સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 27

નિદ્રાન્ધાનાં દિનમણિ-કરાઃ કાન્તિમ્ અમ્ભોરુહાણાં ઉચ્ચિત્યૈતે બહુ-ગુણમ્ ઇવાબિભ્રતઃ શોણિમાનમ્
ચક્રાઙ્કાણામ્ અવિરલ-જલૈર્ આર્દ્ર-વિશ્લેષ-ભાજાં વક્ષઃ-સ્પર્શૈર્ ઇવ શિશિરતાં યાન્તિ નિર્વાપ્યમાણાઃ ॥

દાવાસ્ત્ર-શક્તિર્ અયમ્ એતિ ચ શીત-ભાવં ભાસ્વાન્ જ્વલન્તિ હૃદયાનિ ચ કોક-યૂનામ્
કિં બ્રૂમહે ઽભ્યુદયતે ચ જગત્-પિધાનં ધ્વાન્તં ભવન્તિ ચ વિશુદ્ધ-દૃશો દિવાન્ધાઃ ॥

ઉન્મુક્તાભિર્ દિવસમ્ અધુના સર્વતસ્ તાભિર્ એવ સ્વચ્છાયાભિર્ નિચુલિતમ્ ઇવ પ્રેક્ષ્યતે વિશ્વમ્ એતત્
પર્યન્તેષુ જ્વલતિ જલધૌ રત્નસાનૌ ચ મધ્યે ચિત્રાઙ્ગીયં રમયતિ તમઃ-સ્તોમ-લીલા ધરિત્રી ॥

ચૂડા-રત્નૈઃ સ્ફુરદ્ભિર્ વિષધર-વિવરાણ્ય્ ઉજ્જ્વલાન્ય્ ઉજ્જ્વલાનિ પ્રેક્ષ્યન્તે ચક્રવાકી-મનસિ નિવિશતે સૂર્ય-કાન્તાત્ કૃશાનુઃ
કિં ચામી શલ્યયન્તસ્ તિમિરમ્ ઉભયતો નિર્ભરાહસ્ તમિસ્રા સંઘટ્ટોત્પિષ્ટ-સંધ્યા-કણ-નિકર-પરિસ્પર્ધિનો ભાન્તિ દીપાઃ ॥

પટુ-કટુ-કોષ્મભિઃ કટક-ધાતુ-રસસ્ય ગિરેઃ કુહર-કટાહકેષુ રવિ-ધામભિર્ ઉત્ક્વથતઃ
ઉપરિ-ભરાદ્ ઇવોત્સલિતયા છટયા ગગનં પ્રતિ-નવ-સંધ્યયા સપદિ સંવલિતં શુશુભે ॥

અસ્તં ભાસ્વતિ લોક-લોચન-કલાલોકે ગતે ભર્તરિ સ્ત્રી-લોકોચિતમ્ આચરન્તિ સુકૃતં વહ્નૌ વિલીય ત્વિષઃ
અપ્ય્ એતાસ્ તુ ચિકીર્ષયેવ તપસાં તારાક્ષ-માલા દિશો મન્યે ખઞ્જન-કણ્ઠ-કોમલ-તમઃ-કૃષ્ણાજિનં બિભ્રતિ ॥

યાવદ્ ભાસ્કર-કેસરી પ્રવિતત-જ્યોતિઃ-સટા-ભાસુરો હત્વા વાસર-વારણં વન-દરીમ્ અસ્તાચલસ્યાસ્થિતઃ
તાવત્ સંતમ-સાચ્છ-ભલ્લ-પરિષત્-સંધ્યાસ્ત્રમ્ આપીયતે કુમ્ભ-ભ્રંશ-વિકીર્ણ-મૌક્તિક-રુચો રાજન્ત્ય્ અમૂસ્ તારકાઃ ॥

અસ્ત-વ્યાસ્તાન્ ક્રમ-તત-ગતીન્ પત્રિ-માલા-તરઙ્ગાન્ વેણી-દણ્ડાન્ ઇવ ધૃતવતી મુક્ત-સંધ્યાઙ્ગ-રાગા
ધ્વાન્ત-મ્લાનાંશુક-પરિચય-ચ્છન્ન-લાવણ્ય-શોચ્યા દ્યૌઃ પ્રત્યગ્ર-દ્યુમણિ-વિરહાદ્ વાન્તમ્ અક્ષ્ણોર્ ન યાતિ ॥

પરાવૃત્તા ગાવસ્ તરુષુ વયસાં કૂજતિ કુલં પિશાચીનાં ચેતઃ સ્પૃશતિ ગૃહ-કૃત્ય-પ્રવણતા
અયં નન્દી સંધ્યા-સમય-કૃત-કૃત્ય-વ્યવસિતિસ્ ત્રિ-નેત્રાભિપ્રાય-પ્રતિસદૃશમ્ ઉન્માર્ષ્ટિ મુરજાન્ ॥

ઉત્સર્પદ્-ધૂમ-લેખા-ત્વિષિ તમસિ મનાગ્ વિસ્ફુલિઙ્ગાયમાનૈર્ ઉદ્ભેદૈસ્ તારકાણાં વિયતિ પરિગતે પશ્ચિમાશામ્ ઉપેતા
ખેદેનેવાનતાસુ સ્ખલદ્-અલિ-રસનાસ્વ્ અબ્જિની-પ્રેયસીષુ પ્રાયઃ સંધ્યાતપાગ્નિં વિશતિ દિનપતૌ દહ્યતે વાસર-શ્રીઃ ॥

પ્રારબ્ધો મણિ-દીપ-યષ્ટિષુ વૃથા પાતઃ પતઙ્ગૈર્ ઇતોઅઃ ગન્ધાન્ધૈર્ અભિતો મધુવ્રત-કુલૈર્ ઉત્પક્ષ્મભિઃ સ્થીયતે
વેલ્લદ્-બાહુ-લતા-વિલોક-વલય-સ્વાનૈર્ ઇતઃ સૂચિત વ્યાપારાશ્ ચ નિયોજયન્તિ વિવિધાન્ વરાઙ્ગના વર્ણકાન્ ॥

વ્રજતિ કલિત-સ્તોકાલોકો નવીન-જવારુણ ચ્છવિ-રવિર્ અસૌ સ્વેચ્છા-દૃશ્યૌ દિશં ભૃશમ્ અપ્-પતેઃ
કકુભિ કકુભિ પ્રાપ્તાહારાઃ કુલાયમહી-રુહાં શિરસિ શિરસિ સ્વૈરં સ્વૈરં પતન્તિ પતત્ત્રિણઃ ॥

કાલ-વ્યાલ-હતં વીક્ષ્ય પતન્તં ભાનુમ્ અમ્બરાત્
ઓષધીશં સમાદાય ધાવતીવ પિતૃ-પ્રસૂઃ ॥

જગન્-નેત્ર-જ્યોતિઃ પિબતિ શનકૈર્ અન્ધ-તમસં કુલાયૈર્ આકૃષ્ટાઃ ક્ષણ-વિરત-કૂજા બલિ-ભુજઃ
તથોલૂકઃ સ્તોક-વ્યપગત-ભયઃ કોટર-મુખાદ્ વપુર્ મગ્ન-ગ્રીવો ડમરિતશિરાઃ પશ્યતિ દિશઃ ॥

તારા-પ્રરોહ-ધવલોત્કટ-દન્ત-પઙ્ક્તેર્ ધ્વાન્તાભિનીલ-વપુષો રજની-પિશાચ્યાઃ
જિહ્વેવ સાર્દ્ર-રુધિરારુણ-સૂર્ય-માંસ ગ્રાસાર્થિની નભસિ વિસ્ફુરતિ સ્મ સંધ્યા ॥

સ્નાતીવ મન્દર-નગો ઽસ્તમિતે ઽદ્ય્ મિત્રે સિન્ધૂદ્વૃતેન્દુ-કલશ-સ્ખલદ્-અંશુ-તોયૈઃ
એતજ્ જગન્-નયન-હારિ ઘનં તમો ઽસ્ય પૃષ્ઠે શ્રિયં વિતત-કુન્તલવત્ તનોતિ ॥

પૃથુ-ગગન-કબન્ધ-સ્કન્ધ-ચક્રં કિમ્ એતત્ કિમ્ ઉ રુધિર-કપાલં કાલ-કાપાલિકસ્ય
લલલ-ભરિતમ્ અન્તઃ કિં નુ તાર્ક્ષ્યાણ્ડ-ખણ્ડં જનયતિ હિ વિતર્કાન્ સાન્ધ્યમ્ અર્કસ્ય બિમ્બમ્ ॥

યાતે ભાસ્વતિ વૃદ્ધ-સારસ-શિરઃ-શોણેસ્ત-શૃઙ્ગાશ્રયં વ્યાલિપ્તં તિમિરૈઃ કઠોર-બલિ-ભુક્-કણ્ઠાભિનીલૈર્ નભઃ
માહેન્દ્રી દિગ્ અપિ પ્રસન્ન-નલિના ચન્દ્રોદયાકાઙ્ક્ષિણી ભાત્ય્ એષા ચિર-વિપ્રયુક્ત-શવરી-ગણ્ડાવપાણ્ડુ-ચ્છવિઃ ॥

અતિહરિત-પત્ર-પરિકર-સંપન્ન-સ્પન્દનૈક-વિટપસ્ય ।
ઘન-વાસનૈર્ મયૂખૈઃ કુસુમ્ભ-કુસુમાયતે તરણિઃ ॥

દિનમણિર્ અનર્ઘ-મૂલ્યો દિન-વણિજાર્ઘ-પ્રસારિતો જગતિ ।
અનુરૂપાર્ઘમ્ અલબ્ધ્વા પુનર્ ઇવ રત્નાકરે નિહિતઃ ॥

નિર્યદ્-વાસર-જીવ-પિણ્ડ-કરણિં બિભ્રત્ કવોષ્ણૈઃ કરૈર્ માઞ્જિષ્ઠં રવિ-બિમ્બમ્ અમ્બર-તલાદ્ અસ્તાચલે લુણ્ઠતિ
કિં ચ સ્તોક-તમઃ-કલાપ-કલના-શ્યામાયમાનં મનાગ્ ધૂમ-ધ્યામ-પુરાણ-ચિત્ર-રચના-રૂપં જગજ્ જાયતે ॥

ઘર્મ-ત્વિષિ સ્ફુરિત-રત્ન-શિલા-ક્રમેણ મેરોર્ નિતમ્બ-કટકાન્ અવગાહમાને
વલ્ગત્-તુરઙ્ગ-ખુર-ચૂર્ણિત-પદ્મ-રાગ ધૂલીવ વાત-વલિતોલ્લસતિ સ્મ સંધ્યા ॥

અસ્તાદ્રિ-શિરો-વિનિહિત-રવિ-મણ્ડલ-સરસ-યાવ-ઘટ્ટાઙ્કમ્ ।
નયતીવ કાલ-કૌલઃ ક્વાપિ નભઃ-સૈરિભં સિદ્ધ્યૈ ॥

પ્રથમમ્ અલસૈઃ પર્યસ્તાગ્રં સ્થિતં પૃથુ-કેસરૈર્ વિરલ-વિરલૈર્ અન્તઃ-પત્રૈર્ મનાઙ્ મિલિતં તતઃ
તદ્-અનુ વલના-માત્રં કિંચિદ્ વ્યધાયિ બહિર્ દલૈર્ મુકુલન-વિધૌ વૃદ્ધાબ્જાનાં બભૂવ કદર્થના ॥

દગ્ધ-ધ્વાન્ત-દિનસ્ય ઘર્મ-દિન-કૃત્-સંવૃત્ત-સપ્તાર્ચિષા તપ્તાઙ્ગાર-ગુરૂચ્ચય-શ્રિયમ્ અયં બધ્નાતિ સંધ્યા-તપઃ
નિર્વાણાજ્ જલ-વિપ્રકીર્ણ-નિવહ-શ્યામત્વમ્ આતન્વતે પ્રાગ્-વિપ્લુષ્ટ-તમો-ગુરોર્ અભિનવાસ્ તસ્યાસ્ તમિસ્ર-ત્વિષઃ ॥

અસ્તોપધાન-વિનિહિત-રવિ-બિમ્બ-શિરો-નિકુઞ્ચિત-દિગ્-અઙ્ગઃ ।
વસ્તે ઽન્ધકાર-કમ્બલમ્ અમર-શયને દિનાધ્વન્યઃ ॥

નૃત્ય-શ્રમાત્ કર-નખોદર-પીતવાન્તૈઃ સ્વેદાર્દ્ર-ભસ્મ-મય-બિન્દુભિર્ ઇન્દુ-ગૌરૈઃ
સંત્યજ્ય તારકિતમ્ એતદ્ ઇતિ પ્રવાદં વ્યોમાઙ્ગણં ગણય ચિત્રિતમ્ ઈશ્વરેણ ॥