સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0542-0563

શૂરાશ્ચ કૃતવિદ્યાશ્ચ રૂપવત્યશ્ચ યોષિતઃ ।
યત્ર યત્ર ગમિષ્યન્તિ તત્ર તત્ર કૃતાલયાઃ ॥

રુદ્રોદ્રિં જલધિં હરિર્દિવિષદો દૂરં વિહાયઃ શ્રિતા
ભોગીન્દ્રાઃ પ્રબલા અપિ પ્રથમતઃ પાતાલમૂલે સ્થિતાઃ ।
લીના પદ્મવને સરોજનિલયા મન્યેર્થિસાર્થાદ્ભિયા
દીનોદ્ધારપરાયણાઃ કલિયુગે સત્પૂરુષાઃ કેવલમ્ ॥

પ્રારભ્યતે ન ખલુ વિઘ્નભયેન નીચૈઃ
પ્રારભ્ય વિઘ્નવિહતા વિરમન્તિ મધ્યાઃ ।
વિઘ્નૈઃ સહસ્રગુણિતૈરપિ હન્યમાનાઃ
પ્રારબ્ધમુત્તમગુણા ન પરિત્યજન્તિ ॥

પ્રસરદ્ભિઃ કરૈર્યસ્ય વિકસન્તિ ન સદ્ગુણાઃ ।
તસ્ય દોષાકરસ્યેયં કથં નિત્યાસ્તિ પૂર્ણતા ॥

ક્ષીણઃ ક્ષીણઃ સમીપત્વં પૂર્ણઃ પૂર્ણોતિદૂરતામ્ ।
ઉપૈતિ મિત્રાદ્યચ્ચન્દ્રો યુક્તં યન્મલિનઃ સદા ॥

કથં ન લજ્જિતસ્તાદૃક્સવિતા તેજસાં નિધિઃ ।
બ્રહ્માણ્ડખણ્ડિકાં પ્રાપ્ય કુર્વન્પાદપ્રસારિકામ્ ॥

રવેરેવોદયઃ શ્લાઘ્યઃ કોન્યેષામુદયગ્રહઃ ।
ન તમાંસિ ન તેજાંસિ યસ્મિન્નભ્યુદિતે સતિ ॥

કિમનેન ન પર્યાપ્તં કાન્તત્વં શશલક્ષ્મણા ।
સુસંતપ્તાપિ નલિની યદ્વિશ્વાસમુપાગમત્ ॥

કરાન્પ્રસાર્ય રવિણા દક્ષિણાશાવિલમ્બિના ।
ન કેવલમનેનાત્મા દિવસોપિ લઘૂકૃતઃ ॥

વર્તતે યેન પાતઙ્ગિઃ ષણ્માસાન્દ્વૌ ચ વત્સરૌ ।
રાશિઃ સ એવ ચન્દ્રસ્ય ન યાતિ દિવસત્રયમ્ ॥

શિરસા ધાર્યમાણોપિ સોમઃ સોમેન શંભુના ।
તથાપિ કૃશતાં ધત્તે કષ્ટઃ ખલુ પરાશ્રયઃ ॥ qસ્વ્0552-3 પ. પાજકસ્ય
પતતુ વારિણિ યાતુ દિગન્તરં
વિશતુ વહ્નિમથો વ્રજતુ ક્ષિતિમ્ કથં સ દન્તરહિતઃ સૂર્યઃ સૂરિભિરુચ્યતે ।
યો મીનરાશિં ભુક્ત્વૈવ મેષં ભોક્તું સમુદ્યતઃ ॥

પતતુ વારિણિ યાતુ દિગન્તરં
વિશતુ વહ્નિમથો વ્રજતુ ક્ષિતિમ્ ।
રવિરસાવિયતાસ્ય ગુણેષુ કા
સકલલોકચમત્કૃતિષુ ક્ષતિઃ ॥

તત્તાવદેવ શશિનઃ સ્ફુરિતં મહીયો
યાવન્નો તીક્ષ્ણરુચિમણ્ડલમભ્યુપૈતિ ।
અભ્યુદ્યતે સકલધામનિધૌ ચ તસ્મિન્-
નિન્દોઃ સિતાભ્રશકલસ્ય ચ કો વિશેષઃ ॥

સદ્વૃત્તયઃ સદસદર્થવિવેકિનો યે
તે પશ્ય કીદૃશમમું સમુદાહરન્તિ ।
ચૌરાસતીપ્રભૃતયો બ્રુવતે યદસ્ય
તદ્ગૃહ્યતે યદિ કૃતં તદહસ્કરેણ ॥

એકૈવ સામૃતમયી સુતરામનર્ઘા
કાપ્યસ્ત્યસૌ શશધરસ્ય કલા યયૈવ ।
આરોપિતો ગુણવિદા પરમેશ્વરેણ
ચૂડામણૌ ન ગણિતોસ્ય કલઙ્કદોષઃ ॥

ઉદ્યન્ત્યમૂનિ સુબહૂનિ મહામહાંસિ
ચન્દ્રોપ્યલં ભુવનમણ્ડલમણ્ડનાય ।
સૂર્યાદૃતે ન તદુદેતિ ન ચાસ્તમેતિ
યેનોદિતેન દિનમસ્તમિતેન રાત્રિઃ ॥

લોકાનન્દાદ્વિરમતિ ન યઃ ક્ષીયમાણોપિ ભૂયઃ
સ્વઃસ્થે તસ્મિન્કિલ દિનમુખં નૂતનં નાભવિષ્યત્ ।
દૈવં કીદૃક્કથમપિ યથા ભર્તુમાત્માનમેવ
વ્યગ્રઃ કાલં ગમયતિ સખે સોપ્યયં પશ્ય ચન્દ્રઃ ॥

ક્ષીણશ્ચન્દ્રો વિશાતિ તરણેર્મણ્ડલં માસિ માસિ
લબ્ધ્વા કાંચિત્પુનરપિ કલાં દૂરદૂરાનુવર્તી ।
સંપૂર્ણશ્ચેત્કથમપિ તથા સ્પર્ધયોદેતિ ભાનોર્-
નો દૌર્જન્યાદ્વિરમતિ જડો નાપિ દૈન્યાદ્વ્યરંસીત્ ॥

પાદન્યાસં ક્ષિતિધરગુરોર્મૂર્ધ્નિ કૃત્વા સુમેરોઃ
ક્રાન્તં યેન ક્ષપિતતમસા મધ્યમં ધામ વિષ્ણોઃ ।
સોયં ચન્દ્રઃ પતતિ ગગનાદલ્પશેષૈર્મયૂખૈર્-
દૂરારોહો ભવતિ મહતામપ્યુપભ્રંશનિષ્ઠઃ ॥ qસ્વ્0561-5 કલશકસ્ય
પાતઃ પૂષ્ણો ભવતિ મહતે નોપતાપાય યસ્માત્-
કાલેનાસ્તં ક ઇવ ન ગતા યાન્તિ યાસ્યન્તિ ચાન્યે ક્વ તત્તેજસ્તાદૃગ્જ્વલનમહસો નાશપિશુનં
પરાભૂતિઃ ક્વાસૌ વિસદૃશતરાદ્રાહુશિરસઃ ।
વિધેર્યોગાદેતત્સમુચિતમિદં તુ વ્યથયતિ
ત્રપાહીનો મિત્રાત્તદપિ ગગને યદ્વિહરતિ ॥

પાતઃ પૂષ્ણો ભવતિ મહતે નોપતાપાય યસ્માત્-
કાલેનાસ્તં ક ઇવ ન ગતા યાન્તિ યાસ્યન્તિ ચાન્યે ।
એતાવત્તુ વ્યથયતિ યદાલોકબાહ્યૈસ્તમોભિસ્-
તસ્મિન્નેવ પ્રકૃતિમહતિ વ્યોમ્નિ લબ્ધોવકાશઃ ॥