સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0502-0521

પૃથ્વી પૃથ્વી ગુણા માન્યાઃ સન્તિ ભૂપા વિવેકિનઃ ।
પરાભવાપદં યાન્તિ કસ્માદુન્નતબુદ્ધયઃ ॥

અદૃષ્ટમુખભઙ્ગસ્ય યુક્તમન્ધસ્ય યાચિતુમ્ ।
અહો બત મહત્કષ્ટં ચક્ષુષ્માનપિ યાચતે ॥

દારિદ્ર્યાનલસંતાપઃ શાન્તઃ સંતોષવારિણા ।
યાચકાશાવિઘાતાન્તર્દાહં કો નામ પશ્યતુ ॥

પરિપૂર્ણગુણાભોગગરિમોદ્નાર એવ સઃ ।
ત્રિજગત્સ્પૃહણીયેસ્મિન્ન રુચિર્દ્રવિણેપિ યત્ ॥

વિદ્યયૈવ મદો યેષાં કાર્પણ્યં ચ ધને સતિ ।
તેષાં દૈવાભિશપ્તાનાં સલિલાદગ્નિરુત્થિતઃ ॥

કિં તયા ક્રિયતે લક્ષ્મ્યા યા વધૂરિવ કેવલા ।
યા ન વેશ્યેવ સામાન્યા પથિકૈરપિ ભુજ્યતે ॥

ત્યાગો ગુણો વિત્તવતાં વિત્તં ત્યાગવતાં ગુણઃ ।
પરસ્પરવિયુક્તૌ તુ વિત્તત્યાગૌ વિડમ્બના ॥

કુસુમસ્તબકસ્યેવ દ્વયી વૃત્તિર્મનસ્વિનઃ ।
મૂર્ધ્નિ વા સર્વલોકસ્ય શીર્યતે વન એવ વા ॥

નૃણાં ધુરિ સ એવૈકો યઃ કશ્ચિત્ત્યાગપાણિના ।
નિર્માર્ષ્ટિ પ્રાર્થનાપાંસુધૂસરં મુખમર્થિનામ્ ॥

આકારમાત્રવિજ્ઞાનસંપાદિતમનોરથાઃ ।
ધન્યાસ્તે યે ન શૃણ્વન્તિ દીનાઃ પ્રણયિનાં ગિરઃ ॥

બુદ્ધિર્યા સત્ત્વરહિતા સ્ત્રીત્વં તત્કેવલં મતમ્ ।
સત્ત્વં ચાનયસંપન્નં તત્પશુત્વં ન પૌરુષમ્ ॥

કામં પ્રિયાનપિ પ્રાણાન્વિમુઞ્ચન્તિ મનસ્વિનઃ ।
ઇચ્છન્તિ ન ત્વમિત્રેભ્યો મહતીમપિ સત્ક્રિયામ્ ॥

અત્યદ્ભુતમિમં મન્યે સ્વભાવમમનસ્વિનઃ ।
યદુપક્રિયમાણોપિ પ્રીયતે ન વિલીયતે ॥

પ્રત્યુપકુર્વત્પૂર્વં કૃતોપકારમપિ લજ્જયતિ ચેતઃ ।
યસ્તુ વિહિતોપકારાદુપકારઃ સોધિકો મૃત્યોઃ ॥

પ્રત્યુપકુર્વન્બહ્વપિ ન ભવતિ પૂર્વોપકારિણા તુલ્યઃ ।
એકોનુકરોતિ કૃતં નિષ્કારણમેવ કુરુતેન્યઃ ॥

જીવઞ્જીવયતિ હિ યો જ્ઞાતિજનં પરિજનં ચ સુહૃદશ્ચ ।
તસ્ય સફલા ગૃહશ્રીર્ધિગનુપજીવ્યાં ધનસમૃદ્ધિમ્ ॥

યચ્છઞ્જલમપિ જલદો વલ્લભતામેતિ સર્વલોકસ્ય ।
નિત્યં પ્રસારિતકરઃ સવિતામપિ ભવત્યચક્ષુષ્યઃ ॥

નાપ્તં યત્કેનચિદપિ મનોરથા અપિ યતો નિવર્તન્તે ।
તદ્યપિ ન લભ્યતેન્યન્મનસ્વિનઃ કિમભિમાનફલમ્ ॥

ઘટનં વિઘટનમથવા કાર્યાણાં ભવતિ વિધિનિયોગેન ।
ઉચિતેનુચિતે કર્મણિ વૃત્તિનિવૃત્તી મમાયત્તે ॥

કલ્પસ્થાયિ ન જીવિતમૈશ્ચર્યં નાપ્યતે ચ યદભિમતમ્ ।
લોકસ્તથાપ્યકાર્યં કુરુતે કાર્યં કિમુદ્દિશ્ય ॥