સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 24

દૃષ્ટિં હે પ્રતિવેશિનિ ક્ષણમ્ ઇહાપ્ય્ અસ્મિન્ ગૃહે દાસ્યસિ પ્રાયો નૈવ શિશોઃ પિતાદ્ય વિરસાઃ કૌપીરપઃ પાસ્યતિ
એકાકિન્ય્ અપિ યામિ તદ્ વરમ્ ઇતઃ સ્રોતસ્ તમાલાકુલં નીરન્ધ્રાસ્ તનુમ્ આલિખન્તુ જઠર-ચ્છેદાનલ-ગ્રન્થયઃ ॥

તેષાં ગોપ-વધૂ-વિલાસ-સુહૃદાં રાધ-રહઃ-સાક્ષિણાં ક્ષેમં ભદ્ર કલિન્દ-રાજ-તનયા-તીરે લતા-વેશ્મનામ્
વિચ્છિન્ને સ્મર-તલ્પ-કલ્પન-વિધિ-ચ્છેદોપયોગે ઽધુના તે જાને જરઠી-ભવન્તિ વિગલન્ નીલ-ત્વિષઃ પલ્લવાઃ ॥

સિક-તિલ-તલાઃ સાન્દ્ર-ચ્છાયાસ્ તટાન્ત-વિલમ્બિનઃ શિશિર-મરુતાં લીલા-વાસાઃ ક્વણજ્-જલ-રઙ્કવઃ
અવિનયવતી-નિર્વિચ્છેદ-સ્મર-વ્યય-દાયિનઃ કથય મુરલે કેનામી તે કૃતા નિચુલ-દ્રુમાઃ ॥

પાન્થ સ્વૈર-ગતિં વિહાય ઝટિતિ પ્રસ્થાનમ્ આરભ્યતામ્ અત્યન્તં કરિ-શૂકરાહિત્-ગવયિર્ ભીમં પુરઃ કાનનમ્
ચણ્ડાંશોર્ અપિ રશ્મયઃ પ્રતિદિશં મ્લાનાસ્ ત્વમ્ એકો યુવા સ્થાનં નાસ્તિ ગૃહે મમાપિ ભવતો બાલાહમ્ એકાકિની ॥

વિટપિનિ શિશિર-ચ્છાયે ક્ષણમ્ ઇહ વિશ્રમ્ય ગમ્યતાં પથિકાઃ ।
અતરુ-રવારિર્ અતઃ પરમ્ અસમ-શિલા-દુર્ગમો માર્ગઃ ॥

અમ્બા શેતે ઽત્ર વૃદ્ધા પરિણત-વયસામ્ અગ્રણીર્ અત્ર તાતો નિઃશેષાગાર-કર્મ-શ્રમ-શિથિલ-તનુર્ કુબ્મ્હ-દાસી તથેહ
અસ્મિન્ પાપાહમ્ એકા કતિપય-દિવસ-પ્રોષિત-પ્રાણ-નાથા પાન્થાયેત્થં યુવત્યા કથિતમ્ અભિમતં વ્યાહૃતિ-વ્યાજ-પૂર્વમ્ ॥

સ્મર-વિવશયા કિંચિન્ મિથ્યા-નિષેધ-મનોજ્ઞયા દિશિ દિશિ ભયાદ્ ભૂયો ભૂયઃ પ્રવર્તિત-નેત્રયા
કુવલય-દૃશા શૂન્યે દૈવાદ્ અતર્કિત-લબ્ધયા નિભૃત-નિભૃતં યે ચુમ્બ્યન્તે ત એવ વિદુઃ સુખમ્ ॥

વ્યપેત-વ્યાહારં ગત-વિવિધ-શિલ્પ-વ્યતિકરં કર-સ્પર્શારમ્ભ-પ્રગલિત-દુકૂલાન્ત-શયનમ્
મુહુર્ બદ્ધોત્કમ્પં દિશિ દિશિ મુહુઃ-પ્રેષિત-દૃશોર્ અહલ્યા-સુત્રામ્ણોઃ ક્ષણિકમ્ ઇવ તત્-સંગતમ્ અભૂત્ ॥

યઃ કૌમાર-હરઃ સ એવ હિ વરસ્ તા એવ ચૈત્ર-ક્ષપાસ્ તે ચોન્મીલિત-માલતી-સુરભયઃ પ્રૌઢાઃ કદમ્બાનિલાઃ
સા ચૈવાસ્મિ તથાપિ તત્ર સુરત-વ્યાપાર-લીલા-વિધૌ રેવા-રોધસિ વેતસી-તરુ-તલે ચેતઃ સમુત્કણ્ઠતે ॥

ક્વ પ્રસ્થિતાસિ કરભોરુ ઘને નિશીથે પ્રાણાધિકો વસતિ યત્ર જનઃ પ્રિયો મે
એકાકિની વદ કથં ન બિભેષિ બાલે નન્વ્ અસ્તિ પુઙ્ખિત-શરો મદનઃ સહાયઃ ॥

ઉદેતિ યસ્યાં ન નિશાકરો રિપુસ્ તિથિર્ નુ કા પુણ્યવતીભિર્ આપ્યતે
ઇતીવ દુષ્ટ્યા પરિદેવિતે મુહુઃ કુહૂ કુહૂર્ ઇત્ય્ અલમ્ આહ કોકિલઃ ॥

માતર્ ગેહિનિ યદ્ય્ અયં હત-શુકઃ સંવર્ધનીયસ્ મયા લૌહં પઞ્જરમ્ અસ્ય દુર્ણયવતો ગાઢાં તદા કારય
અદ્યૈનં વદરી-નિકુઞ્જ-કુહરે લીનમ્ પ્રચણ્ડોરગે કર્ષન્ત્યા મમ તાવદ્ અઙ્ગ-લિખનૈર્ એવાપદ્ એષા ગતા ॥

ધ્વસ્તં કેન વિલેપનં કુચ-યુગે કેનાઞ્જનં નેત્રયો રાગઃ કેન તવાધરે પ્રમથિતઃ કેશેષુ કેન સ્રજઃ
તેનાશેષ-જનૌઘ-કલ્મષમ્ ઉષા નીલાબ્જ-ભાસા સખિ કિં કૃષ્ણેન ન યામુનેન પયસા કૃષ્ણાનુરાગસ્ તવ ॥

આકૃષ્યાદાવ્ અમન્દ-ગ્રહમલકચયં વક્ત્રમ્ આસજ્ય વક્ત્રે કણ્ઠે લગ્નઃ સુકણ્ઠઃ પુનર્ અપિ કુચયોર્ દત્ત-ગાઢાઙ્ગ-સઙ્ગઃ
બદ્ધાસક્તિર્ નિતમ્બે પતતિ ચરણયોર્ યઃ સ તાદૃક્ પ્રિયો મે બાલે લજ્જા પ્રણષ્ટા ન હિ ન હિ કુટિલે ચોલકઃ કિં ત્રપા-કૃત્ ॥

આમોદિના સમધુના પરિધૂસરેણ સવ્યાકુલ-ભ્રમવતા પતતા પુરસ્તાત્
આયાસિતાસ્મિ સખિ તેન દિવાવસાને મત્તેન કિં પ્રણયિના ન હિ કેસરેણ ॥

પાન્થે પદ્મસરો ઽન્તશાદ્વલ-ભુવિ ન્યસ્યાઞ્ચલં શાયિનિ ત્વં શ્રાન્તાસ્યવહં ચ વર્ત્મ વસતિ-ગ્રામો ન વેલાપ્ય્ અગાત્
ઉત્તાન-દ્વિગુણાસમઞ્જસ-મિલજ્-જાનૂદરાસ્તાંશુક સ્તોકોન્મીલદ્-અસઞ્જિતોરુ વયમ્ અપ્ય્ એકાકિનઃ કિં ત્વ્ ઇદમ્ ॥

ઇન્દુર્ યત્ર ન નિન્દ્યતે ન મધુરં દૂતી-વચઃ શ્રૂયતે નાલાપા નિપતન્તિ બાષ્પ-કલુષા નોપૈતિ કાર્શ્યં તનુઃ
સ્વાધીનામનુકૂલિનીં સ્વ-ગૃહિણીમ્ આલિઙ્ગ્ય યત્ સુપ્યતે તત્ કિં પ્રેમ ગૃહાશ્રમ-વ્રતમ્ ઇદં કષ્ટં સમાચર્યતે ॥

પ્રણય-વિશદાં વક્ત્રે દૃષ્ટિં દદાતિ વિશઙ્કિતા ઘટયતિ ઘનં કણ્ઠાશ્લેષં સકમ્પ-પયોધરા
વદતિ બહુશો ગચ્છામીતિ પ્રયત્ન-ધૃતાપ્ય્ અહો રમયતિતરાં સંકેતસ્થા તથાપિ હિ કામિની ॥

દુર્દિન-નિશીથ-પવને નિઃસંચારાસુ નગર-વીથીષુ ।
પત્યૌ વિદેશયાતે પરં સુખં જઘન-ચપલાયાઃ ॥

માર્ગે પઙ્કિનિ તોયદાન્ધ-તમસે નિઃશબ્દ-સંચારકં ગન્તવ્યા દયિતસ્ય મે ઽદ્ય વસતિર્ મુગ્ધેતિ કૃત્વા મતિમ્
આજાનુઊદ્ધૃત-નૂપુરા કરતલેનાચ્છાદ્ય નેત્રે ભૃશં કૃચ્છ્રાલ્ લબ્ધ-પરિસ્થિતિઃ સ્વ-ભવને પન્થાનમ્ અભ્યસ્યતિ ॥

બિભ્રાણાર્દ્ર-નખ-ક્ષતાનિ જઘને નાન્યત્ર ગાત્રે ભયાન્ નેત્રે ચુમ્બન-પાટલે ચ દધતી નિદ્રાલસે નિવ્રણે
સ્વં સંકેતમ્ અદૂરમ્ એવ કમિતુર્ ભ્રૂ-સંજ્ઞયા શંસતી સિદ્ધિં યાતિ વિટૈક-કલ્પ-લતિકા રણ્ડા ન પુણ્યૈર્ વિના ॥

અદ્ય સ્વાં જનનીમ્ અકારણ-રુષા પ્રાતઃ સુદૂરં ગતાં પ્રત્યાનેક્તુમ્ ઇતો ગતો ગૃહ-પતિઃ શ્રુત્વૈવ મધ્યં-દિને
પઙ્ગુત્વેન શરીર-જર્જરતયા પ્રાયઃ સ લક્ષ્યાકૃતિર્ દૃષ્ટો ઽસૌ ભવતા ન કિં પથિક હે સ્થિત્વા ક્ષણં કથ્યતામ્ ॥

વસ્ત્ર-પ્રોત-દુરન્ત-તનૂ પુર્મુખાઃ સંયમ્ય નીવી-મણીન્ ઉદ્ગાઢાંશુક-પલ્લવેન નિભૃતં દત્તાભિસાર-ક્રમાઃ
એતાઃ કુન્તલ-મલ્લિકા-પરિમલ-વ્યાલોલ-ભૃઙ્ગાવલી ઝઙ્કારૈર્ વિકલીકૃતાઃ પથિ બત વ્યક્તં કુરઙ્ગી-દૃશઃ ॥

પતિર્ દુર્વઞ્ચો ઽયં વિધુરમલિનો વર્ત્મ વિષમં જનશ્ છિદ્રાન્વેષી પ્રણયિ-વચનં દુષ્પરિહરમ્
અતઃ કાચિત્ તન્વી રતિ-વિદિત-સંકેત-ગતયે ગૃહાદ્ વારં વારં નિરસરદ્ અથ પ્રાવિશદ્ અથ ॥

ઉદેષ્યત્-પીયૂષ-દ્યુતિ-રુચિ-કણાર્દ્રાઃ શશિ-મણિ સ્થલીનાં પન્થાનો ઘન-ચરણ-લાક્ષા-લિપિ-ભૃતઃ
ચકોરૈર્ ઉડ્ડીનૈર્ ઝટિતિ કૃત-શઙ્કાઃ પ્રતિપદં પરાઞ્ચઃ સંચારાન-વિનયવતીનાં વિવૃણુતે ॥

મલયજ-પઙ્ક-લિપ્ત-તનવો નવ-હાર-લતા-વિભૂષિતાઃ સિતતર-દન્ત-પત્ર-કૃત-વક્ત્ર-રુચો રુચિરામલાંશુકાઃ
શશભૃતિ વિતત-ધામ્નિ ધવલયતિ ધરામ્ અવિભાવ્યતાં ગતાઃ પ્રિય-વસતિં વ્રજન્તિ સુખમ્ એવ મિથો નિરસ્ત-ભિયો ઽભિસારિકાઃ ॥

નિશાન્ધકારે વિહિતાભિસારાઃ સખીઃ શપન્તીહ નિતાન્ત-મુગ્ધા ।
પથિ સ્ખલન્તી બત વારિધારામ્ આલિઙ્ગિતું વાઞ્છન્તિ વારિ-દાનામ્ ॥

કૃત્વા નૂપુર-મૂકતાં ચરણયોઃ સંયમ્ય નીવી-મણીન્ ઉદ્દામ-ધ્વનિ-પિણ્ડિતાન્ પરિજને કિંચિચ્ ચ નિદ્રાયિતે
કસ્મૈ કુપ્યસિ યાવદ્ અસ્મિ ચલિતા તાવદ્ વિધિ-પ્રેરિતઃ કાશ્મીરી-કુચ-કુમ્ભ-સંભ્રમ-હરઃ શીતાંશુર્ અભ્યુદ્યતઃ ॥

ઉરસિ નિહિતસ્ તારો હારઃ કૃતા જઘને ઘને કલકલવતી કાઞ્ચી પાદૌ ક્વણન્મણિનૂપુરૌ
પ્રિયમભિસરસ્યેવં મુગ્ધે સમાહતડિણ્ડિમા યદિ કિમધિકત્રાસોત્કમ્પં દિશઃ સમુદીક્ષસે ॥

અનુમતમ્ ઇવાનેતું જોષં તમી-તમસાં કુલં દિશિ દિશિ દૃશો વિન્યસ્યન્ત્યઃ શિર્યાઙ્કુરિતાઞ્જનાઃ
મદન-હુત-ભુગ્-ધૂમ-ચ્છાયૈઃ પટૈર્ અસિતૈર્ વૃતાઃ પ્રયયુર્ અરસદ્-ભૂષૈર્ અઙ્ગૈઃ પ્રિયાનભિસારિકાઃ ॥