સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0522-0541

ધનબાહુલ્યમહેતુઃ કોપિ નિસર્ગેણ મુક્તકરઃ ।
પ્રાવૃષિ કસ્યામ્બુમુચઃ સંપત્તિઃ કિમધિકામ્બુનિધેઃ ॥

ઉત્પાદિતા સ્વયમિયં યદિ તત્તનૂજા
તાતેન વા યદિ તદા ભગિની ખલુ શ્રીઃ ।
યદ્યન્યસંગમવતી ચ તદા પરસ્ત્રી
તત્ત્યાગબદ્ધમનસઃ સુધિયો ભવન્તિ ॥

દ્રવિણાર્જનજઃ પરિશ્રમઃ
ફલિતોપ્યસ્ય જનસ્ય નીરસઃ ।
દ્રવિણાર્જનમાત્મતુષ્ટયે
પરમાવર્જયિતું ગુણાર્જનમ્ ॥

યઃ પ્રશંસતિ નરો નરમન્યં
દેવતાસુ વરદાસુ સતીષુ ।
મુગ્ધધીર્ધનલવસ્પૃહયાલુસ્-
તં નૃશંસમહમાદ્યમવૈમિ ॥

યથા શરીરં કિલ જીવિતેન
વિનાકૃતં કાષ્ઠમિવાવભાતિ ।
તથૈવ લજ્જીવિતમપ્યવૈમિ
લોકોત્તરેણ સ્ફુરિતેન શૂન્યમ્ ॥

સન્તોપિ સન્તઃ ક્વ કિરન્તુ તેજઃ
ક્વ નોજ્જ્વલન્તુ ક્વ નુ ન પ્રથન્તામ્ ।
વિધાય રુદ્ધા નનુ વેધસૈવ
બ્રહ્માણ્ડકોશે ઘટદીપકલ્પાઃ ॥

કદર્થિતસ્યાપિ હિ ધૈર્યવૃત્તેર્-
ન શક્યતે સત્ત્વગુણઃ પ્રમાર્ષ્ટુમ્ ।
અધોમુખસ્યાપિ કૃતસ્ય વહ્નેર્-
નાધઃ શિખા યાન્તિ કદાચિદેવ ॥

જાતશ્ચ નામ ન વિનઙ્ક્ષ્યન્તિ ચેત્યયુક્તમ્-
ઉત્પાદ એવ નિયમેવ વિનાશહેતુઃ ।
તુલ્યે ચ નામ મરણવ્યસનોપતાપે
મૃત્યુર્વરં પરહિતાવહિતાશયસ્ય ॥

ઇયત્યપ્યેતસ્મિન્નિરવધિમહત્યધ્વનિ ગુણાસ્-
ત એવામી દ્વિત્રા જરઠજરઠા યાન્તિ ગણનામ્ ।
અહો ગ્રામ્યો લોકઃ સ ન પરમમીભિઃ કૃતધૃતિઃ
સ્મયસ્તબ્ધોયાવત્કલયતિ સમગ્રં તૃણમિદમ્ ॥

સ્વચિત્તપરિચિન્તયૈવ પરિતાપમાત્મન્યમી
ન બિભ્રતિ મનાસ્વિનો યદમુના ન તાવત્ક્ષતિઃ ।
અહર્નિશમિહૈવ યે પરમનોનુવૃત્ત્યા પુનર્-
વહન્તિ વિજિગીષુતાં કિમિવ તેનુકમ્પાસ્પદમ્ ॥

વિપુલહૃદયૈરન્યૈઃ કૈશ્ચિજ્જગજ્જનિતં પુરા
વિધૃતમપરૈર્દત્તં ચાન્યૈર્વિજિત્ય તૃણં યથા ।
ઇહ હિ ભુવનાન્યન્યે ધીરાશ્ચતુર્દશ ભુઞ્જતે
કતિપયપુરસ્વામ્યે પુંસાં ક એષ મદજ્વરઃ ॥

અભુક્તાયાં યસ્યાં ક્ષણમપિ ન યાતં નૃપશતૈર્-
ભુવસ્તસ્યા લાભે ક ઇવ બહુમાનઃ ક્ષિતિભુજામ્ ।
તદંશસ્યાપ્યંશે તદવયવલેશેપિ પતયો
વિષાદે કર્તવ્યે વિદધતિ જડાઃ પ્રત્યુત મુદમ્ ॥

પરેષાં ચેતાંસિ પ્રતિદિવસમાયાસ્ય બહુધા
પ્રસાદં કિં નેતું વિશાસિ હૃદય ક્લેશકલિલમ્ ।
પ્રસન્ને ત્વય્યેવ સ્વયમુદિતચિન્તામણિગુણે
વિવિક્તઃ સંકલ્પઃ કિમભિલષિતં પુષ્યતિ ન તે ॥

વિનાપ્યર્થૈર્ધીરઃ સ્પૃશતિ બહુમાનોન્નતિપદં
પરિષ્વક્તોપ્યર્થૈઃ પરિભવપદં યાતિ કૃપણઃ ।
સ્વભાવેનોદ્ભૂતાં ગુણસમુદયાવાપ્તિવિપુલાં
દ્યુતિં સૈંહીં ન શ્વા ધૃતકનકમાલોપિ લભતે ॥

ભુજ્યન્તે સ્વગૃહસ્થિતા ઇવ સુખં યસ્યાથિભિઃ સંપદઃ
પટ્વી યસ્ય મતિસ્તમઃપ્રહતયે દ્વાવેવ તૌ પ્રાણિતઃ ।
યસ્ત્વાત્મંભરિરુન્નતેપિ વિભવે હીનશ્ચ વિદ્વત્તયા
તસ્યાલેખ્યમણેરિવાકૃતિધૃતઃ સત્તાપ્યસત્તા નનુ ॥

આધારાય ધરાવકાશવિધયેપ્યાકાશમાલોકને
ભાસ્વાનાત્મમહત્ત્વસાધનવિધાવન્યે ગુણાઃ કેચન ।
ઇત્યસ્મિન્નુપકારકારિણિ સદા વર્ગે પરં દુસ્ત્યજે
દૈન્યવ્રીડકલઙ્કમુજ્ઝતુ કથં ચેતો મહાચેતસામ્ ॥

નિત્યં યા ગુરુભૃત્યબન્ધુસુજનૈર્ન સ્વેચ્છયા ભુજ્યતે
પશ્યન્તિ સ્પૃહયાલવો ન રિપવો યાં વિક્રમાસાદિતામ્ ।
યસ્યાઃ સાધુપરિક્ષયેણ સુહૃદાં નાશેન વા સંભવો
નો સંપદ્વિપદેવ સા ગુણવતાં પ્રીતિસ્તયા કીદૃશી ॥

ન્યાય્યં માર્ગમનુજ્ઝતઃ સુકૃતિનો દૈવાદ્ભવન્ત્યાપદો
યાસ્તાઃ સન્તુ બલેરિવાદિપુરુષાયોર્વીં સ્વયં યચ્છતઃ ।
શક્રસ્યેવ જુગુપ્સિતૈઃ સુબહુભિર્નિન્દ્યૈર્ભૃશં કર્મભિર્-
દેવાનામુપરિ પ્રભુત્વમપિ મે મા ભૂત્ત્રપાકારણમ્ ॥

શય્યા શાદ્વલમાસનં શુચિશિલા સદ્મ દ્રમાણામધઃ
શીતં નિર્ઝરવારિ પાનમશનં કન્દાઃ સહાયા મૃગાઃ ।
ઇત્ય્પ્રાર્થિતસર્વલભ્યવિભવે દોષોયમેકો વને
દુષ્પ્રાપાર્થિનિ યત્પરાર્થઘટનાવન્ધ્યૈર્વૃથા સ્થીયતે ॥

અલ્પીયસામેવ હિ જન્મભૂમેસ્-
ત્યાગઃ પ્રમાદો વિદુષાં ન સોસ્તિ ।
સ્થાનાદપેતા મણયો વ્રજન્તિ
રાજ્ઞાં શિરઃ કાકમુખાનિ ભેકાઃ ॥