સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 34
ઉદ્દામ-દ્વિરદાવલૂન-બિસિની-સૌરભ્ય-સંભાવિત વ્યોમાનઃ કલહંસ-કમ્પિત-ગરુત્-પાલી-મરુન્-માંસલાઃ
દૂરોત્તાન-તરઙ્ગ-લઙ્ઘન-જલા-જઙ્ઘાલ-ગર્વ-સ્પૃશઃ કર્પૂર-દ્રવ-શીકરૈર્ ઇવ દિશો લિમ્પન્તિ પમ્પાનિલાઃ ॥
અન્ધ્રી-નીરન્ધ્ર-પીન-સ્તન-તટ-લુઠનાયાસમન્દ-પ્રચારાશ્ ચારૂન્નુલ્લાસયન્તો દ્રવિડ-વર-વધૂ-હારિ-ધમ્મિલ્લ-ભારાન્
જિઘ્રન્તઃ સિંહલીનાં મુખ-કમલ-મલં કેરલીનાં કપોલં ચુમ્બન્તો વાન્તિ મન્દં મલય-પરિમલા વાયવો દાક્ષિણાત્યાઃ ॥
લતાં પુષ્પવતીં સ્પૃષ્ટ્વા કૃત-સ્નાનો જલાશયે
પુનસ્ તત્-સઙ્ગ-શઙ્કીવ વાતિ વાતઃ શનૈઃ શનૈઃ ॥
કાન્તા-કર્ષણ-લોલ-કેરલ-વધૂ-ધમિલ્લ-મલ્લી-રજશ્ ચૌરાશ્ ચોડ-નિતમ્બિની-સ્તન-તટે નિષ્પન્દતામ્ આગતાઃ
રેવા-શીકર-ધારિણો ઽન્ધ્ર-મુરલ-સ્ત્રી-માન-મુદ્રાભિદોઅઃ વાતા વાન્તિ નવીન-કોકિલ-વધૂ-હૂઙ્કાર-વાચાલિતાઃ ॥
ધુનાનઃ કાવેરી-પરિસર-ભુવશ્ ચમ્પક-તરૂન્ મરુન્ મન્દં કુન્દ-પ્રકર-મકરન્દાન્ અવકિરન્
પ્રિય-પ્રેમાકર્ષ-ચ્યુત-રચનમ્ આમૂલ-સરલં લલાટે લાટીનાં લુઠિતમ્ અલકં તાણ્ડવયતિ ॥
વહતિ લલિત-મન્દઃ કામિની-માન-બન્ધં શ્લથયિતુમ્ અયમ્ એકો દક્ષિણો દાક્ષિણાત્યઃ
વિતરતિ ઘન-સારામોદમ્ અન્તર્-ધુનાનો જલધિ-જલ-તરઙ્ગાન્ ખેલયન્ ગન્ધ-વાહઃ ॥
ભુક્ત્વા ચિરં દક્ષિણ-દિગ્-વધૂમ્ ઇમાં વિહાય તસ્યા ભયતઃ શનૈઃ શનૈઃ
સ-ગન્ધ-સારાદિ-કૃતાઙ્ગ-ભૂષણઃ પ્રયાત્ય્ ઉદીચીં દયિતામ્ ઇવાનિલઃ ॥
વાતિ વ્યસ્ત-લવઙ્ગ-લોધ્ર-લવલી-કુઞ્જઃ કરઞ્જ-દ્રુમાન્ આધુન્વન્ન્ ઉપભુક્તમ્ ઉક્તમુરલાતોયોર્મિ-માલા-જડઃ
સ્વૈરં દક્ષિણ-સિન્ધુ-કૂલ-કદલી-કચ્છોપકણ્ઠોદ્ભવઃ કાવેરી-તટ-તાડિ-તાડન-તટત્કારોત્તરો મારુતઃ ॥
ચુમ્બન્ન્ આનનમ્ આલુઠન્ સ્તન-તટીમ્ આન્દોલયન્ કુન્તલં વ્યસ્યન્ન્ અંશુક-પલ્લવં મનસિજ-ક્રીડાં સમુલ્લાસયન્
અઙ્ગં વિહ્વલયન્ મનો વિકલયન્ માનં સમુન્મૂલયન્ નારીણાં મલયાનિલઃ પ્રિય ઇવ પ્રત્યઙ્ગમ્ આલિઙ્ગતિ ॥
અલીનાં માલાભિર્ વિરચિત-જટા-ભાર-મહિમા પરાગૈઃ પુષ્પાણામ્ ઉપરચિત-ભસ્મ-વ્યતિકરઃ
વનાનામ્ આભોગે કુસુમવતિ પુષ્પોચ્ચય-પરો મરુન્ મન્દં મન્દં વિચરતિ પરિવ્રાજક ઇવ ॥
શષ્પ-શ્યામલિતાલ-વાલ-નિપતત્-કુલ્યાજલ-પ્લાવિત ક્રીડોદ્યાન-નિકેતનાજિર-જુષામ્ અસ્પૃષ્ટ-ભૂ-રેણવઃ
સુપ્તં સંપ્રતિ બોધયન્તિ શનકૈશ્ ચેતો-ભુવં કામિનાં પ્રત્યગ્ર-સ્ફુટ-મલ્લિકા-સુરભયઃ સાયન્ંતના વાયવઃ ॥
અદ્યાભોગિનિ ગાઢ-મર્મ-નિવહે હર્માગ્ર-વેદી-જુષાં સદ્યશ્ ચન્દન-શોષિણિ સ્તન-તટે સઙ્ગે કુરઙ્ગી-દૃશામ્
પ્રાયઃ પ્રશ્લથયન્તિ પુષ્પ-ધનુષઃ પુષ્પાકરે નિષ્ઠિતે નિર્વેદં નવ-મલ્લિકા-સુરભયઃ સાયં નયા વાયવઃ ॥
શિશિર-શીકર-વાહિનિ મારુતે ચરતિ શીત-ભયાદ્ ઇવ સત્વરઃ
મનસિજઃ પ્રવિવેશ વિયોગિની હૃદયમ્ આહિત-શોક-હુતાશનઃ ॥
દીર્ઘાન્ મુક્તઃ સપદિ મલયાધિત્ય-કાયાઃ પ્રસઙ્ગાદ્ આવિષ્કુર્વન્ પ્રણય-પિશુનં સૌરભં ચન્દનસ્ય
મન્દં મન્દં નિપતતિ ચિરાદ્ આગતો માધવીષુ વ્યાકુર્વાણો ભયમ્ ઇવ પરં દાક્ષિણો ગન્ધવાહઃ ॥
પ્રભાતે સન્નદ્ધ-સ્તનિત-મહિમાનં જલધરં સ્પૃશન્તઃ સર્વત્ર સ્ફુટિત-વન-મલ્લી-સુરભયઃ
અમી મન્દં મન્દં સુરત-સમર-શ્રાન્ત-તરુણી લલાટ-સ્વેદામ્ભઃ-કણ-પરિમુષો વાન્તિ મરુતઃ ॥
સુરત-ભર-ખિન્ન-પન્નગ-વિલાસિની-પાન-કેલિ-જર્જરિતઃ ।
પુનર્ ઇહ વિરહિ-શ્વાસૈર્ મલય-મરુન્ માંસલી-ભવતિ ॥
એતે પલ્લી-પરિવૃઢ-વધૂ-પ્રૌઢ-કન્દર્પ-કેલિ ક્લિષ્ટાપીત-સ્તન-પરિસર-સ્વેદ-સંપદ્-વિપક્ષાઃ
વાન્તિ સ્વૈરં સરસિ સરસિ ક્રોડ-દંષ્ટ્રા-વિમર્દ ત્રુટ્યદ્-ગુન્દ્રા-પરિમલ-ગુણ-ગ્રાહિણો ગન્ધવાહાઃ ॥
નાધન્યૈઃ શઙ્ખ-પાણેઃ ક્ષણ-ધૃત-ગતયઃ પ્રાંશુભિશ્ ચન્દ્રકાન્ત પ્રાસાદૈર્ દ્વારકાયાં તરલિત-ચરમામ્ભોધિ-નીરાઃ સમીરાઃ
સેવ્યન્તે નિત્ય-માદ્યત્-કરિ-કાઠિન-કરા-સ્ફાલ-કાલ-પ્રબુદ્ધ ક્રુધ્યત્-પઞ્ચાનનાગ્ર-ધ્વનિ-ભર-વિગલદ્-ગુગ્ગુલૂદ્ગાર-ગર્ભાઃ ॥
હિમ-સ્પર્શાદ્ અઙ્ગે ઘન-પુલક-જાલં વિદધતઃ પિક-ત્રોટી-ત્રુટ્યદ્-વિકચ-સહકારાઙ્કુર-લિહઃ
અમી સ્વૈરં સ્વૈરં મલય-મરુતો વાન્તિ દિનજં દિનાપાયે ચક્ષુઃ-ક્લમમ્ અપહરન્તો મૃગદૃશામ્ ॥
અયમ્ ઉષસિ વિનિદ્ર-દ્રાવિડી-તુઙ્ગ-પીન સ્તન-પરિસર-સાન્દ્ર-સ્વેદ-બિન્દૂપમર્દી
સ્રુત-મલયજ-વૃક્ષ-ક્ષીર-સૌરભ્ય-સભ્યો વહતિ સખિ ભુજઙ્ગી-ભુક્ત-શેસઃ સમીરઃ ॥
યે દોલાકેલિકારાઃ કિમ્ અપિ મૃગ-દૃશાં મન્યુ-તન્તુ-ચ્છિદો યે સદ્યઃ શૃઙ્ગાર-દીક્ષા-વ્યતિકર-ગુરવો યે ચ લોક-ત્રયે ઽપિ
તે કણ્ઠે લોઠયન્તઃ પર-ભૃત-વયસાં પઞ્ચમં રાગ-રાજં વાન્તિ સ્વૈરં સમીરાઃ સ્મર-વિજય-મહા-સાક્ષિણો દાક્ષિણાત્યાઃ ॥
દરોન્મીલચ્-ચૂડ-પ્રકર-મુકુલોદ્ગાર-સુરભિઃ લતાલાસ્ય-ક્રીડા-વિધિ-નિવિડ-દીક્ષા-પરિચયઃ
વિભિન્દન્ન્ ઉદ્યાનાન્ય્ અતનુ-મકરન્દ-દ્રવ-હર શ્રમ-સ્વૈરો વાયુર્ મનસિજ-શરૈર્ જર્જરયતિ ॥
શ્રાન્તાશ્ ચૂત-વનાનિ કુઞ્જ-પટલ-પ્રેઙ્ખોલનાદ્ ઉન્મિષન્ મલ્લી-કુડ્મલ-સાન્દ્ર-સૌરભ-સરિત્-સંસ્યન્દ-શૃઙ્ગારિણઃ
એતે સંવસથોપકણ્ઠ-વિલસદ્-વૃષ્ટ્ય્-અમ્બુ-વીચી-ચયોન્ મીલદ્-બાલ-તુષાર-શીકર-કિરૌ ક્રીડન્તિ ઝઞ્ઝાનિલાઃ ॥
મૂળ પાઠ: Subhāṣitaratnakośa · Edition: D.D. Kosambi and V.V. Gokhale. Cambridge, Massachusetts 1957 (Harvard Oriental Series, 42) · Data entry Harunaga Isaacson · GRETIL (Göttingen) · CC BY-NC-SA 4.0