સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0705-0725

અયે વાપીહંસા નિજવસતિસંકોચપિશુનં
કરુધ્વં મા ચેતો વિયતિ બહતો વીક્ષ્ય વિહગાન્ ।
અમી તે સારઙ્ગા ભુવનમહનીયવ્રતભૃતો
નિરીહાણામેષાં તૃણમિવ ભવન્ત્યમ્બુનિધયઃ ॥

તરૌ તીરોદ્ભૂતે ક્વચિદપિ દલાચ્છાદિતતનુઃ
પતદ્ધારાસારાં ગમય વિષમાં પ્રાવૃષમિમામ્ ।
નિવૃત્તાયાં ત્વસ્યાં સરસિ સરસોત્ફુલ્લનલિને
સ એવ ત્વં હંસઃ પુનરપિ વિલાસાસ્ત ઇહ તે ॥

ગતં તદ્ગામ્ભીર્યં જલમપિ વૃતં જાલકશતૈઃ
સખે હંસોત્તિષ્ઠ પ્રથમમમુતો દગ્ધસરસઃ ।
સ યાવત્પઙ્કામ્ભઃકલુષિતવપુર્ભૂરિવિલપન્-
ન કાકો વાચાટશ્ચરણયુગલં મૂર્ધ્નિ કુરુતે ॥

સ્પૃશતિ ન બિસં ચઞ્ચ્વા ભૂયસ્તયા સહ ખણ્ડિતં
પિબતિ ન જલં યાતિ સ્વપ્તું ન શેવલજાલકમ્ ।
કમલકલિકાભઙ્ગક્રીડાં કરોતિ ન સારસઃ
ક્વણતિ કરુણં શોકગ્રસ્તઃ પ્રિયાવિરહાકુલઃ ॥

સરસિ બહુશસ્તારાછાયાં દશન્પરિવઞ્ચતઃ
કુમુદ વિટપાન્વેષી હંસો નિશાસ્વવિચક્ષણઃ ।
દશતિ ન પુનસ્તારાશઙ્કી દિવાપિ સિતોત્પલં
કુહકચકિતો લોકઃ સત્યેપ્યપાયમપેક્ષતે ॥

મુક્તાભાનિ પયાંસિ ભઙ્ગવિલસદ્દુગ્ધા બિસગ્રન્થયઃ
સ્ફીતાસ્તામરસાસવા વિહરણક્રીડાસહં સૈકતમ્ ।
સન્ત્યેવ પ્રતિદેશમત્રવિષમે હે હંસ પઙ્કાઙ્કિતે
ધૃષ્ટોક્ત્રુષ્ટબકે જરત્સરસિ તે કોયં નિવાસગ્રહઃ ॥

આપૂર્યેત પુનઃ સ્ફુરચ્છફરિકાસારોર્મિભિર્વારિભિર્-
ભૂયોપિ પ્રવિભજ્યમાનનલિનં પશ્યેમ તોયાશયમ્ ।
ઇત્યાશાશતતન્તુબદ્ધહૃદયો નક્તંદિનં દીનધીઃ
શુષ્યત્યાતપશોષિતસ્ય સરસસ્તીરે જરત્સારસઃ ॥

તાવદ્દોલિતપઙ્કજચ્યુતરજઃપિઙ્કાઙ્ગરાગોજ્જ્વલ્પ્
યઃ શૃણ્વન્કલકૂજિતં મધુલિહાં સંજાતહર્ષોત્સવઃ ।
કાન્તાચઞ્ચુપુટાપવર્જિતબિસગ્રાસગ્રહેપ્યક્ષમઃ
સોયં સંપ્રતિ હંસકો મરુગતઃ કષ્ટં તૃણં વાઞ્છતિ ॥

યાં સ્મૃત્વા સહસૈવ માનસસરસ્ત્યક્ત્વા વિશેષાર્થિનસ્-
તામેવોત્સુકચેતસઃ કમલિનીં દૃષ્ટ્વા બકાધ્યાસિતામ્ ।
લીયન્તે વિગતાભિમાનલઘવસ્તત્રૈવ ભૂયોપિ યે
હંસાસ્તે ન ભવન્તિ હંસધવલાઃ પ્રાયો બકા એવ તે ॥

યામાલિઙ્ગ્ય બકા રટન્તિ કટુકં દીર્ઘોચ્છ્વસત્કંધરા
યસ્યામંસતટાવઘટ્ટિતજલં વલ્ગન્ત્યમી મદ્ગવઃ ।
યા શશ્વન્મલિનાત્મકૈરપિ બકૈર્નક્તંદિનં સેવ્યતે
સા હંસેન મનસ્વિના કમલિની યુક્તં યદિ ત્યજ્યતે ॥

રૂપં હારિ મનોહરા સહચરી પાનાય પાદ્મં મધુ
ક્રીડા ચાપ્સુ સરોરુહેષુ વસતિસ્તેષાં રજો મણ્ડનમ્ ।
વૃત્તિઃ સાધુમતા બિસેન સહૃદશ્ચારુસ્વનાઃ ષટ્પદાઃ
સેવાદૈન્યવિમાનનાવિરહિતો હંસઃ સુખં જીવતિ ॥

મત્સ્યા અપિ હિ જાનન્તિ ક્ષીરનીરવિવેચનમ્ ।
પ્રસિદ્ધં રાજહંસાનાં યશઃ પુણ્યૈરવાપ્યતે ॥

ક્રુદ્ધોલૂકનખપ્રપાતવિગલત્પક્ષા અપિ સ્વાશ્રયં
યે નોજ્ઝન્તિ પુરીષપુષ્ટવપુષસ્તેકેચિદન્યે દ્વિજાઃ ॥

યે તુ સ્વર્ગતરઙ્ગિણીબિસલતાલેશેન સંવર્ધિતા
ગઙ્ગાનીરમપિ ત્યજન્તિ કલુષં તે રાજહંસાઃ કુતઃ ॥
સમુદ્ગિરસિ વાચઃ કિં પુંસ્કોકિલ સુકોમલાઃ ।
શ્વભ્રેસ્મિઞ્જડપાષાણગુરુનિર્ઘોષભૈરવે ॥

કાકૈઃ સહ વિવૃદ્ધસ્ય કોકિલસ્ય કલા ગિરઃ ।
ખલસઙ્ગેપિ નૈષ્ઠુર્યં કલ્યાણપ્રકૃતેઃ કુતઃ ॥
શ્રોત્રોત્સવં તવ કલં કલકણ્ઠ કોત્ર
નાદં શૃણોતિ રતિવિગ્રહસંધિદૂતમ્ ।
દાવાગ્નિદગ્ધઘનપાદપકોટરાન્ત-
રાવિર્ભવત્કટુરવાસુ વનસ્થલીષુ ॥

મૂકીમૂય તમેવ કોકિલ મધું બન્ધું પ્રતીક્ષસ્વ હે
હેલોલ્લાસિતમાલતીપરિમલામોદાનુકૂલાનિલમ્ ।
યત્રૈતાસ્તવ સૂક્તયઃ સફલતામાયાન્ત્યમી તૂલ્લસત્-
પાંસૂત્તમ્ભભૃતો નિદાઘદિવસાઃ સંતાપસંધાયિનઃ ॥

ભ્રાતઃ કોકિલકૂજિતૈરલમલં નાર્ઘન્તિ યસ્માદ્ગુણાસ્-
તૂષ્ણીમાઃસ્વ વિશીર્ણપર્ણનિચયચ્છન્નઃ ક્વચિત્કોટરે ।
ઉદ્યાનદ્રુમવાટિકાકટુરટત્કાકાવલીંસકુલઃ
કાલોયં શિશિરસ્ય સંપ્રતિ સખે નાયં વસન્તોત્સવઃ ॥

ક્વચિજ્ઝિલ્લીનાદઃ ક્વચિદતુલકાકોલકલહઃ
ક્વચિત્કઙ્કારાવઃ ક્વચિદપિ કપીનાં કલકલઃ ।
ક્વચિદ્ધોરઃ ફેરુધ્વનિરયમહો દૈવઘટના
કથંકારં તારં ક્વણતુ ચકિતઃ કોકિલયુવા ॥

... ... ... ... ... ... ॥
કેતકીકુસુમં ભૃઙ્ગઃ પીડ્યમાનોપિ સેવતે ।
દોષાઃ કિં નામ કુર્વન્તિ ગુણાપહૃતચેતસઃ ॥

કૃત્વાપિ કોષપાનં ભ્રમરયુવા પુરત એવ કમલિન્યાઃ ।
અભિલષતિ બકુલકલિકાં મધુલિહિ મલિને કુતઃ સત્યમ્ ॥