સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0181-0200

ધન્યાઃ શૂચીનિ સુરભીણિ ગુણોમ્ભિતાનિ
વાગ્વીરુધઃ સ્વવદનોપવનોદ્ગતાયાઃ ।
ઉચ્ચિત્ય સૂક્તિકુસુમાનિ સતાંવિવિક્ત-
વર્ણાનિ કર્ણપુલિનેષ્વવતંસયન્તિ ॥

તેનન્તવાઙ્મયમહાર્ણવદૃષ્ટપારાઃ
સાંયાત્રિકા ઇવ મહાકવયો જયન્તિ ।
યત્સૂક્તિપેલવલવઙ્ગલવૈર્વૈમિ
સન્તઃ સદઃ સુવદનાન્યધિવાસયન્તિ ॥

ત્રૈલોક્યભૂષણમણિર્ગુણિવર્ગબન્ધુર્-
એકશ્ચકાસ્તિ કવિતા સવિતા દ્વિતીયઃ ।
શંસન્તિ યસ્ય મહિમાતિશયં શિરોભિઃ
પાદગ્રહં વિદધતઃ પૃથિવીભૃતોપિ ॥

શબ્દાર્થમાત્રમપિ યે ન વિદન્તિ તેપિ
યાં મૂર્છનામિવ મૃગાઃ શ્રવણૈઃ પિબન્તઃ ।
સંરુદ્ધસર્વકરણપ્રસરા ભવન્તિ
ચિત્રસ્થિતા ઇવ કવીન્દ્રગિરં નુમસ્તામ્ ॥

અસ્થાને ગમિતા લયં હતધિયાં વાગ્દેવતા કલ્પતે
ધિક્કારાય પરાભવાય મહતે તાપાય પાપાય વા ।
સ્થાને તુ વ્યયિતા સતાં પ્રભવતિ પ્રખ્યાતયે ભૂતયે
ચેતોનિર્વૃતયે પરોપકૃતયે પ્રાન્તે શિવાવાપ્તયે ॥

વલ્મીકપ્રભવેણ રામનૃપતિર્વ્યાસેન ધર્માત્મજો
વ્યાખ્યાતઃ કિલ કાલિદાસકવિના શ્રીવિક્રમાઙ્કો નૃપઃ ।
ભોજશ્ચિત્તપબિહ્લણપ્રભૃતિભિઃ કર્ણોપિ વિદ્યાપતેઃ
ખ્યાતિં યાન્તિ નિરેશ્વરાઃ કવિવરૈઃ સ્ફારૈર્ન ભેરીરવૈઃ ॥

ભુજતરુવનચ્છાયાં યેસાં નિષેવ્ય મહૌજસાં
જલધિરશના મેદિન્યાસીદસાવકુતોભયા ।
સ્મૃતિમપિ ન તે યાન્તિ ક્ષ્માપા વિના યદનુગ્રહં
પ્રકૃતિમહતે કુર્મસ્તસ્મૈ નમઃ કવિકર્મણે ॥

યેપ્યાસન્નિભકુમ્ભશાયિતપદા યેપિ શ્રિયં લેભિરે
યેષામપ્યવસન્પુરા યુવતયો ગેહેષ્વહશ્ચન્દ્રિકાઃ ।
તાંલ્લોકોયમવૈતિ લોકતિલકાન્સ્વપ્નેપ્યજાતાનિવ
ભ્રાતઃ સત્કવિકૃત્ય કિં સ્તુતિશતૈરન્ધં જગત્ત્વાં વિના ॥

સ્ફારેણ સૌરભભરેણ કિમેણનાભેસ્-
તદ્ધાનસારમપિ સારમસારમેવ ।
સ્રક્સૌમનસ્યપિ ન પુષ્યતિ સૌમનસ્યં
પ્રસ્યન્દતે યદિ મધુદ્રવમુક્તિદેવી ॥

પ્રયચ્છતિ ચમત્કૃતિં વિરચનાવિધૌ ચેતસઃ
સભાસુ પઠિતો ભવત્યસમસાધુવાદાપ્તયે ।
પ્રથામુપગતસ્તનોત્યતિતરામુદારં યશો
ન પુષ્યતિ મનોરથં કમિવ કાવ્યચિન્તામણિઃ ॥

યઃ સત્પદસ્થમિવ કાવ્યમધુ પ્રસન્નં
મુષ્ણન્પરસ્ય તનુતે નિજપદ્મમધ્યે ।
અસ્થાનદોષજનિતેવ પિપીલકાલી
કાલી વિભાતિ લિખિતાક્ષરપઙ્ક્તિરસ્ય ॥

યઃ સ્યાત્કેવલલક્ષ્યલક્ષણરતો નો તર્કસંપર્કભૃન્-
નાલંકારવિચારચારુધિષણઃ કાવ્યજ્ઞશિક્ષોજ્ઝિતઃ ।
તસ્માચ્ચેદ્રસશાલિ કાવ્યમુદયેદેકાન્તતઃ સુન્દરં
પ્રાસાદો ધવલસ્તદા ક્ષિતિપતેઃ કાકસ્ય કાર્ષ્ણ્યાદ્ભવેત્ ॥

સ્વપ્રજ્ઞયા કુઞ્ચિકયેવ કંચિત્-
સારસ્વતં વક્રિમભઙ્ગિભાજમ્ ।
કવીશ્વરઃ કોપિ પદાર્થકોશ-
મુદ્ધાટ્ય વિશ્વાભરણં કરોતિ ॥

દૈવીર્ગિરઃ કેપિ કૃતાર્થયન્તિ
તાઃ કુણ્ઠયન્ત્યેવ પુનર્વિમૂઢાઃ ।
યા વિપ્રુષઃ શુક્તિમુખેષુ દૈવ્યસ્-
તા એવ મુક્તા ન તુ ચાતકેષુ ॥

પરિશ્રમજ્ઞં જનમન્તરેણ
મૌનવ્રતં બિભ્રતિ વાગ્મિનોપિ ।
વાચંયમાઃ સન્તિ વિના વસન્તઃ
પુંસ્કોકિલાઃ પઞ્ચમચઞ્ચવોપિ ॥

વ્યાલાશ્ચ રાહુશ્ચ સુધાપ્રસાદાજ્-
જિહ્વાશિરોનિગ્રહમુગ્રમાપુઃ ।
ઇતીવ ભીતાઃ પિશુના ભવન્તિ
પરાઙ્મુખાઃ કાવ્યરસામૃતેષુ ॥

સાકૂતં નિજસંવિદેકવિષયં તત્ત્વં સચેતા બ્રુવન્-
નગ્રે નૂનમબોધમોહિતધિયાં હાસ્યત્વમાયાસ્યતિ ।
તદ્યુક્તં વિદુષો જનસ્ય જડવજ્જોષં નુ નામાસિતું
જાત્યન્ધં પ્રતિરૂપવર્ણનવિધૌ કોયં વૃથૈવોદ્યમઃ ॥

જયન્તિ જિતમત્સરાઃ પરહિતાર્થમભ્યુદ્યતાઃ
પરાભ્યુદયસુસ્થિતાઃ પરવિપત્તિખેદાકુલાઃ ।
મહાપુરુષસત્કથાશ્રવણજાતકૌતૂહલાઃ
સમસ્તદુરિતાર્ણવપ્રકટસેતવઃ સાધવઃ ॥

પરપરિવાદે મૂકઃ પરનારીદર્શનેપિ જાત્યન્ધઃ ।
પઙ્ગુઃ પરધનહરણે સ જયતિ લોકે મહાપુરુષઃ ॥

સંપત્સુ મહતાં ચેતો ભવત્યુત્પલકોમલમ્ ।
આપત્સુ ચ મહાશૈલશિલાસંઘાતકર્કશમ્ ॥