સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 4
શિલ્પં ત્રીણિ જગન્તિ યસ્ય કવિતા યસ્ય ત્રિવેદી ગુરોર્ યશ્ ચક્રે ત્રિપુર-વ્યયં ત્રિપથગા યન્-મૂર્ધ્નિ માલ્યાયતે
ત્રીન્ કાલાન્ ઇવ વીક્ષિતું વહતિ યો વિસ્ફૂર્જદ્-અક્ષ્ણાં ત્રયં સ ત્રૈગુણ્ય-પરિચ્છેદો વિજયતે દેવસ્ ત્રિશૂલાયુધઃ ॥
વાણીભૂત-પુરાણ-પૂરુષ-ધૃતિ-પ્રત્યાશયા ધાવિતે નિદ્રાતિ ક્ષણ-જાશુ-શુક્ષણિ-કણ-ક્લાન્તે શકુન્તેશ્વરે
નમ્રોન્નમ્ર-ભુજઙ્ગ-પુઙ્ગવ-ગુણ-વ્યાકૃષ્ટ-બાણાસન ક્ષિપ્તાસ્ત્રસ્ય પુરદ્રુહો વિજયતે સંધાન-સીમાશ્રમઃ ॥
પીયૂષ-દ્રવ-પાન-દોહદ-રસ-વ્યગ્રોરગ-ગ્રામણી દષ્ટઃ પાતુ શશી મહેશ્વર-શિરો-મેપથ્ય-રત્નાઙ્કુરઃ
યો બિમ્બ-પ્રતિપૂરણાય વિધૃતો નિષ્પીડ્ય સંદંશિકા યન્ત્રે શૈવ-લલાટ-લોચન-શિખા-જ્વાલાભિર્ આબર્હ્યતે ॥
ભદ્રં ચન્દ્ર-કલે શિવં સુરનદિ શ્રેયઃ કપાલઆવલે કલ્યાણં ભુજગેન્દ્ર-વલ્લિ કુશલં વિશ્વે શટા-સંતતે
ઇત્ય્ આહુર્ મિલિતાઃ પરસ્પરમ્ અમૂર્ યસ્મિન્ પ્રશાન્તિં ગતે કપાન્તાર-ભટી-નટસ્ય ભવતાત્ તદ્ વઃ શ્રિયે તાણ્ડવમ્ ॥
દેવિ ત્વદ્-વદનોપમાન-સુહૃદામ્ એષાં સરોજન્મનાં પશ્ય વ્યોમનિ લોહિતાયતિ શનૈર્ એષા દશા વર્તતે
ઇત્થં સંકુચદ્-અમ્બજાનુકરણ-વ્યાજોપનીતાઞ્જલેઃ શમ્ભોર્ વઞ્ચિત-પાર્વતી-કમુચિતમ્ સંધ્યાર્ચનં પાતુ વઃ ॥
કસ્માત્ પાર્વતિ નિષ્ઠુરાસિ સહજ શૈલીદ્ભવાનામ્ ઇદં નિઃસ્નેહાસિ કુતો ન ભસ્મ-પરુષઃ સ્નેહં ક્વચિન્ નિન્દતિ
કોપસ્ તે મયિ નિષ્ફલઃ પ્રિયતમે સ્થાણૌ ફલં કિં ભવેદ્ ઇત્થં નિર્વચનીકૃતો દયિતયા શમ્ભુઃ શિવાયાસ્ તુ વઃ ॥
વપુઃ પ્રાદુર્ભાવાદ્ અનુમિતમ્ ઇદં જન્મનિ પુરા પુરારે ન પ્રાયઃ ક્વચિદ્ અપિ ભવન્તં પ્રણતવાન્
નમન્ જન્મન્ય્ અસ્મિન્ન્ અહમ્ અતનુર્ અગ્રે ઽપ્ય્ અનતિભાઙ્ મહેશ ક્ષન્તવ્યં તદ્ ઇદમ્ અપરાધ-દ્વયમ્ અપિ ॥
કિં વાચ્યો મહિમા મહા-જલ-નિધેર્ યસ્યેન્દ્ર-વજ્રાહતસ્ ત્રસ્તો ભૂ-ભૃદ્ અમજ્જદ્ અમ્બુ-નિચયે કૌલીલ-પોતાકૃતિઃ
મૈનાકો ઽપિ ગભીર-નીર-વિલુઠન્ પાઠીન-પૃષ્ઠોચ્છલચ્ છૈવાલાઙ્કુર-કોટિ-કોટર-કુટી-કુડ્યાન્તરે નિર્વૃતઃ ॥
તાદૃક્-સપ્ત-સમુદ્ર-મુદ્રિત-મહી ભૂભૃદ્ભિર્ અભ્રં-કષૈસ્ તાવદ્ભિઃ પરિવારિતા પૃથુ-પૃથુ-દ્વીપૈઃ સમન્તાદ્ ઇયમ્
યસ્ય સ્ફાર-ફણા-મણૌ નિલયનાત્ તિર્યક્-કલઙ્કાકૃતિઃ શેષઃ સો ઽપ્ય્ અગમદ્ યદ્-અઙ્ગદ-પદં તસ્મૈ નમઃ શમ્ભવે ॥
ગાઢ-ગ્રન્થિ-પ્રફુલ્લદ્-ગલ-વિકલ-ફણા-પીઠ-નિર્યદ્-વિષાગ્નિ જ્વાલાનિષ્ટપ્ત-ચન્દ્ર-દ્રવદ્-અમૃત-રસ-પ્રોષિત-પ્રેત-ભાવાઃ
ઉજ્જૃમ્ભા બભ્રુ-નેત્ર-દ્યુતિમ્ અસકૃદ્-અસૃક્-તૃષ્ણયાલોકયન્ત્યઃ પાન્તુ ત્વાં નાગ-નાલ-ગ્રથિત-શવ-શિરઃ-શ્રેણયો ભૈરવસ્ય ॥
બભ્રુ-ભ્રૂ-શ્મશ્રુ-કેશં શિખરમ્ ઇવ ગિરેર્ લગ્ન-દાવાગ્નિ-માલં નેત્રૈઃ પિઙ્ગોગ્ર-તારૈસ્ ત્રિભિર્ ઇવ રવિભિશ્ છિદ્રિતઃ કાલ-મેઘઃ
દંષ્ટ્રાચન્દ્ર-પ્રભાભિઃ પ્રકટિત-સુબૃહત્તાલુ-પાતાલ-મૂલં શમ્ભોર્ વક્ત્રં સુવક્ત્ર-ત્રિતય-ભય-કરં હન્ત્વ્ અધં દક્ષિણં વઃ ॥
ઉદ્દામ-દન્ત-રુચિ-પલ્લવિતાર્ધ-ચન્દ્ર જ્યોત્સ્ના-નિપીત-તિમિર-પ્રકરાવરોધઃ
શ્રેયાંસિ વો દિશતુ તાણ્ડવિતસ્ય શમ્ભોર્ અમ્ભોધરાવલિ-ઘન-ધ્વનિર્ અટ્ટહાસઃ ॥
ત્વઙ્ગદ્-ગઙ્ગમ્ ઉદઞ્ચદ્-ઇન્દુ-શકલં ભ્રશ્યત્-કપાલાવલિ ક્રોડ-ભ્રામ્યદ્-અમન્દ-મારુત-ચય-સ્ફારીભવદ્-ભાઙ્કૃતિ
પાયાદ્ વો ઘન-તાણ્ડવ-વ્યતિકર-પ્રાગ્-ભાર-ખેદ-સ્ખલદ્ ભોગીન્દ્ર-શ્લથ-પિઙ્ગલોત્કટ-જટાજૂટં શિરો ધૂર્જટેઃ ॥
નખ-દર્પણ-સંક્રાન્ત પ્રતિમા-દશકાન્વિતઃ
ગૌરી-પાદાનતઃ શમ્ભુર્ જયત્વ્ એકાદશઃ સ્વયમ્ ॥
ચૂડાપીડ-કપાલ-સંકુલ-પતન્-મન્દાકિની-વારયો વિદ્યુત્-પ્રાય-લલાટ-લોચન-પુટ-જ્યોતિર્-વિમિશ્ર-ત્વિષઃ
પાન્તુ ત્વામ્ અકઠોર-કેતક-શિખા-સંદિગ્ધ-મુગ્ધેન્દવો ભૂતેશસ્ય ભુગઙ્ગ-વલ્લિ-વલય-સ્રઙ્-નદ્ધ-જૂટા જટાઃ ॥
સ જયતિ ગાઙ્ગ-જલૌઘઃ શમ્ભોર્ ઉત્તુઙ્ગ-મૌલિ-વિનિવિષ્ટઃ ।
મજ્જતિ પુનર્ ઉન્મજ્જતિ ચન્દ્ર-કલા યત્ર શફરીવ ॥
સ વઃ પાયાદ્ ઇન્દુર્ નવ-વિસલતાકોટિ-કુટિલઃ સ્મરારેર્ યો મૂર્ધ્નિ જ્વલન-કપિશે ભાતિ નિહિતઃ
સ્રવન્-મન્દાકિન્યાઃ પ્રતિ-દિવસ-સિક્તેન પયસા કપાલેનોન્મુક્તઃ સ્ફટિક-ધવલેનાઙ્કુર ઇવ ॥
ચ્યુતામ્ ઇન્દોર્ લેખાં રતિકલહ-ભગ્નં ચ વલયં દ્વયં ચક્રીકૃત્ય પ્રહસિત-મુખી શૈલ-તનયા
અવોચદ્ યં પશ્યેદ્ત્ય્ અવતુ સ શિવઃ સા ચ ગિરિજા સ ચ ક્રીડા-ચન્દ્રો દશન-કિરણાપૂરિત-કલઃ ॥
નમસ્ તુઙ્ગ-શિરશ્ ચુમ્બિ ચન્દ્ર-ચામર-ચારવે
ત્રૈલોક્ય-નગરારમ્ભ મૂલ-સ્તમ્ભાય શમ્ભવે ॥
ક્ષિપ્તો હસ્તાવલગ્નઃ પ્રસભમ્ અભિહતો ઽપ્ય્ આદદાનો ઽંશુકાન્તં ગૃહ્ણન્ કેશેષ્વ્ અપાસ્તશ્ ચરણ-નિપતિતો નેક્ષિતઃ સંભ્રમેણ
આલિઙ્ગન્ યો ઽવધૂતસ્ ત્રિપુર-યુવતિભિઃ સાશ્રુ-નેત્રોત્પલાભિઃ કામીવાર્દ્રાપરાધઃ સ દહતુ દુરિતં શામ્ભવો વઃ શરાગ્નિઃ ॥
સંધ્યા-તાણ્ડવ-ડમ્બર-વ્યસનિનો ભીમસ્ય ચણ્ડ-ભ્રમિ વ્યાનૃત્યદ્-ભુજ-દણ્ડ-મણ્ડલ-ભુવો ઝઞ્ઝાનિલાઃ પાન્તુ વઃ
યેષામ્ ઉચ્છલતાં જવેન ઝગિતિ વ્યૂહેષુ ભૂમીભૃતામ્ ઉડ્ડીનેષુ વિડૌજસા પુનર્ અસૌ દમ્ભોલિર્ આલોકિતઃ ॥
કેશેષુ પ્રાક્-પ્રદીપસ્ ત્વચિ વિકટ-ચટત્કાર-સારો ઽતિમાત્રં માંસે મન્દાયમાનઃ ક્ષરદ્-અસૃજિ સૃજન્ન્ અસ્થિષુ ષ્ઠાત્કૃતાનિ
મજ્જ-પ્રાયે ઽઙ્ગ-ભાગે ઝગિતિ રતિ-પતેર્ જાજ્વલન્ પ્રોજ્જ્વલ-શ્રીર્ અશ્રેયો વ્યસ્યતાદ્ વસ્ત્રિનયન-નયનોપાન્તવાન્તો હુતાશઃ ॥
પાયાત્ પાર્વણ-સાન્ધ્ય-તાણ્ડવ-વિધૌ યસ્યોલ્લસત્-કાનનો હેમાદ્રિઃ કરણાઙ્ગ-હાર-વલનૈઃ સાર્ધેન્દુર્ આન્દોલિતઃ
ધત્તે ઽત્યદ્ભુત-વિસ્મયેન ધરયા ધૂતસ્ય કાન્ત-ત્વિષો લોલત્-કુન્તલ-કુણ્ડલસ્ય શિરસઃ શોભાં સ વો ધૂર્જટિઃ ॥
કપાલે ગમ્ભીરઃ કુહરિણિ જટા-સન્ધિષુ કૃશઃ સમુત્તાલશ્ ચૂડાભુજગ-ફણ-રત્ન-વ્યતિકરે
મૃદુર્ લેખાકોણે રય-વશ-વિલોલસ્ય શશિનઃ પુનીયાદ્ દીર્ઘં સ્વો હર-શિરસિ ગઙ્ગા-કલ-કલઃ ॥
શાન્ત્યૈ વો ઽસ્તુ કપાલ-દામ જગતાં પતુર્ યદીયાં લિપિં ક્વાપિ ક્વાપિ ગણાઃ પઠન્તિ પદશો નાતિ-પ્રસિદ્ધાક્ષરમ્
વિશ્વં સ્રક્ષ્યતિ રક્ષતિ ક્ષિતિમ્ અપામ્ ઈશિષ્યતે શિષ્યતે નાગૌ રાગિષુ રંસ્યતે સ્યતિ જગન્ નિર્વેક્ષ્યતિ દ્યામ્ ઇતિ ॥
જ્વાલેવોર્ધ્વ-વિસર્પિણી પરિણતસ્યાન્તસ્ તપસ્ તેજસો ગઙ્ગા-તુઙ્ગ-તરઙ્ગ-સર્પ-વસતિર્ વલ્મીક-લક્ષ્મીર્ ઇવ
સંધ્યેવાર્દ્ર-મૃણાલ-કોમલ-તનોર્ ઇન્દોઃ સહસ્થાયિની પાયાદ્ વસ્ તરુણારુણાંશુ-કપિશા શમ્ભોર્ જટા-સંહતિઃ ॥
મૌલૌ વેગાદ્ ઉદઞ્ચત્ય્ અપિ ચરણ-ભર-ન્યઞ્ચદ્-ઉર્વીતલત્વાદ્ અક્ષુણ્ણ-સ્વર્ગ-લોક-સ્થિતિ-મુદિત-સુર-શ્રેષ્ઠ-ગોષ્ઠી-સ્તુતાય
સંત્રાસાન્ નિઃસરન્ત્યાપ્ય્ અવિરત-વિસરદ્-દક્ષિણાર્ધાનુ-બન્ધાદ્ અત્યક્તાયાદ્રિ-પુત્ર્યા તિર્પુરહર-જગત્-ક્લેશ-હન્ત્રે નમસ્ તે ॥
પર્યઙ્કાશ્લેષ-બન્ધ-દ્વિગુણિત-ભુજગ-ગ્રન્થિ-સંવીત-જાનોર્ અન્તઃ-પ્રાણાવરોધાદ્ ઉપરત-સકલ-ધ્યાન-રુદ્ધેન્દ્રિયસ્ય
આત્મન્ય્ આત્માનમ્ એવ વ્યપગત-કરણં પશ્યતસ્ તત્ત્વ-દૃષ્ટ્યા શમ્ભોર્ વઃ પાતુ શૂન્ય-ક્ષણ-ઘટિત-લય-બ્રહ્મ-લગ્નઃ સમાધિઃ ॥
પાયાદ્ વારેન્દુ-મૌલેર્ અનવરત-ભુજાવૃત્તિ-વાતોર્મિ-વેગ ભ્રામ્યદ્-રુદ્રાર્ક-તારા-ગણ-રચિત-મહા-લાત-ચક્રસ્ય લાસ્યમ્
ન્યઞ્ચદ્ભૂત્સર્પદ્-અગ્નિ-સ્ખલદ્-અખિલ-ગિરિત્વઙ્ગદ્-ઉત્તાલ-મૌલિ સ્ફૂર્જચ્-ચન્દ્રાંશુ-નિર્યન્-નયન-રુચિર-સજ્જાહ્નવી-નિર્ઝરઃ વઃ ॥
માતર્ જીવ કિમ્ એતદ્ અઞ્જલિ-પુટે તાતેન ગોપાયિતં વત્સ સ્વાદુ-ફલં પ્રયચ્છતિ ન મે ગત્વા ગૃહાણ સ્વયમ્
માત્રૈવં પ્રહિતે ગુહે વિઘટયત્ય્ આકૃષ્ય સંધ્યાઞ્જલિં શમ્ભોર્ ભગ્ન-સમાધિ-રુદ્ધ-રભસો હાસ્યોદ્ગમઃ પાતુ વઃ ॥
એવં સ્થાપય સુભ્રુ બાહુ-લતિકામ્ એવં કુરુ સ્થાનકં નાત્યુચ્ચૈર્ નમ કુઞ્ચિતાગ્ર-ચરણં માં પશ્ય તાવત્ ક્ષણમ્
ગૌરીં નર્તયતઃ સ્વ-વક્ત્ર-મુરજેનામ્ભોધર-ધ્વાનિના શમ્ભોર્ વઃ સુખયન્તુ લમ્ભિત-લયચ્છેદાહતાસ્ તાલિકાઃ ॥
સંવ્યાનાંશુક-પલ્લવેષુ તરલં વેણી-ગુણેષુ સ્થિરં મન્દં કઞ્ચુક-સન્ધિષુ સ્તન-તટોત્સઙ્ગેષુ દીપ્તાર્ચિષમ્
આલોક્ય ત્રિપુરાવરોધન-વધૂ-વર્ગસ્ય ધૂમ-ધ્વજં હસ્ત-સ્રસ્ત-શરાસનો વિજયતે દેવો દયાર્દ્રેક્ષણઃ ॥
જટા-ગુલ્મોત્સઙ્ગં પ્રવિશતિ શશી ભસ્મ-ગહનં ફણીન્દ્રો ઽપિ સ્કન્ધાદ્ અવતરતિ લીલાઞ્ચિત-ફણઃ
વૃષઃ શાઠ્યં કૃત્વા વિલિખતિ ખુરાગ્રેણ નયનં યદા શમ્ભુશ્ ચુમ્બત્ય્ અચલ-દુહિતુર્ વક્ત્ર-કમલમ્ ॥
નાના-વેગ-વિનિઃસૃત-ત્રિપથગા-વારિ-પ્રવાહાકુલઃ શીઘ્ર-ભ્રાન્તિ-વશાલ્-લલાટ-નયનાકાલાતપાદ્ ભીષણઃ
મુણ્ડાલી-કુહર-પ્રસર્પદ્-અનિલાસ્ફાલ-પ્રમુક્ત-ધ્વનિઃ પ્રાવૃટ્-કાલ ઇવોદિતઃ શિવ-શિરો-મેઘઃ શિવાયાસ્તુ વઃ ॥
સ પાતુ વિશ્વમ્ અદ્યાપિ યસ્ય મૂર્ધ્નિ નવઃ શશી
ગૌરી-મુખ-તિરસ્કાર લજ્જયેવ ન વર્ધતે ॥
દિગ્-વાસા ઇતિ સત્રપં મનસિજ-દ્વેષીતિ મુગ્ધ-સ્મિતં સાશ્ચર્યં વિષમેક્ષણો ઽયમ્ ઇતિ ચ ત્રસ્તં કપાલીતિ ચ
મૌલિ-સ્વીકૃત-જાહ્નવીક ઇતિ ચ પ્રાપ્તાભ્યસૂયં હરઃ પાર્વત્યા સભયં ભુજઙ્ગ-વલયીત્ય્ આલોકિતઃ પાતુ વઃ ॥
ફણિનિ શિખિ-ગ્રહ-કુપિતે શિખિનિ ચ તદ્-દેહ-વલયિતાકુલિતે ।
અવતાદ્ વો હર-ગુહયોર્ ઉભય-પરિત્રાણ-કાતરતા ॥
સિન્દૂર-શ્રીર્ લલાટે કનક-રસ-મયઃ કર્ણ-પાશાવતંસો વક્ત્રે તામ્બૂલ-રાગઃ પૃથુ-કુચ-કલસે કુઙ્કુમસ્યાનુલેપઃ
દૈત્યાધીશાઙ્ગનાનાં જઘન-પરિસરે લાક્ષિક-ક્ષૌમ-લક્ષ્મીર્ અશ્રેયાંસિ ક્ષિણોતુ ત્રિપુર-હર-શરોદ્ગાર-જન્માનલો વઃ ॥
પાયાદ્ વઃ સુર-જાહ્નવી-જલ-રય-ભ્રામ્યજ્-જટા-મણ્ડલી વેગ-વ્યાકુલ-નાગનાયક-ફણા-ફૂત્કાર-વાતોચ્છલમ્
સપ્તામ્ભોનિધિ-જન્મ-ચણ્ડ-લહરી-મજ્જન્-નભો-મણ્ડલ ત્રાસ-ત્રસ્ત-સુરાઙ્ગના-કલકલ-વ્રીડા-વિલક્ષો હરઃ ॥
પુરસ્તાદ્ આનમ્ર-ત્રિદશપતિ-ગારુત્મત-મણેર્ વતંસ-ત્રાસાર્તેર્ અપસરતિ મૌઞ્જી-ફણિ-પતૌ
પુરારિઃ સંવૃણ્વન્ વિગલદ્-ઉપસંવ્યાનમ્ અજિને પુનીતાદ્ વઃ સ્મેર-ક્ષિતિ-ધર-સુતાપાઙ્ગ-વિષયઃ ॥
જીર્ણે ઽપ્ય્ ઉત્કટ-કાલ-કૂટ-કવલે દગ્ધે હઠાન્ મન્મથે નીતે ભાસુર-ભાલ-નેત્ર-તનુતાં કલ્પાન્ત-દાવાનલે
યઃ શક્ત્યા સમલંકૃતો ઽપિ શશિનં શ્રી-શૈલજાં સ્વર્ધુનીં ધત્તે કૌતુક-રાજ-નીતિ-નિપુણઃ પાયાત્ સ વઃ શઙ્કરઃ ॥
મૂળ પાઠ: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0