સુભાષિતાવલિ · શ્લોક 0161-0180

ચેતઃપ્રસાદજનનઃ વિબુદ્ધોત્તમાનામ્-
આનન્દિ સર્વરસયુક્તમતિપ્રસન્નમ્ ।
કાવ્યં ખલસ્ય ન કરોતિ હૃદિ પ્રતિષ્ઠાં
પીયૂષપાનમિવ વક્ત્રવિવર્તિ રાહોઃ ॥

બદ્ધા યદર્પણરસેન વિમર્દપૂર્વમ્-
અર્થાન્કથં ઝટિતિ તાન્પ્રકૃતાન્ન દદ્યુઃ ।
ચૌરા ઇવાતિમૃદવો મહતાં કવીનામ્-
અર્થાન્તરાણ્યપિ હઠાદ્વિતરન્તિ શબ્દાઃ ॥

તત્કિં કાવ્યમનલ્પપીતમધુવત્કુર્યાન્ન યદ્ધૃદ્ગતં
માત્સર્યાવૃતચેતસાં રસવશાદપ્યુદ્ગતિં લોમસુ ।
કમ્પં મૂર્ધ્નિ કપોલયુગ્મમરુણં બાષ્પાવિલે લોચને
અધ્યારોપિતવસ્તુકીર્તનપરં વાચઃ કરાલમ્બનમ્ ॥

યે તાવત્સ્વગુણોપબૃંહિતધિયસ્તેષામરણ્યં જગદ્-
યેપ્યેતે કૃતમત્સરાઃ પરગુણં સ્વપ્નેપિ નેચ્છન્તિ તે ।
અન્યેષામનુરાગિણાં ક્વચિદપિ સ્નિગ્ધં મનો નિર્વૃતા-
વિત્થં યાન્તુ તપોવનાનિ મહતાં સૂક્તાનિ મન્યેધુના ॥

યા સાધૂનિવ સાધુવાદમુખરાન્માત્સર્યમૂકાનપિ
પ્રોચ્ચૈર્નો કુરુતે સતાં મતિમતાં દૃષ્ટિર્ન સા વાસ્તવી ।
યા યાતાઃ શ્રુતિગોચરં ચ સહસા હર્ષોલ્લસત્કંધરાસ્-
તિર્યઞ્ચોપિ ન મુક્તશષ્પકવલાસ્તાઃ કિં કવીનાં ગિરઃ ॥

સ્વેચ્છાભઙ્ગુરભાગ્યમેઘતડિતઃ શક્યા ન રોદ્ધું શ્રિયઃ
પ્રાણાનાં સતતં પ્રયાણપટહશ્રદ્ધા ન વિશ્રામ્યતિ ।
ત્રાણં યેત્ર યશોમયે વપુષિ વઃ કુર્વન્તિ કાવ્યામૃતૈસ્-
તાનારાધ્યપદે વિધત્ત સુકવીન્નિર્ગર્વમુર્વીશ્વરાઃ ॥

હે રાજાનસ્ત્યજત સુકવિપ્રેમબન્ધે વિરોધં
શુદ્ધા કીર્તિઃ સ્ફુરતિ ભવતાં નૂનમેતત્પ્રસાદાત્ ।
તુષ્ટૈર્બદ્ધં તદલઘુ રઘુસ્વામિનઃ સચ્ચરિત્રં
રુષ્ટૈર્નીતસ્ત્રિભુવનજયી હાસ્યમાર્ગં દશાસ્યઃ ॥

નમો નમઃ કાવ્યરસાય તસ્મૈ
નિષિક્તમન્તઃ પૃષતાપિ યસ્ય ।
સુવર્ણતાં વક્ત્રમુપૈતિ સાધોર્-
દુર્વર્ણતાં યાતિ ચ દુર્જનસ્ય ॥

અજ્ઞાતપાણ્ડિત્યરહસ્યમુદ્રા
યે કાવ્યમાર્ગે દધતેભિમાનમ્ ।
તે ગારુડીયાનનધીત્ય મન્ત્રાન્-
હાલાહલાસ્વાદનમારભન્તે ॥

સરસ્વતીમાતુરભૂચ્ચિરં ન યઃ
કવિત્વપાણ્ડિત્યઘનસ્તનંધયઃ ।
કથં સ સર્વાઙ્ગમનાપ્તસૌષ્ઠવો
દિનાદ્દિનં પ્રૌઢિવિશેષમશ્નુતે ॥

વિતીર્ણશિક્ષા ઇવ હૃત્પદસ્થ-
સરસ્વતીવાહનરાજહંસૈઃ ।
યે ક્ષીરનીરપ્રવિભાગદક્ષા
વિવેકિનસ્તે કવયો જયન્તિ ॥

કાવ્યામૃતં દુર્જનરાહુનીતં
પ્રાપ્યં ભવેન્નો સુમોનજનસ્ય ।
સચ્ચક્રમવ્યાજવિરાજમાનત્-
ઐક્ષ્ણ્યપ્રકર્ષં યદિ નામ ન સ્યાત્ ॥

વિના ન સાહિત્યવિદાપરત્ર
ગુણઃ કથંચિત્પ્રથતે કવીનામ્ ।
આલમ્બતે તત્ક્ષણમમ્ભસીવ
વિસ્તારમન્યત્ર ન તૈલબિન્દુઃ ॥

અત્યર્થવક્રત્વમનર્થકં યા
શૂન્યા તુ સર્વાન્યગુણૈર્વ્યનક્તિ ।
અસ્પૃશ્યતાદૂષિતયા તયા કિં
તુચ્છશ્વપુચ્છચ્છટયેવ વાચા ॥

નીચસ્તનોત્વશ્રુ નિતાન્તકાર્ષ્ણ્યં
પુષ્ણાતુ સાધર્મ્યભૃદઞ્જનેન ।
વિના તુ જાયેત કથં તદીય-
ક્ષોદેન સારસ્વતદૃક્પ્રસાદઃ ॥

અર્થોસ્તિચેન્ન પદશુદ્ધિરથાસ્તિ સાપિ
નો રીતિરસ્તિ યદિ સા ઘટના કુતસ્ત્યા ।
સાપ્યસ્તિ ચેન્ન નવવક્રગતિસ્તદેતદ્-
વ્યર્થં વિના રસમહો ગહનં કવિત્વમ્ ॥

શ્લાઘ્યૈવ વક્રિમગતિર્ઘનદાર્ઢ્યબન્ધોસ્-
તસ્યાઃ કવિપ્રવરસૂક્તિધનુર્લતાયાઃ ।
કર્ણાન્તિકપ્રણયભાજિ ગુણે યદીયે
ચેતાંસિ મત્સરવતાં ઝટિતિ ત્રુટન્તિ ॥

યાતાસ્તે રસસારસંગ્રહવિધિં નિષ્પીડ્ય નિષ્પીડ્ય યે
વાક્તત્વેક્ષુલતાં પુરા કતિપયે તત્ત્વસ્પૃશશ્ચક્રિરે ।
જાયન્તેદ્ય યથાયથં તુ કવયસ્તે તત્ર સંતન્વતે
યેનુપ્રાસકઠોરચિત્રયમકશ્લેષાદિશલ્કોચ્ચયમ્ ॥

પરશ્લોકાન્સ્તોકાનનુદિવસમભ્યસ્ય નનુ યે
ચતુષ્પાદીં કુર્યુર્બહવ ઇહ તે સન્તિ કવયઃ ।
અવિચ્છિન્નોદ્ગચ્છજ્જલધિલહરીરીતિસુહૃદઃ
સુહૃદ્યા વૈશદ્યં દધતિ કિલ કેષામ્ચન ગિરઃ ॥

હેમ્નો ભારશતાનિ વા મદમુચાં વૃન્દાનિ વા દન્તિનાં
શ્રીહર્ષેણ સમર્પિતાનિ ગુણિને બાણાય કુત્રાદ્ય તત્ ।
યા બાણેન તુ તસ્ય સૂક્તિવિસરૈરુટ્ટઙ્કિતાઃ કીર્તયસ્-
તાઃ કલ્પપ્રલયેપિ યાન્તિ ન મનાઙ્મન્યે પરિમ્લાનતામ્ ॥