સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 18

લાવણ્યેન પિધીયતેઙ્ગતનિમા સંદ્ન્ધાર્યતે જીવિતં ત્વદ્-ધ્યાનૈઃ સતતં કુરઙ્ગક-દૃશઃ કિન્ત્વ્ એતદ્ આસ્તે નવમ્
નિઃશ્વાસૈઃ કુચ-કુમ્ભ-પીઠ-લુઠન-પ્રત્યુદ્ગમાન્ માંસલૈઃ શ્યામીભૂત-કપોલમ્ ઇન્દુર્ અધુના યત્ તન્ મુખં સ્પર્ધતે ॥

સોદ્વેગા મૃગ-લાઞ્છને મુખમ્ અપિ સ્વં નેક્ષતે દર્પણે ત્રસ્તા કોકિલ-કૂજિતાદ્ અપિ ગિરં નોન્મુદ્રયત્ય્ આત્મનઃ
ઇત્થં દુઃસહ-દાહ-દાયિનિ ધૃત-દ્વેષાપિ પુષ્પાયુધે મુગ્ધા સા સુભગે ત્વયિ પ્રતિમુહુઃ પ્રેમાધિકં પુષ્યતિ ॥

વિલિમ્પન્ત્ય્ એતસ્મિન્ મલય-જરસાર્દ્રેણ મહસા દિશં ચક્રં ચન્દ્રે સુકૃતમય તસ્યા મૃગ-દૃશઃ
દૃશોર્ બાષ્પઃ પાણૌ વદનમ્ અસવઃ કણ્ઠ-કુહરે હૃદિ ત્વં હ્રીઃ પૃષ્ઠે વચસિ ચ ગુણા એવ ભવતઃ ॥

અમ્ભોરુહં વદનમ્ અમ્બકમ્ ઇન્દુકાન્તઃ પાથોનિધિઃ કુસુમ-ચાપ-ભૃતો વિકારઃ
પ્રાદુર્બભૂવ સુભગ ત્વયિ દૂરસંસ્થે ચણ્ડાલ-ચન્દ્ર-ધવલાસુ નિશાસુ તસ્યાઃ ॥

વક્ત્રેન્દોર્ ન હરન્તિ બાષ્પ-પયસાં ધારા-મનોજ્ઞાં શ્રિયં નિઃશ્વાસા ન કદર્થયન્તિ મધુરાં બિમ્બાધરસ્ય દ્યુતિમ્
તસ્યાસ્ ત્વદ્-વિરહે વિપક્વ-લવલી-લાવણ્ય-સંવાદિની છાયા કાપિ કપોલયોર્ અનુદિનં તસ્યાઃ પરં શુષ્યતિ ॥

તાપો ઽમ્ભઃ પ્રસૃતિં પચઃ પ્રચયવાન્ બાષ્પઃ પ્રણાલોચિતઃ શ્વાસાનર્તિત-દીપ-વર્તિ-લતિકાઃ પાણ્ડિમ્નિ મગ્નં વપુઃ
કિં ચાન્યત્ કથયામિ રાત્રિમ્ અખિલાં ત્વદ્-વર્ત્મ-વાતાયને હસ્ત-ચ્છત્ર-નિરુદ્ધ-ચન્દ્ર-મહસસ્ તસ્યાઃ સ્થિતિર્ વર્તતે ॥

ચન્દ્રં ચન્દન-કર્દમેન લિખિતં સા માર્ષ્ટિ દષ્ટાધરા વન્દ્યં નિન્દતિ યચ્ ચ મન્મથમ્ અસૌ ભઙ્ક્ત્વાગ્રહસ્ તાઙ્ગુલીઃ
કામઃ પુષ્પ-શરઃ કિલેતિ સુમનો-વર્ગં લુનીતે ચ યત્ તત્ કાં સા સુભગ ત્વયા વરત્-તનુર્ બાતૂલતાં લમ્ભિતા ॥

વપુઃ શારઙ્ગાક્ષ્યાસ્ તદ્ અવિરલ-રોમાઞ્ચ-નિચયં ત્વયિ સ્વપ્નાવાપ્તે સ્નપયતિ પરઃ ખેદ-વિસરઃ
બલાકર્ષ-ત્ર્યુટ્યદ્-વલયજ-કડત્કાર-નિનદૈર્ વિનિદ્રાયાઃ પશ્ચાદ્ અનવરત-બાષ્પામ્બુ-નિવહાઃ ॥

નો શક્યા ગદિતું સ્મરાનલ-દશા યાસ્યાસ્ ત્વયિ પ્રસ્થિતે પત્રૈઃ સાસ્ર-સખી-જનોપરચિતે તલ્પે લુઠન્ત્યા મુહુઃ
યદ્ લિપ્તં કુચ-ચન્દનેન સુતનોર્ અદ્યાપિ ચન્દ્ર-ચ્છલાચ્ છ્વાસોડ્ડીન-વિશુષ્ક-પાણ્ડુ-બિસિની-પત્રં દિવિ ભ્રામ્યતિ ॥

પ્રકટયતિ ક્ષણ-ભઙ્ગં પશ્યતિ સર્વં જગદ્ ગતં શૂન્યમ્ ।
આચરતિ સ્મૃતિ-બાહ્યં જાતા સા બૌદ્ધ-બુદ્ધિર્ ઇવ ॥

ત્વદ્-અર્થિની ચન્દન-ભસ્મ-દિગ્ધા લલાટ-લેખાશ્રુ-જલાભિષિક્તા
મૃણાલ-ચીરં દધતી સ્તનાભ્યાં સ્મરોપદિષ્ટં ચરતિ વ્રતં સા ॥

યે નિર્દહન્તિ દશન-શ્વસિતાવલોકૈઃ ક્રૂરં દ્વિ-જિહ્વ-કુટિલાઃ ક્વ વિલાસિનસ્ તે
ભીષ્મોષ્મભિઃ સ્મરણ-માત્ર-વિષૈસ્ તવેયમ્ અવ્યાલ મારયતિ કાપિ ભુજઙ્ગ-ભઙ્ગિઃ ॥

સ્વેદાપૂર-વિલુપ્ત-કુઙ્કુમ-રસાશ્લેષાવિલ-પ્રચ્છદાત્ તલ્પાદ્ વ્યક્ત-મનોભવાનલ-શિખાલીઢાદ્ ઇવાશઙ્કિતા
સા બાલા બલવન્-મૃગાઙ્ક-કિરણૈર્ ઉત્પાદિતાન્તર્-જ્વરા ત્વત્-સંકલ્પ-જડે ત્વ-અઙ્ક-શયને નિદ્રા-સુખં વાઞ્છતિ ॥

ધૂમેનેવ હતે દૃશૌ વિસૃજતો બાષ્પં પ્રવાહ-ક્ષમ કથોત્ફેણમ્ ઇવાત્ત-ચન્દન-રસં સ્વેદં વપુર્ મુઞ્ચતિ
અન્તઃપ્રજ્વલિતસ્ય કામ-શિખિનો દાહાર્જિતૈર્ ભસ્મભિઃ શ્વાસા-વેગ-વિનિર્ગતૈર્ ઇવ તનોઃ પાણ્ડુત્વમ્ ઉન્મીલતિ ॥

અત્રૈવ સ્વયમ્ એવ ચિત્ર-ફલકે કમ્પ-સ્ખલલ્-લેખયા સંતાપાર્તિવિનોદનાય કથમ્ અપ્ય્ આલિખ્ય સખ્યા ભવાન્
બાષ્પ-વ્યાકુલમ્ ઈક્ષિતઃ સપુલકં ચૂતાઙ્કુરૈર્ અર્ચિતો મૂર્ધ્ના ચ પ્રણતઃ સખીષુ મદન-વ્યાજેન ચાપહ્નુતઃ ॥

સા સુન્દરી તવ વિયોગ-હુતાશને ઽસ્મિન્ન્ અભ્યુક્ષ્ય બાષ્પ-સલિલૈર્ નિજ-દેહ-હવ્યમ્
જન્માન્તરે વિરહ-દુઃખ-વિનાશ-કામા પુંસ્કોકિલાભિહિતિ-મન્ત્ર-પદૈર્ જુહોતિ ॥

સુભગ સુકૃત-પ્રાપ્યો યદ્યપ્ય્ અસિ ત્વમ્ અસાવ્ અપિ પ્રિય-સહચરી નાધન્યાનામ્ ઉપૈતિ વિધેયતામ્
તદ્ અલમ્ અધુના નિર્બન્ધેન પ્રસીદ પરસ્પરં પ્રણય-મધુરઃ સદ્-ભાવો વાં ચિરાય વિવર્ધતામ્ ॥

દોલાલોલાઃ શ્વસન-મરુતશ્ ચક્ષુષી નિર્ઝરાભે તસ્યાઃ શુષ્યત્-તગર-સુમનઃ-પાણ્ડુરા ગણ્ડ-ભિત્તિઃ
તદ્-ગાત્રાણાં કિમ્ ઇવ હિ બહુ બ્રૂમહે દુર્બલત્વં યેષામ્ અગ્રે પ્રતિપદ્ ઉદિતા ચન્દ્રલેખાપ્ય્ અતન્વી ॥

અસ્યાસ્ તાપમ્ અહં મુકુન્દ કથયામ્ય્ એણીદૃશસ્ તે કથં પદ્મિન્યાઃ સરસં દલં વિનિહિતં યસ્યાઃ સતાપે હૃદિ
આદૌ શુષ્યતિ સંકુચત્ય્ અનુ તતશ્ ચૂર્ણત્વમ્ આપદ્યતે પશ્ચાન્ મુર્મુરતાં દધદ્ દહતિ ચ શ્વાસાવધૂતઃ શિખી ॥

વિષં ચન્દ્રાલોકઃ કુમુદ-વન-વાતો હુતવહઃ ક્ષત-ક્ષારો હારઃ સ ખલુ પુટ-પાકો મલયજઃ
અયે કિંચિદ્ વક્રે ત્વયિ સુભગ સર્વે કથમ્ અમી સમં જાતાસ્ તસ્યામ્ અહહ વિપરીત-પ્રકૃતયઃ ॥

ત્વાં ચિન્તા-પરિકલ્પિતં સુભગ સા સંભાવ્ય રોમાઞ્ચિતા શૂન્યાલિઙ્ગન-સંચલદ્-ભુજ-યુગેનાત્માનમ્ આલિઙ્ગતિ
કિં ચાન્યદ્-વિરહ-વ્યથા-પ્રણયિણીં સંપ્રાપ્ય મૂર્ચ્છાં ચિરાત્ પ્રત્યુજ્જીવતિ કર્ણ-મૂલ-પઠિતૈસ્ ત્વન્-નામ-મન્ત્રાક્ષરૈઃ ॥

ગાઢાવ્ અધઃ-કૃત-બલિ-ત્રિતયૌ સુસઙ્ગ તુઙ્ગૌ સ્તનાવ્ ઇતિ તયોસ્ તલમ્ આર્તમ્ આગાત્ ।
તસ્યાઃ સ્ફુટં હૃદયમ્ ઇત્ય્ અપિ ન સ્મરેષૂન્ત રક્ષતઃ પ્રવિશતો વિમુખો ઽથ વા ક્વ ॥

મૃગ-શિશુ-દૃશસ્ તસ્યાસ્ તાપં કથં કથયામિ તે દહન-પતિતા દૃષ્ટા મૂર્તિર્ મયા ન હિ વૈધવી
ઇતિ તુ નિયતં નારી-રૂપઃ સ લોક-દૃશાં પ્રિયસ્ તવ શઠતયા શિલ્પોત્કર્ષો વિધેર્ વિઘટિષ્યતે ॥

પુનરુક્તાવધિ-વાસરમ્ એતસ્યાઃ કિતવ પશ્ય ગણયન્ત્યાઃ ।
ઇયમ્ ઇવ કરજઃ ક્ષીણસ્ ત્વમ્ ઇવ કઠોરાણિ પર્વાણિ ॥