સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0564-0583

આ સર્ગાત્પ્રતિવાસરં રસશતૈર્યા બોધિતા પોષિતા
કલ્પાન્તાવસરેથ સૈવ પૃથિવી સ્વૈરેવ દગ્ધા કરૈઃ ।
કૃત્વેત્થં કિમપિ સ્વકર્મ નિયતેઃ પૂર્વાપરોપપ્લુતં
કષ્ટં સોપિ દિનાન્તવીતકિરણસ્તિગ્માંશુરસ્તં ગતઃ ॥

યેનોન્મથ્ય તમાંસિ માંસલઘનસ્પર્ધીનિ સર્વં જગચ્-
ચક્ષુષ્મત્પરમાર્થતઃ કૃતમિદં દેવેન તિગ્મત્વિષા ।
તસ્મિન્નસ્તમિતે વિવસ્વતિ કિયાન્ક્રૂરો જનો દુર્જનો
યદ્બધ્નાતિ ધૃતિં શશાઙ્કશકલાલોકેથ દીપેથવા ॥

શોચ્યસ્તાવદુમાપતિઃ પ્રભુતયા યો મૂર્ધ્નિ ગઙ્ગોક્ષિતે
સચ્છિદ્રં નૃશિરઃકપાલમમલં ચન્દ્રં ચ ધત્તે સમમ્ ।
ચન્દ્રઃ શોચ્યતરસ્તતઃ પરિભવેપ્યેવંવિધે યઃ સતિ
જ્યોત્સ્નાહાસવિકાસપાણ્ડુરવપુર્મુખ્યાં મુદં પુષ્યતિ ॥

પૂર્ણં વીચિભુજૈઃ સ્વવૃદ્ધિરભસાદિન્ન્દું સમાલિઙ્ગતિ
ક્ષીણં દૂરત એવ મુઞ્ચતિ પિતા ભૂત્વા જલાનાં નિધિઃ ।
પ્રક્ષીણસ્ય તુ યેન તસ્ય વસુના કૃત્વા ક્રમેણોદયં
પૂર્ણત્વે ચ દવીયસિ સ્થિતમહો મિત્રાય તસ્મૈ નમઃ ॥

ધ્વાન્તેન ગ્રથિતૈર્ગ્રહક્ષિતિપતેર્દેવસ્ય દૂરસ્થિતેઃ
સચ્ચક્રપ્રમદાવહાભ્યુદિતતા કૈર્નામ નાકાઙ્ક્ષિતા ।
એતેનાભ્યુદિતેન સંપ્રતિ પુનઃ કષ્ટં તથા ચેષ્ટિતં
લોકસ્તીક્ષ્ણકરોયમિત્યભિમુખં નૈનં યથા પ્રેક્ષતે ॥

દૃષ્ટૈવ યં કરસહસ્રહૃતાન્ધકારં
ભીત્યાપયાન્ત્યનુદિનં શતશઃ પિશાચાઃ ।
ક્ષીણે વિધૌ હરિવિલૂનકરોતિ ચિત્રં
ગૃહ્ણાતિ તં દ્યુમણિમભ્રપિશાચ એકઃ ॥

તમોગ્રસ્તં જગત્સર્વં ત્રાતું ભાનુઃ સદોદ્યતઃ ।
તં તુ ત્રાતું તમોગ્રસ્તં જગત્યેકોપિ ન ક્ષમઃ ॥

રાત્રૌ ગુણનિધેઃ પદ્માત્કુમુદં યદનક્ષરમ્ ।
પ્રાપ્તા લક્ષ્મીઃ સ મહિમા રાજ્ઞો જડનિધેર્ધ્રુવમ્ ॥

આભાતિ ચન્દ્રરહિતા ન કદાપિ રાત્રિશ્-
ચન્દ્રોપિ રાત્રિરહિતો ગતકાન્તિરેવ ।
કિં કારણં યદનયોઃ પ્રતિમાસમેકો
જાતો નિસ્તરતયા પરિરમ્ભયોગઃ ॥

ગગનશયનલીનાં રાત્રિમુત્સૃજ્ય ચન્દ્રો
વ્રજતિ ધવલપક્ષે કૃષ્ણપક્ષે તુ રાત્રિઃ ।
અપસરતિ યદીન્દોર્વ્યોમતલ્પે પ્રસુપ્તાત્-
ત્રુટતિ તદનયોઃ કિં તાવતા દમ્પતિત્વમ્ ॥

આશાઃ પ્રકાશયતિ યસ્તિમિરાણિ ભઙ્ક્ત્વા
બોધં દૃશાં દિશતિ ભૂરિગુણેષ્વભીષ્ટઃ ।
ખેદાય યસ્ય ન પરોપકૃતિષ્વટાટ્યા
ધીમાન્નમસ્યતિ ન કસ્તમિનં પ્રશસ્યમ્ ॥

વિચારસ્તથ્યો વા ભવતુ વિતથો વા કિમપરં
તથાપ્યુચ્ચૈર્ધામ્નો ભવતિ બહુજલ્પો જનરવઃ ।
તુલોત્તીર્ણસ્યાપિ પ્રથિતમહિમધ્વસ્તતમસો
રવેસ્તાદૃક્તેજો ન ભવતિ હિ કન્યાં ગત ઇતિ ॥

ઉડુગણપરિવારો નાયકોપ્યોષધીનામ્-
અમૃતમયશરીરઃ કાન્તિયુક્તોપિ ચન્દ્રઃ ।
ભવતિ વિગતરશ્મિર્મણ્ડલં પ્રાપ્ય ભાનોઃ
પરસદનનિવિષ્ટઃ કો લઘુત્વં ન યાતિ ॥

ઉચ્ચઃ સત્ફલદો યથાયમહમપ્યેતાદૃગેતાવતા
સ્પર્ધાં મન્દ મદોદ્ધતઃ સ્વજનકેનાર્કેણ મા મા કૃથાઃ ।
દૂરાદેવ ભવાદૃશોસ્ય મહસા ધ્વસ્તાઃ સમસ્તાઃ સ્વયં
નૈવેચ્છત્યયમત્યયં ગુણિસખઃ કસ્યાપિ તેજોનિધિઃ ॥

તુલ્યા સુખસ્થિતિરમુષ્ય મમેતિ રાજ્ઞિ
સ્પર્ધાં નિજેપિ જનકે જનકેલિહેતૌ ।
મા રાજનન્દન કૃથાઃ સ હિ સર્વલોક-
ધ્વાન્તાન્તકૃદ્ગિરિશહસ્તપવિત્રિતાત્મા ॥

માત્સર્યેણ જહદ્ગ્રહાન્વિસદૃશે ધૂમધ્વજે યોગ્યતાં
જ્ઞાત્વા સ્વાં વિદધત્ત્વિષં દિનપતિર્હાસ્યપ્રશાન્ત્યુન્મુખઃ ।
દૈવં વેત્તિ ન યઃ શિખી સ પરતો નામાસ્તુ તત્સંભવાઃ
સ્યુર્દીપા અપિ યદ્વશેન જગતાં તિગ્માંશુવિસ્મારકાઃ ॥

પાદ્મા યે મદનુવ્રતા દધતિ તે ક્લાન્તિં તુષારાહતા
યેપ્યેતે દિવસા મદેકશરણાઃ કાર્શ્યં પરં યાન્તિ તે ।
ગચ્છન્નિત્થમસૌ સમાશ્રિતજનપ્રીત્યેવ દૂરાં દિશં
હેમન્તે ભગવાનહર્પતિરહો લોકે ગતઃ સેવ્યતામ્ ॥

નાભિષેકો ન સંસ્કારઃ સિંહસ્ય ક્રિયતે વને ।
વિક્રમાર્જિતસત્ત્વસ્ય સ્વયમેવ મૃગેન્દ્રતા ॥

એકોહમસહાયોહં કૃશોહમપરિચ્છદઃ ।
સ્વપ્નેપ્યેવંવિધા ચિન્તા મૃગેન્દ્રસ્ય ન જાયતે ॥

મત્તેભકુમ્ભનિર્ભેદકઠોરનખરાશનિઃ ।
મૃગારિરિતિ નામ્નૈવ લઘુત્વં યાતિ કેસરી ॥