સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0262-0281

ચિરાય સત્સંગમશુદ્ધમાનસો
ન યાત્યસત્સંગતમાત્મવાન્નરઃ ।
મનોહરેન્દીવરખણ્ડગોચરો
ન જાતુ ભૃઙ્ગઃ કુણપે નિલીયતે ॥

અપિ વિભવવિહીનઃ પ્રચ્યુતો વા સ્વદેશાન્-
નહિ ખલજનસેવાં પ્રાર્થયત્યુન્નતાત્મા ।
તનુ તૃણમુપભુઙ્ક્તે ન ક્ષુધાર્તોપિ સિંહઃ
પિબતિ રુધિરમુષ્ણં પ્રાયશઃ કુઞ્જરાણામ્ ॥

વિત્તે ત્યાગઃ ક્ષમા શક્તૌ દુઃખે દૈન્યવિહીનતા ।
નિર્દમ્ભતા સદાચારે સ્વભાવોયં મહાત્મનામ્ ॥

સુખલવદશાહર્ષક્લૈવ્યે ખલઃ ખલુ ખેલતે
સ્ખલતિ ભજતે લેશક્લેશે વિષાદવિષૂચિકામ્ ।
ભવતિ ન સતાં દર્પોદ્દામા ન દૈન્યમયી મતિર્-
દુરભિભવતા ગમ્ભીરાણાં સુખેષ્વસુખેષુ ચ ॥

સ્વામ્યે પેશલતા ગુણે પ્રણયિતા હર્ષે નિરુત્સેકતા
મન્ત્રે સંવૃતતા શ્રુતે સુમતિતા વિત્તોદયે ત્યાગિતા ।
સાધૌ સાદરતા ખલે વિમુખતા પાપે પરં ભીરુતા
દુઃખે ક્લેશસહિષ્ણુતા ચ મહતાં કલ્યાણમાકાઙ્ક્ષતિ ॥

વિપદિ ધૈર્યમથાભ્યુદયે ક્ષમા
સદસિ વાક્પટુતા યુધિ વિક્રમઃ ।
યશસિ ચાભિરતિર્વ્યસનં શ્રુતે
પ્રકૃતિસિદ્ધમિદં હિ મહાત્મનામ્ ॥

ઇદં હિ માહાત્મ્યવિશેષસૂચકં
વદન્તિ ચિહ્નં મહતાં મનીષિણઃ ।
મનો યદેષાં સુખદુઃખસંભવે
પ્રયાતિ નો હર્ષવિષાદવશ્યતામ્ ॥

સુભાષિતૈઃ પ્રીતિરનુન્નતિઃ શ્રિયા
પરાર્થનિષ્પત્તિપટીયસી ક્રિયા ।
ગુણેષ્વતૃપ્તિર્ગુણવત્સુ ચાદરો
નિગૂઢમેતચ્ચરિતં મહાત્મનામ્ ॥

સત્યં ગુણા ગુણવતાં વિધિવૈપરીત્યાદ્-
યત્નાર્જિતા અપિ કલૌ વિફલા ભવન્તિ ।
સાફલ્યમસ્તિ સુતરામિદમેવ તેષાં
યત્તાપયન્તિ હૃદયાનિ પુનઃ ખલાનામ્ ॥

યદ્વઞ્ચનાહિતમતિર્બહુ ચાટુગર્ભં
કાર્યોન્મુખઃ ખલજનઃ કૃતકં બ્રવીતિ ।
તત્સાધવો ન ન વિદન્તિ વિદન્તિ કિં તુ
કર્તું વૃથા પ્રણયમસ્ય ન પારયન્તિ ॥

પાપં સમાચરતિ વીતઘૃણો જઘન્યઃ
પ્રાપ્યાપદં સઘૃણ એવ તુ મધ્યબુદ્ધિઃ ।
પ્રાણાત્યયેપિ ન તુ સાધુજનઃ સુવૃત્તં
વેલાં સમુદ્ર ઇવ લઙ્ઘયિતું સમર્થઃ ॥

શુદ્ધિઃ સ એવ કુલજશ્ચ સ એવ ધીરઃ
શ્લાઘ્યો વિપત્સ્વપિ ન મુઞ્ચતિ યઃ સ્વભાવમ્ ।
તપ્તં યથા દિનકરસ્ય મરીચિજાલૈર્-
દેહં ત્યજેદપિ હિમં ન તુ શીતલત્વમ્ ॥

યાઞ્ચાપદં મરણદુઃખમિવાનુભાવ્ય
દત્તેન કિં ખલુ ભવત્યતિભૂયસાપિ ।
કલ્પદ્રુમાન્પરિહસન્ત ઇવેહ સન્તઃ
સંકલ્પિતૈરતિદદત્યકદર્થિતં યત્ ॥

તે સાધવો ભુવનમણ્ડલમૌલિભૂતા
યે સાધુતાં નિરુપકારિષુ દર્શયન્તિ ।
આત્મપ્રયોજનવશીકૃતખિન્નદેહઃ
પૂર્વોપકારિષુ ખલોપિ હિ સાનુકમ્પઃ ॥

નાન્તર્વિચિન્તયતિ કિંચિદપિ પ્રતીપમ્-
અકોપિતોપિ સુજનઃ પિશુનેન પાપમ્ ।
અર્કદ્વિષોપિ હિ મુખે પતિતાગ્રભાગાસ્-
તારાપતેરમૃતમેવ કરાઃ કિરન્તિ ॥

આકોપિતોપિ કુલજો ન વદત્યવાચ્યં
નિષ્પીડિતો મધુરમેવ વમેત્કિલેક્ષુઃ ।
નીચો જનો ગુણશતૈરપિ સેવ્યમાનો
હાસેષુ તદ્વદતિ યત્કલહેષુ વાચ્યમ્ ॥

નિદન્તુ નીતિનિપુણા અથવા સ્તુવન્તુ
લક્ષ્મીઃ પરાપતતુ ગચ્છતુ વા યથેચ્છમ્ ।
અદ્યૈવ વા મરણમસ્તુ યુગાન્તરે વા
ન્યાય્યાત્પથઃ પ્રચલયન્તિ પદં ન ધીરાઃ ॥

હેતોઃ કુતોપ્યસદૃશાઃ સુજના ગરીયઃ
કાર્યં નિસર્ગગુરવઃ સ્ફુટમારભન્તે ।
ઉત્થાય કિં કલશતોપિ ન સિન્ધુનાથમ્-
ઉદ્વીચિમાલમપિબદ્ભગવાનગસ્ત્યઃ ॥

પ્રિયા ન્યાય્યા વૃત્તિર્મલિનમસુભઙ્ગેપ્યસુકરં
હ્યસન્તો નાભ્યર્થ્યાઃ સુહૃદપિ ન યાચ્યોકૃશધનઃ ।
વિપદ્યુચ્ચૈઃ સ્થેયં પદમનુવિધેયં ચ મહતાં
સતાં કેનોદ્દિષ્ટં વિષમમસિધારાવ્રતમિદમ્ ॥

પ્રદાનં સુચ્છન્નં ગૃહમુપગતે સંભ્રમવિધિર્-
અનુત્સેકો લક્ષ્મ્યાપ્યનભિભવનીયાઃ પરકથાઃ ।
પ્રિયં કૃત્વા મૌનં સદસિ કથનં ચાપ્યુપકૃતેઃ
શ્રુતેત્યન્તાસક્તિઃ પુરુષમભિજાતં કથયતિ ॥