સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 36

તદ્-બ્રહ્માણ્ડમ્ ઇહ ક્વચિત્ ક્વચિદ્ અપિ ક્ષોણી ક્વચિન્ નીરદાસ્ તે દ્વીપાન્તર-શાલિનો જલધયઃ ક્વાપિ ક્વચિત્ ભૂભૃતઃ
આશ્ચર્યં ગગનસ્ય કો ઽપિ મહિમા સર્વૈર્ અમીભિઃ સ્થિતૈર્ દૂરે પૂરણમ્ અસ્ય શૂન્યમ્ ઇતિ યન્-નામાપિ નાચ્છાદિતમ્ ॥

આપીયમાનમ્ અસકૃદ્ ભ્રમરાયમાણૈર્ અમ્ભોધરૈઃ સ્ફુરિત-વીચિ-સહસ્ર-પત્રમ્
ક્ષીરામ્બુ-રાશિમ્ અવલોકય શેષ-નાલમ્ એકં જગત્-ત્રય-સરઃ-પૃથુ-પુણ્ડરીકમ્ ॥

વિષ્ણુર્ બભાર ભગવાન્ અખિલાં ધરિત્રીં તં પન્નગસ્ તમ્ અપિ તત્-સહિતં પયોધિઃ
કુમ્ભોદ્ભવસ્ તુ તમ્ અપીયત હેલયૈવ સત્યં ન કશ્ચિદ્ અવધિર્ મહતાં મહિમ્નઃ ॥

કિં બ્રૂમો જલધેઃ શ્રિયં સ હિ ખલુ શ્રી-જન્મ-ભૂમિઃ સ્વયં વાચ્યઃ કિં મહિમાપિ યસ્ય હિ નવ-દ્વીપં મહીતિ શ્રુતિઃ
ત્યાગઃ કો ઽપિ સ તસ્ય બિભ્રતિ જગન્ત્ય્ અસ્યાર્થિનો ઽપ્ય્ અમ્બુદાઃ શક્તેઃ કૈવ કથાપિ યસ્ય ભવતિ ક્ષોભેણ કલ્પાન્તરમ્ ॥

એતસ્માજ્ જલધેર્ જલસ્ય કણિકાઃ કાશ્ચિદ્ ગૃહીત્વા તતઃ પાથોદાઃ પરિપૂરયન્તિ જગતીં રુદ્ધામ્બરા વારિભિઃ
અસ્માન્ મન્દર-કૂટ-કોટિ-ઘટના-ભીતિ-ભ્રમત્ તારકાં પ્રાપ્યૈકાં જલ-માનુષીં ત્રિ-ભુવને શ્રીમાન્ અભૂદ્ અચ્યુતઃ ॥

આશ્ચર્યં વડવાનલઃ સ ભગવાન્ આશ્ચર્યમ્ અમ્ભોનિધિર્ યત્-કર્માતિશયં વિચિન્ત્ય હૃદયે કમ્પઃ સમુત્પદ્યતે
એકસ્યાશ્રય-ઘસ્મરસ્ય પિબતસ્ તૃપ્તિર્ ન જાતા જલૈર્ અન્યસ્યાપિ મહાત્મનો ન વપુષિ સ્વલ્પો ઽપિ તોય-વ્યયઃ ॥

નિપીતો યેનાયં તટમ્ અધિવસત્ય્ અસ્ય સ મુનિર્ દધાનો ઽન્તર્દાહં સ્રજ ઇવ સ ચાઉર્વો ઽસ્તિ દહનઃ
તથા સર્વસ્વાર્થે બહુ-વિમથિતો યેન સ હરિઃ સ્વપિત્ય્ અઙ્કે શ્રીમાન્ અહહ મહિમા કો ઽપિ જલધેઃ ॥

અન્યઃ કો ઽપિ સ કુમ્ભ-સંભવ-મુનેર્ આસ્તાં શિખી જાઠરો યં સઞ્ચિન્ત્ય દુકૂલ-વહ્નિ-સદૃશઃ સંલક્ષ્યતે વાડવઃ
વન્દ્યં તજ્-જઠરં સ મીન-મકર-ગ્રાહાવલિસ્ તોયધિઃ પશ્ચાદ્ પ્ત્ પાર્શ્વમ્ અપૂરિતાન્તર-વિયદ્ યત્ર સ્વનન્ ભ્રામ્યતિ ॥

શ્વાસોન્મૂલિત-મેરુર્ અમ્બર-તલ-વ્યાપી નિમજ્જન્ મુહુર્ યત્રાસીચ્ છિશુમાર-વિભ્રમ-કરઃ ક્રીડાવરાહો હરિઃ
સીમા સર્વ-મહાદ્ભુતેષુ સ તથા વારાં પતિઃ પીયતે પીતઃ સો ઽપિ ન પૂરિતં ચ જઠરં તસ્મૈ નમો ઽગસ્તયે ॥

ઉદ્યન્તુ નામ સુબહૂનિ મહા-મહાંસિ ચન્દ્રો ઽપ્ય્ અલં ભુવન-મણ્ડલ-મણ્ડનાય
સૂર્યાદ્ ઋતે ન તદ્ ઉદેતિ ન ચાસ્તમ્ એતિ યેનોદિતેન દિનમ્ અસ્તમ્ ઇતેન રાત્રિઃ ॥

ઉત્પત્તિર્ જમદગ્નિતઃ સ ભગવાન્ દેવઃ પિનાકી ગુરુસ્ ત્યાગઃ સપ્ત-સમુદ્ર-મુદ્રિત-મહી-નિર્વ્યાજ-દાનાવધિઃ
શૌર્યં યચ્ ચ ન તદ્-ગિરાં પથિ નનુ વ્યક્તં હિ તત્ કર્મભિઃ સત્યં બ્રહ્મ-તપો-નિધેર્ ભગવતઃ કિં નામ લોકાન્તરમ્ ॥

ઇતો વસતિ કેશવઃ પુરમ્ ઇતશ્ ચ તદ્-વિદ્વિષાં ઇતશ્ ચ શરણાગતાઃ શિખરિ-પક્ષિણઃ શેરતે
ઇતશ્ ચ વડવાનલઃ સહ સમસ્ત-સંવર્તકૈર્ અહો વિતતમ્ ઊર્જિતં ભરસહં ચ સિન્ધોર્ વપુઃ ॥

તત્ તાવદ્ એવ શશિનઃ સ્ફુરિતં મહીયો યાવન્ ન તિગ્મ-રુચિ-મણ્ડલમ્ અભ્યુદેતિ
અભ્યુદ્ગતે સકલ-ધામ-નિધૌ તુ તસ્મિન્ન્ ઇન્દોઃ સિતાભ્ર-પટલસ્ય ચ કો વિશેષઃ ॥

અપત્યાનિ પ્રાયો દશ દશ વરાહી જનયતિ ક્ષમાભારે ધુર્યઃ સ પુનર્ ઇહ નાસીન્ ન ભવિતા
પદં કૃત્વા યઃ સ્વં ફણિ-પતિ-ફણા-ચક્ર-વલયે નિમજ્જન્તીમ્ અન્તર્જલધિ વસુધામ્ ઉત્તુલયતિ ॥

તેષાં તૃષઃ પરિણમન્તિ ન યત્ર તત્ર નાન્યસ્ય વારિ-વિભવો ઽપિ ચ તાદૃગ્ અસ્તિ
વિશ્વોપકાર-જનની-વ્યવસાય-સિદ્ધિમ્ અમ્ભોમુચાં જલધયો યદિ પૂરયન્તિ ॥

કિં વાચ્યો મહિમા મહા-જલનિધેર્ યત્રેન્દ્ર-વજ્રાહતિ ત્રસ્તો ભૂભૃદ્ અમજ્જદ્ અમ્બુ-વિચલત્-કૌલીલ-પોતાકૃતિઃ
મૈનાકો ઽપિ ગભીર-નીર-વિલુઠત્-પાઠીન-પૃષ્ઠોલ્લસચ્ છેવાલાઙ્કુર-કોટિ-કોટર-કુટી-કુડ્યાન્તરે નિર્વૃતઃ ॥

કિં બ્રૂમો હરિમ્ અસ્ય વિશ્વમ્ ઉદરે કિં વા ફણાં ભોગિનઃ શેતે યત્ર હરિઃ સ્વયં જલનિધેઃ સો ઽપ્ય્ એકદેશે સ્થિતઃ
આશ્ચર્યં કલસોદ્ભવો સ જલધિર્ યસ્યૈક-હસ્તોદરે ગણ્ડૂષીયતિ પઙ્કજીયતિ ફણી ભૃઙ્ગીયતિ શ્રીપતિઃ ॥

વિસ્તારો યદિ નેદૃશો ન યદિ તદ્-ગામ્ભીર્યમ્ અમ્ભોનિધેર્ ન સ્યાદ્ વા યદિ સર્વ-સત્ત્વ-વિષયસ્ તાદૃગ્-કૃપાનુગ્રહઃ
અન્તઃ પ્રજ્વલતા પયાંસિ દહતા જ્વાલાવલીર્ મુઞ્ચતા કે ન સ્યુર્ વડવાનલેન બલિના ભસ્માવશેષીકૃતાઃ ॥

ઉદ્દીપ્તાગ્નિર્ અસૌ મુનિર્ વિજયતે યસ્યોદરે જીર્યતઃ પાથોદેર્ અવશિષ્ટમ્ અમ્બુ કથમ્ અપ્ય્ ઉદ્ગીર્ણમ્ અન્તો ઽર્ણવમ્
કિં ચાસ્માજ્ જઠરાનલાદ્ ઇવ નવસ્ તત્-કાલવાન્તિ-ક્રમાદ્ નિર્યાતઃ સ પુનો યમાય પયસામ્ અન્તર્ગતો વાડવઃ ॥

યસ્મિન્ આપસ્ તદ્-અધિકરણસ્યાસ્ય વહ્નેર્ નિવૃત્તિઃ સંવાસાન્તે વ્રજતિ જલદે વૈકૃતસ્ તાભિર્ એવ
અસ્ત્ય્ અન્યો ઽપિ પ્રલય-રજની-સંનિપાતે ઽપ્ય્ અનિદ્રો યઃ સામુદ્રીર્ અવિરતમ્ ઇમાસ્ તેજસિ સ્વે જુહોતિ ॥