સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0442-0461

પ્રાયઃ સ્વભાવમલિનો મહતાં સમીપે
ટિષ્ઠન્ખલઃ પ્રકુરુતેર્થિજનોપઘાતમ્ ।
શીતાર્દિતૈઃ સકલલોકસુખાવહોપિ
ધૂમે સ્થિતે નહિ સુખેન નિષેવ્યતોગ્નિઃ ॥

ધૂમઃ પયોધરપદં કથમપ્યવાપ્ય
વર્ષામ્બુભિઃ શમયતિ જ્વલનસ્ય તેજઃ ।
દૈવાદવાપ્ય કલુષપ્રકૃતિર્મહત્ત્વં
પ્રાયઃ સ્વબન્ધુજનમેવ તિરસ્કરોતિ ॥

ઉલ્લાસિતાખિલખલસ્ય વિશૃઙ્ખલસ્ય
પ્રાગ્જાતવિસ્મૃતનિજાધમકર્મવૃત્તેઃ ।
દૈવાદવાપ્તવિભવસ્ય ગુણદ્વિષોસ્ય
નીચસ્ય ગોચરગતૈઃ સુખમાસ્યતે કૈઃ ॥

નાશ્ચર્યમેતદધુના હતદૈવયોગા-
દુર્ચ્ચૈઃસ્થિતિર્યદધમો ન મહાનુભાવઃ ।
રથ્યાકલઙ્કશતસંકરસંકુલોપિ
પૃષ્ઠે ભવત્યવકરો ન પુનર્નિધાનમ્ ॥

પ્રસહ્ય મણિમુદ્ધરેન્મકરવક્ત્રદંષ્ટ્રાન્તરાત્-
સમુદ્રમપિ સંતરેત્પ્રચલદૂર્મિમાલાકુલમ્ ।
ભુજગમપિ કોપિતં શિરસિ પુશ્પવદ્ધારયેન્-
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂર્ખજનચિત્તમારાધયેત્ ॥

લભેત સિકતાસુ તૈલમપિ યત્નતઃ પીડયન્-
પિબેચ્ચ મૃગતૃષ્ણિકાસુ સલિલં પિપાસાર્દિતઃ ।
કદાચિદપિ પર્યટચ્છશવિષાણમાસાદયેન્-
ન તુ પ્રતિનિવિષ્ટમૂર્ખજનચિત્તમારાધયેત્ ॥

અરણ્યરુદિતં કૃતં શવશરીરમુદ્વર્તિતં
સ્થલેબ્જમવરોપિતં સુચિરમૂષરે વર્ષિતમ્ ।
શ્વપુચ્છમવનામિતં બધિરકર્ણજાપઃ કૃતઃ
કૃતાન્ધમુખમણ્ડના યદબુધો જનઃ સેચિતઃ ॥

વૃથા દુગ્ધોનડ્વાન્સ્તનભરનતા ગૌરિતિ ચિરં
પરિષ્વક્તઃ ષણ્ઢો યુવતિરિત લાવણ્યસહિતા ।
કૃતા વૈદૂર્યાશા વિકચકિરણે કાચશકલે
મયા મૂઢેન ત્વાં કૃપણમગુણજ્ઞં પ્રણમતા ॥

સ્વપક્ષચ્છેદં વા સમુચિતફલભ્રંશમથવા
સ્વમૂર્તેર્ભઙ્ગં વા પતનમશુચૌ નાશમથવા ।
શરઃ પ્રાપ્નોત્યેતાન્હૃદયપથસંસ્થોપિ ધનુષ
ઋજોર્વક્રાશ્લેષાદ્ભવતિ ખલુ સુવ્યક્તમશુભમ્ ॥

ગુણાણાં સા શક્તિર્વિપદમનુબધ્નન્તિ યદમી
પ્રસન્નસ્તદ્વેધા મમ યદિ ન તૈર્યોગમકરોત્ ।
વિષણ્ણં દૌર્ગત્યાદિતિ ગુણિનમાલોક્ય વિગુણઃ
કરોતિ સ્વે ગેહે ધ્રુવમતિસમૃદ્ધ્યોત્સવમસૌ ॥

અવેક્ષ્ય સ્વાત્માનં વિગુણમપરાનિછ્હતિ તથા
ફલત્યેતન્નો ચેદ્વિલપતિ ન સન્તીહ ગુણિનઃ ।
નિમાર્ષ્ટું શપ્તું વા પરિભવિતુમુદ્યચ્છતિ તતો-
પ્યહો નીચે રમ્યા સગુણવિજિગીષા વિધિક્તા ॥

યદિ પરગુણા ન ક્ષમ્યન્તે યતસ્વ તદર્જને
નહિ પરયશો નિન્દાવ્યાજૈરલં પરિમાર્જિતુમ્ ।
વિરમસિ ન ચેદિચ્છાદ્વેષપ્રસક્તમનોરથા
દિનકરકરાન્પાણિચ્છત્ત્રૈર્નુદચ્છ્રમમેષ્યસિ ॥

પ્રકૃષ્ટે સંપર્કે ભણિભુજગયોર્જન્મજનિતે
મણિર્નાહેર્દોષાન્ભજતિ ન ચ સર્પો મણિગુણાન્ ।
અસાધુઃ સાધુર્વા ભવતિ નનુ જાત્યૈવ પુરુષો
નસઙ્ગાદ્દૌર્જન્યં ન ચ સુજનતા કસ્યચિદપિ ॥

ન વિષમમૃતીકર્તું શક્યં પ્રયત્નશતૈરપિ
ત્યજતિ કટુતાં ન સ્વાં નિમ્બઃ સ્થિતોપિ પયોહ્રદે ।
ગુણપરિચિતામાર્યાં વાણીં ન જલ્પતિ દુર્જનશ્-
ચિરમપિ બલાધ્માતે લોહે કુતઃ કનકાકૃતિઃ ॥

વરમહિમુખે ક્રોધાવિષ્ટે કરૌ વિનિવેશિતૌ
વિષમપિ વરં પીત્વા સુપ્તં કૃતાન્તનિવેશને ।
ગિરિવરતટાન્મુક્તશ્ચાત્મા વરં શતધા કૃતો
ન તુ ખલજનાવાપ્તૈરર્થૈઃ કૃતં હિતમાત્મનઃ ॥

વર્ણસ્થં ગુરુલાઘવં ન ગણથત્યાશઙ્કતે ન ક્વચિદ્-
રૂપં નૈવ પરીક્ષતે ન પુરુષં વૃત્તેષુ વાર્તા કુતઃ ।
કષ્ટં નાયશસો વિભેતિ મહતો નૈવાપશબ્દાન્તરાન્-
મૃત્યુર્મૂર્ખકવિઃ ખલઃ કુનૃપતિશ્ચૌરશ્ચ તુલ્યક્રિયાઃ ॥

સિંહો વ્યાકરણસ્ય કર્તુરહરત્પ્રાણાન્પ્રિયાન્પાણિનેર્-
મીંઆંસાકૃતમુન્મમાથ તરસા હસ્તી મુનિં જૈમિનિમ્ ।
છન્દોજ્ઞાનનિધિં જઘાન મકરો વેલાતટે પિઙ્ગલમ્-
અજ્ઞાનાહતચેતસામતિરુષાં કોર્થસ્તિરશ્ચાં ગુણૈઃ ॥

વન્દ્યાન્નિન્દતિ દુઃખિતાનુપહસત્યાબાધતે બાન્ધવાઞ્-
છૂરાન્દ્વેષ્ટિ ધનચ્યુતાન્પરિભવત્યાજ્ઞાપયત્યાશ્રિતાન્ ।
ગુહ્યાનિ પ્રકટિકરોતિ ઘટયન્યત્નેન વૈરાશયં
બ્રૂતે શીઘ્રમવાચ્યમુજ્ઝતિ ગુણાન્ગૃહ્ણાતિ દોષાન્ખલઃ ॥

હસતિ લસતિ હર્ષાત્તીવ્રદુઃખે પરેષાં
સ્ખલતિ ગલતિ મોહાદાત્મનઃ ક્લેશલેશે ।
નદતિ વદતિ નિન્દ્યં માનિનાં કિં ચ નીચઃ
પરુષવચનમલ્પં શ્રાવિતો હન્તુમેતિ ॥

યદિ સત્સઙ્ગનિરતો ભવિષ્યસિ ભવિષ્યસિ ।
અથાસજ્જગનોષ્ઠીષુ પતિષ્યસિ પતિષ્યસિ ॥