સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0322-0341

ઉદન્વચ્છિન્ના ભૂઃ સ ચ નિધિરપાં યોજનશતં
સદા પાન્થઃ પૂષા ગગનપરિમાણં કથયતિ ।
ઇતિ પ્રાયો ભાવાઃ સ્ફુરદવધિમુદ્રામુકુલિતાઃ
સતાં પ્રજ્ઞોન્મેષઃ પુનરયમસીમા વિજયતે ॥

સાગસેપિ ન કુપ્યન્તિ કૃપયા ચોપકુર્વતે ।
બોધં સ્વસ્યૈવ નેચ્છન્તિ તે વિશ્વોદ્ધરણક્ષમાઃ ॥

પાત્રં પવિત્રયતિ નૈવ ગુણાન્ક્ષિણોતિ
સ્નેહં ન સંહરતિ નાપિ મલં પ્રસૂતે ।
દોષાવસાનરુચિરશ્ચલતાં ન ધત્તે
સત્સંગમઃ સુકૃતસદ્મનિ કોપિ દીપઃ ॥

અણુરપિ મણિઃ પ્રાણત્રાણક્ષમો વિષભક્ષિણાં
શિશુરપિ રુષા સિંહીસૂનઃ સમાહ્વયતે ગજાન્ ।
તનુરપિ તરુસ્કન્ધોદ્ભૂતો દહત્યનલો વનં
પ્રકૃતિમહતાં જાત્યં તેજો ન મૂર્તિમપેક્ષતે ॥

નમઃ ખલેભ્યઃ ક ઇવાથવા ન તા-
નલં નમસ્યેદિહ યો જિજીવિષુઃ ।
વિનૈવ યે દોષમૃષિપ્રકાણ્ડવન્-
નયન્તિ શાપેન રસાતલં નરાન્ ॥

વિષધરતોપ્યતિવિષમઃ ખલ ઇતિ ન મૃષા વદન્તિ વિદ્વાંસઃ ।
યદયં નકુલદ્વેષી સકુલદ્વેષી સદા પિશુનઃ ॥

અતિમલિને કર્તવ્યે ભવતિ ખલાનામતીવ નિપુણા ધીઃ ।
તિમિરે હિ કૌશિકાનાં રૂપં પ્રતિપદ્યતે દૃષ્ટિઃ ॥

વિધ્વસ્તપરગુણાનાં ભવતિ ખલાનામતીવ મલિનત્વમ્ ।
અન્તરિતશશિરુચામપિ સલિલમુચાં મલિનિમાભ્યધિકઃ ॥

હસ્ત ઇવ ભૂતિમલિનો લઙ્ઘયતિ યથા યથા ખલઃ સૂજનમ્ ।
દર્પણમિવ તં કુરુતે તથા તથા નિર્મલચ્છાયમ્ ॥

જીવનગ્રહણે નમ્રા ગૃહીત્વા પુનરુત્થિતાઃ ।
કિં કનિષ્ઠા ઉત જ્યેષ્ઠા ઘટીયન્ત્રસ્ય દુર્જનાઃ ॥

સદા ખણ્ડનયોગ્યાય તુષપૂર્ણાશયાય ચ ।
નમોસ્તુ બહુબીજાય ખલાયોલૂખલાય ચ ॥

જિહ્વાદૂષિતસત્પાત્રઃ પિણ્ડાર્થી કલહોત્કટઃ ।
તુલ્યતામશુચિર્નિત્યં બિભર્તિ પિશુનઃ શુનઃ ॥

અહો બત ખલઃ પુણ્યૈર્મૂર્ખોપ્યશ્રુતપણ્ડિતઃ ।
સ્વગુણોદીરણે શેષઃ પરનિન્દાસુ વાક્પતિઃ ॥

ખલઃ સુજનપૈશુન્યે સર્વતોક્ષિ શિરોમુખઃ ।
સર્વતઃ શ્રુતિમાંલ્લોકે સર્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ॥

સત્સાધુવાદે મૂર્ખસ્ય માત્સર્યગલરોગિણઃ ।
જિહ્વા કઙ્કમુખેનાપિ કૃષ્ટા નૈવ પ્રવર્તતે ॥

માયામયઃ પ્રકૃત્યૈવ રાગદ્વેષમદાકુલઃ ।
મહતામપિ મોહાય સંસાર ઇવ દુર્જનઃ ॥

ખચિત્રમપિ માયાવી રચયત્યેવ લીલયા ।
લઘુશ્ચ મહતાં મધ્યે તસ્માત્ખલ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ખલેન ધનમત્તેન નીચેન પ્રભવિષ્ણુના ।
પિશુનેન પદસ્થેન હા પ્રજે ક્વ ગમિષ્યસિ ॥

કૃતશતમસત્સુ નષ્ટં સુભાષિતશતં ચ નષ્ટમબુધેષુ ।
વચનશતમવચનકરે બુદ્ધિશતમચેતને નષ્ટમ્ ॥

નષ્ટમપાત્રે દાનં નષ્ટં હિતમફલબુદ્ધ્યવજ્ઞાને ।
નષ્ટો ગુણોગુણજ્ઞે નષ્ટં દાક્ષિણ્યમકૃતજ્ઞે ॥