સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 45

શ્રુત્વા દાશરથી સુવેલ-કટકે સાનન્દમ્ અર્ધે ધનુષ્ ટઙ્કારૈઃ પરિપૂરયન્તિ કકુભઃ પ્રોઞ્છન્તિ કૌક્ષેયકાન્
અભ્યસ્યન્તિ તથૈવ ચિત્ર-ફલકે લઙ્કા-પતેસ્ તત્ પુનર્ વૈદેહી-કુચ-પત્ર-વલ્લિ-વલના-વૈદગ્ધ્યમ્ અર્ધે કરાઃ ॥

સંતુષ્ટે તિસૃણાં પુરામ્ અપિ રિપૌ કણ્ડૂલ-દોર્-મણ્ડલ ક્રીડા-કૃત્ત-પુનઃ-પ્રરૂઢ-શિરસો વીરસ્ય લિપ્સોર્ વરમ્
યાચ્ઞા-દૈન્ય-પરાઞ્ચિ યસ્ય કલહાયન્તે મિથસ્ ત્વં વૃણુ ત્વં વૃણ્વ્ ઇત્ય્ અભિતો મુખાનિ સ દશગ્રીવઃ કથં કથ્યતે ॥

એકો ભવાન્ મમ સમં દશ વા નમન્તિ જ્યા-ઘોષ-પૂરિત-વિયન્તિ શરાસનાનિ
તલ્ લોક-પાલ-સહિતઃ સહ લક્ષ્મણેન ચાપં ગૃહાણ સદૃશં ક્ષણમ્ અસ્તુ યુદ્ધમ્ ॥

રે વૃદ્ધ-ગૃધ્ર કિમ્ અકાણ્ડમ્ ઇહ પ્રવીર દાવાનલે શલભતાં લભસે પ્રમત્ત
લક્પાવસાન-પવનોલ્લસિતસ્ય સિન્ધોર્ અમ્ભો રુણદ્ધિ કિમ્ ઉ સૈકત-સેતુબન્ધઃ ॥

આસ્કન્ધાવધિ કણ્ઠ-કાણ્ડ-વિપિને દ્રાચ્ ચન્દ્રહાસાસિના છેત્તું પ્રક્રમિતે મયૈવ તરસા ત્રુટ્યચ્-છિરાસંતતૌ
અસ્મેરં ગલિતાશ્રુ-ગદ્ગદ-પદં ભિન્ન-ભ્રુવા યદ્ય્ અભૂદ્ વક્ત્રેષ્વ્ એકમ્ અપિ સ્વયં સ ભગવાન્ તન્ મે પ્રમાણં શિવઃ ॥

દેવો યદ્ય્ અપિ તે ગુરુઃ સ ભગવાન્ અર્ધેન્દુ-ચૂડામણિઃ ક્ષોણી-મણ્ડલમ્ એકવિંશતિમ્ ઇદં વારાન્ જિતં યદ્ય્ અપિ
દ્રષ્ટવ્યો ઽસ્ય્ અમુમ્ એવ ભાર્ગવ-બટઃ કણ્ઠે કુઠારં વહન્ પૌલસ્ત્યસ્ય પુરઃ પ્રણામ-રચિત-પ્રત્યગ્ર-સેવાઞ્જલિઃ ॥

રુદ્રાદેસ્ તુલનં સ્વકણ્ઠ-વિપિન-ચ્છેદો હરેર્ વાસનં કારાવેશ્મનિ પુષ્પકસ્ય ચ જયો યસ્યેદૃશઃ કેલયઃ
સો ઽહં દુર્જય-બાહુ-દણ્ડ-સચિવો લઙ્કેશ્વરસ્ તસ્ય મે કા શ્લાઘા ઘુણ-જર્જરેણ ધનુષા કૃષ્ટેન ભગ્નેન વા ॥

વીર-પ્રસૂર્ જયતિ ભાર્ગવ-રેણુકૈવ યત્ ત્વાં ત્રિલોક-તિલકં સુતમ્ અભ્યસૂત
શક્રેભ-કુમ્ભ-તટ-ખણ્ડન-ચણ્ડ-ધામા યેનૈષ મે ન ગણિતો યુધિ ચન્દ્રહાસઃ ॥

રામે રુદ્ર-શરાસનં તુલયતિ સ્મિત્વા સ્થિતં પાર્થિવૈઃ શિઞ્જા-સઞ્જન-તત્પરે ઽવહસિતં દત્ત્વા મિથસ્ તાલિકાઃ
આરોપ્ય પ્રચલાઙ્ગુલી-કિસલયે મ્લાનં ગુણાસ્ફાલને સ્ફારાકર્ષણ-ભગ્ન-પર્વણિ પુનઃ સિંહાસને મૂર્ચ્છિતમ્ ॥

પૃથ્વિ સ્થિરા ભવ ભુજઙ્ગમ ધારયૈનાં ત્વં કૂર્મરાજ તદ્ ઇદં દ્વિતયં દધીથાઃ
દિક્-કુઞ્જરાઃ કુરુત તત્-ત્રિતયે દિધીર્ષાં રામઃ કરોતુ હર-કાર્મુકમ્ આતતજ્યમ્ ॥

લાઙ્ગૂલેન ગભસ્તિમાન્ વલયિતઃ પ્રોતઃ શશી મૌલિના જીમૂતા વિધુતાઃ શટાભિર્ ઉડવો દંષ્ટ્રાભિર્ આસાદિતાઃ
ઉત્તીર્ણો ઽમ્બુ-નિધિર્ દૃશૈવ વિષદૈસ્ તેનાટ્ટહાસોર્મિભિર્ લઙ્કેશસ્ય ચ લઙ્ઘિતો દિશિ દિશિ ક્રૂરઃ પ્રતાપાનલઃ ॥

યો યઃ કૃત્તો દશમુખ-ભુજસ્ તસ્ય તસ્યૈવ વીર્યં લબ્ધ્વા દૃપ્યન્ત્ય્ અધિકમ્ અધિકં બાહવઃ શિષ્યમાણાઃ
યદ્ય્ અચ્છિન્નં દશમુખ-શિરસ્ તસ્ય તસ્યૈવ કાન્તૌ સંક્રામન્ત્યામ્ અતિશયવતી શેષ-વક્ત્રેષુ લક્ષ્મીઃ ॥

ભગ્નં દેવ સમસ્ત-વાનર-ભટૈર્ નષ્ટં ચ યૂથાધિપૈઃ કિં ધૈર્યેણ પુરો વિલોકય દશગ્રીવો ઽયમ્ આરાદ્ અભૂત્
ઇત્થં જલ્પતિ સંભ્રમોલ્બણ-મુખે સુગ્રીવ-રાજે મુહુસ્ તેનાકેકરમ્ ઈક્ષિતં દશ શનૈર્ બાણાન્ ઋજૂકુર્વતા ॥

ભ્રમણ-જવ-સમીરૈઃ શેરતે શાલ-ષણ્ડા મમ નખ-કુલિશાગ્રૈર્ ગ્રાવ-ગર્ભાઃ સ્ફુટન્તિ
અજગરમ્ અપિ ચાહં મુષ્ટિ-નિષ્પિષ્ટ-વક્ત્રં નિજ-ભુજ-તરુ-મૂલસ્યાલવાલં કરોમિ ॥

કૃષ્ટા યેન શિરોરુહેષુ રુદતી પાઞ્ચાલ-રાજાત્મજા યેનાસ્યાઃ પરિધાનમ્ અપ્ય્ અપહૃતં રાજ્ઞાં ગુરૂણાં પુરઃ
યસ્યોરઃ-સ્થલ-શોણિતાસવમ્ અહં પાતું પ્રતિજ્ઞાતવાન્ સો ઽયં મદ્-ભુજ-પઞ્જરે નિપતિતઃ સંરક્ષ્યતાં કૌરવાઃ ॥

કપોલે જાનક્યાઃ કરિ-કલભ-દન્ત-દ્યુતિ-મુષિ સ્મર-સ્મેરં ગણ્ડોડ્ડમર-પુલકં વક્ત્ર-કમલમ્
મુહુઃ પશ્યન્ શ્રુત્વા રજનિ-ચર-સેના-કલકલં જટા-જૂટ-ગ્રન્થિં દ્રઢયતિ રઘૂણાં પરિવૃઢઃ ॥

હરિર્ અલસ-વિલોચનઃ સગર્વં બલમ્ અવલોક્ય પુનર્ જગામ નિદ્રામ્ ।
અધિગત-પતિ-વિક્રમાસ્ત-ભીતિસ્ તુ દયિતાપિ વિલોકયાઞ્ચકાર ॥

ભૂયઃ કાઞ્ચન-કેનિપાત-નિકર-પ્રોત્ક્ષિપ્ત-દૂરોદ્ગતૈર્ યત્ સંખ્યેષુ ચકાર શીકર-કણૈર્ એવ દ્વિષાં દુર્દિનમ્
કિં ચાકાણ્ડ-કૃતોદ્યમસ્ ત્રિપથગાસઞ્ચારિનૌકા-ગણોઅઃ ગીર્વાણેન્દ્ર-ફણીન્દ્રયોર્ અપિ દદૌ શઙ્કાં વિશઙ્કો ઽપિ યઃ ॥

મૈનાકઃ કિમ્ અયં રુણદ્ધિ ગગને મન્-માર્ગમ્ અવ્યાહતં શક્તિસ્ તસ્ય કુતઃ સ વજ્ર-પતનાદ્ ભીતો મહેન્દ્રાદ્ અપિ
તાર્ક્ષ્યઃ સો ઽપિ સમં નિજેન વિભુના જાનાતિ માં રાવણં વિજ્ઞાતં સ જટાયુર્ એષ જરસા ક્લિષ્ટો વધં વાઞ્છતિ ॥

પુત્રસ્ ત્વં ત્રિપુર-દ્રુહઃ પુનર્ અહં શિષ્યઃ કિમ્ એતાવતા તુલ્યઃ સો ઽપિ કૃતસ્ તવાયમ્ અધિકઃ કોદણ્ડ-દીક્ષા-વિધિઃ
તત્રાધાર-નિબન્ધનો યદિ ભવેદ્ આધેય-ધર્મોદયસ્ઃ તદ્ ભોઃ સ્કન્દ ગૃહાણ કાર્મુકમ્ ઇદં નિર્ણીયતામ્ અન્તરમ્ ॥

દ્રાઙ્ નિષ્પેષ-વિશીર્ણ-વજ્ર-શકલ-પ્રત્યુપ્ત-રૂઢ-વ્રણ ગ્રન્થ્ય્-ઉદ્ભાસિનિ ભઙ્ગં ઓઘમ્ અઘવન્ માતઙ્ગ-દન્તોદ્યમે
ભર્તુઃન્ર્ નન્દન-દેવતા-વિરચિત-સ્રગ્-દામ્નિ ભૂમેઃ સુતા વીર-શ્રીર્ ઇવ યસ્ય વક્ષસિ જગદ્-વીરસ્ય વિશ્રામ્યતુ ॥