એવં વિચિન્તયતિ કોષગતે દ્વિરેફે
હા હન્ત હન્ત નલિનીં ગજ ઉન્મમાથ ॥

ભ્રમન્વનાન્તે વનમઞ્જરીષુ
ન ષટ્પદો ગન્ધફલીમજિઘ્રત્ ।
સા કિં ન રમ્યા સ ચ કિં ન રન્તા
બલીયસી કેવલમીશ્વરેચ્છા ॥

અઙ્કે વૃદ્ધિમુપાગતં શિશુતયા સર્વાઙ્ગમાલિઙ્ગિતં
મત્સ્યઃ શ્રીપરિરમ્ભનિર્ભરતરવ્યાકોશકોષોન્મુખૈઃ ।
આશાપ્તૈઃ પરિપીયમાનમનિશં નિઃસ્પન્દમિન્દિન્દિરૈર્-
દૂરાદેવ નિમેષશૂન્યનયનઃ પદ્મં સમુદ્વીક્ષતે ॥

જીવતો નિગિરન્મત્સ્યાન્મુનિવદ્દૃશ્યતે બકઃ ।
મૃનાનપિ ન ગૃધ્રસ્તુ ધિગાકારમુનીન્દ્રતામ્ ॥

નાલેનેવ સ્થિત્વા પાદેનૈકેન કુઞ્ચિતગ્રીવમ્ ।
જનયતિ કુમુદભ્રાન્તિં વૃદ્ધબકો બાલમત્સ્યાનામ્ ॥

એષ બકઃ સહસૈવ વિપન્નઃ
શાદ્યમહો ક્વ નુ તદ્ગતમસ્ય ।
સાધુ કૃતાન્તક કશ્ચિદપિ ત્વાં
વઞ્ચયિતુમ્ ન કુતોપિ સમર્થઃ ॥

નિજકુલોચિતચેષ્ટિતમાત્મનો
યદપહાય યિયાસસિ હંસતામ્ ।
બક ચર વ્રતમેવ તથાપિ તે
ફલતિ તત્તદિદં યતતાં નૃણામ્ ॥

ન કોલિલાનામિવ મઞ્ચુ કૂજિતં
ન કબ્ધલાસ્યાનિ ગતાનિ હંસવત્ ।
ન બર્હિણાનામિવ ચિત્રપક્ષતા
ગુણસ્તથાપ્યસ્તિ બકે બકવ્રતમ્ ॥

તદ્વેદગ્ધ્યં સમુદિતપયસ્તોયતત્ત્વં વિવેક્તુ-
માલાપાસ્તે સ ચ મૃદુપદન્યાસહૃદ્યો વિલાસઃ ।
આસ્તાં તાવદ્બક યદિ તથા વેત્સિ કિંચિદિચ્છ્લથાશં
તૂષ્ણીમેવાસિતુમયિ સખે ત્વં કથં મે ન હંસઃ ॥

કસ્ત્વં લોહિતલોચનાસ્યચરણો હંસઃ કુતો માનસાત્-
કિં તત્રાસ્તિ સુવર્ણપઙ્કજવનાન્યમ્ભઃ સુધાસંનિભમ્ ।
મુક્તાશુક્તિરથાસ્તિ શઙ્ખનિચયો વૈદૂર્યરોહાઃ ક્વચિચ્-
છમ્બૂકાઃ કિમુ સન્તિ નેતિ ચ બકૈરાકર્ણ્ય હીહીકૃતમ્ ॥

તુલ્યવર્ણચ્છદઃ કૃષ્ણઃ કોકિલૈઃ સહ સંગતઃ ।
કેન વિજ્ઞાયતે કાકઃ સ્વયં યદિ ન ભાષતે ॥

આત્મરુતાદપિ વિરુતં કુર્વાણાઃ સ્પર્ધયા સહ મયૂરૈઃ ।
કિં જાનન્તિ વરાકાઃ કાકાઃ કેકારવાન્કર્તુમ્ ॥