સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 13

કુન્દસ્યાપિ ન પૂજન-વ્યતિકરે નાપ્ય્ આત્મનો મણ્ડને વ્યાપારે ઽપિ તથા પ્રહેણક-વિધેર્ નાર્ઘન્તિ બદ્ધાદરાઃ
નાર્યઃ કુન્દ-ચતુર્થિકા-મહસમ્ આરમ્ભાભિષેકે યથા હૂતાનઙ્ગમ્ ઉલૂલુ-કાકલ-રવૈઃ પ્રીણન્તિ યૂનાં મનઃ ॥

દુર્લક્ષ્યા સ્યાદ્ દમનક-વને ધૂમ-ધૂમ્રે પતન્તી કારીષાગ્નેઃ પટમય-ગૃહા વામ-લીલાં તનોતિ
પ્રાદુર્ભાવં તિરયતિ રવેર્ અધ્વગાનામ્ ઇદાનીં સર્વાઙ્ગીણં દિશતિ પલિતં લોમલગ્ના હિમાની ॥

પૂષા પ્રાતર્ ગગન-પથિકઃ પ્રસ્થિતઃ પૂર્વ-શૈલાત્ સૂચી-ભેદ્ય-પ્રબલ-મહિકા-જાલ-કન્થાવૃતાઙ્ગઃ
રાત્રિં સર્વાં હુતવહ-પરિષ્વઙ્ગ-ભાજો ઽપિ મન્યે જાડ્યાબદ્ધાન્ ત્વરયિતુમ્ અયં દ્રાઙ્ ન શક્નોતિ પાદાન્ ॥

પાન્થસ્યારાત્ ક્ષણમ્ ઇવ ગતેર્ મન્દિમાનં દિશન્તિ પ્રત્યૂષેષુ પ્રતનુ-સલિલોદ્ગીર્ણ-બાષ્પ-પ્રવાહાઃ
વારાં પૂર્ણા ઇવ સચકિતા વાર-પારીણ-દૃષ્ટેર્ દૂરોત્તાના અપિ શિખરિણાં નિર્ઝર-દ્રોણિ-માર્ગાઃ ॥

દૂર-પ્રોષિતકૈર્ અવાકર-પરીહાસાઃ સ્વ-કાન્તાશ્મસુ પ્રાલેય-સ્નપિતેષુ મુક્ત-સલિલોત્પાદ-સ્પૃહા-કેલયઃ
ક્ષીયન્તે સુરતાન્તરે ઽપિ ન દૃશાં પાત્રીકૃતાં કામિભિઃ સૌભાગ્યાપગમાદ્ ઇવેન્દુ-મહસાં લાવણ્ય-શૂન્યાઃ શ્રિયઃ ॥

હંસૈર્ જર્જર-રૂક્ષ-પક્ષ-મલિનૈર્ નક્તં દિવાન્તર્-બહિસ્ તિષ્ઠદ્ભિઃ પરિવાર્ય બન્ધુભિર્ ઇવ સ્નિગ્ધૈઃ કૃતાવેક્ષણમ્
પ્રત્યાસીદતિ વલ્લભે જલરુહાં ક્ષામાયમાણ-દ્યુતૌ બાષ્પાન્ ઉજ્ઝતિ વારિ વારિ-રુહિણી-નાશાદ્ ઇવોપાર્જિતાન્ ॥

ધન્યાનાં નવ-પૂગ-પૂરિત-મુખ-શ્યામાઙ્ગનાલિઙ્ગન્ પ્રાપ્તાનેક-સુખ-પ્રમોદ-વપુષાં રમ્યસ્ તુષારાગમઃ
અસ્માકં તુ વિદીર્ણ-દણ્ડિત-પટી-પ્રચ્છાદિતોદ્ઘાટિત ક્રોડ-સ્વીકૃત-જાનુ-વેપથુમતાં ચેતઃ પરં સીદતિ ॥

કમ્પન્તે કપયો ભૃશં જલ-કૃશં ગોજાવિકં ગ્લાયતિ શ્વા ચુલ્લીકુહરોદરં ક્ષણમ્ અપિ ક્ષિપ્તો ઽપિ નૈવોજ્ઝતિ
શીતાર્તિ-વ્યસનાતુરઃ પુનર્ અયં દીનો જનઃ કૂર્વવત્ સ્વાન્ય્ અઙ્ગાનિ શરીર એવ હિ નિજે નિહ્નોતુમ્ આકાઙ્ક્ષતિ ॥

ઇદાનીમ્ અર્ઘન્તિ પ્રથમ-કલમ-ચ્છેદ-મુદિતા નવાગ્રાન્ન-સ્થાલે પરિમલ-મુચો હાલિક-ગૃહાઃ
ઉદઞ્ચદ્-દોર્-વલ્લી-વલિત-વલયાભિર્ યુવતિભિર્ ગૃહીત-પ્રોત્ક્ષિપ્ત-ભ્રમિત-મસૃણોદીર્ણ-મુસલાઃ ॥

પાક-ક્ષામ-તિલાઃ સમુત્સુકયિતું શક્તાઃ કપોતાન્ ભુવઃ શ્યામત્વં ફલ-પીડ્યમાન-કુસુમાન્ આપદ્યતે સર્ષપાન્
વાયુર્ વ્યસ્ત-શણસ્ તુષાર-કણવાન્ અભ્યેતિ કમ્પ-પ્રદઃ પાન્થૈઃ શુષ્ક-વિવાદ-બદ્ધ-કલહૈઃ પુણ્યાગ્નિર્ આસેવ્યતે ॥

સિદ્ધાર્થાઃ ફલ-સૂચિ-બન્ધ-ગુરુભિર્ લોલન્ત્ય્ અમી પલ્લવૈર્ ઉચ્છિન્દન્ત્ય્ અધ એવ બન્ધુરતયા કોલી-ફલાન્ય્ અર્ભકાઃ
પાક-પ્રશ્લથ-પત્ર-કોષ-દલનવ્યક્તાઙ્કુર-ગ્રન્થયો નિષ્ઠીવન્ત્ય્ અપિ હસ્ત-યન્ત્ર-કલિતાઃ પુણ્ડ્રેક્ષ-યષ્ટ્યો રસમ્ ॥

વ્યથિત-વનિતા-વક્ત્રૌપમ્યં બિભર્તિ નિશાપતિર્ ગલિત-વિભવસ્યાઝેવાદ્ય દ્યુતિર્ મસૃણા રવેઃ
અભિનવ-વધૂ-રોષ-સ્વાદુઃ કરીષ-તનૂનપાદ્ અસરલ-જનાશેલ્ષ-ક્રૂરસ્ તુષાર-સમીરણઃ ॥

વારં વારં તુષારાનિલ-તુલિત-પલાલોષ્મણાં પામરાણાં દણ્ડ-વ્યાઘટ્ટનાભિઃ ક્રમ-પિહિત-રુચૌ બોધ્યમાને કૃશાનૌ
ઉદ્ધૂમૈર્ બીજ-કોષોચ્ચટન-પટુ-રવૈઃ સર્ષપ-ક્ષોદ-કૂટૈઃ કોણે કોણે ખલાનાં પરિસર-સ-કટુઃ કીર્યતે કો ઽપિ ગન્ધઃ ॥

નષ્ટ-પ્રાયાઃ પ્રલયમહિકા-જુષ્ટ-જીર્ણૈઃ પ્રતાનૈર્ બીજાન્ય્ એવોન્મદ-પર-ભૃતાલોચનાપાટલાનિ
ઉત્પાકત્વાદ્ વિઘટિત-શમી-કોષ-સંદર્શિતાનિ વ્યાકુર્વન્તિ સ્ફુટ-સહચરી-વીરુધઃ કૃષ્ણલાનામ્ ॥

શુક-સ્નિગ્ધૈઃ પત્રૈર્ યુવતિ-કર-દીર્ઘૈઃ કિશલયૈઃ ફલિન્યો રાજન્તે હિમ-સમય-સંવર્ધિત-રુચઃ
મનોજ્ઞા મઞ્જર્યો હરિત-કપિશૈઃ પાંસુ-મુકુલૈઃ સ્ફુટન્તિ પ્રત્યઙ્ગં પટુ-પરિમલાહૂત-મધુપાઃ ॥

માષીણં મુષિતં યવેષુ યવસ-શ્યામા ચ્છવિઃ શીર્યતે ગ્રામાન્તાશ્ ચ મસૂર-ધૂસર-ભુવઃ સ્મેરં યમાની-વનમ્
પુષ્પાઢ્યાઃ શત-પુષ્પિકાઃ ફલ-ભૃતઃ સિદ્ધ્યન્તિ સિદ્ધાર્થકાઃ સ્નિગ્ધાઃ વાસ્તુક-વાસ્તવઃ સ્તવકિત-સ્તમ્બા ચ કુસ્તુમ્બિની ॥

પુરઃ પાણ્ડુ-પ્રાયં તદ્-અનુ કપિલિમ્ના કૃત-પદં તતઃ પાકોત્સેકાદ્ અરુણ-ગુણ-સંસર્ગિત-વપુઃ
શનૈઃ શોષારમ્ભે સ્થપુટ-નિજ-વિષ્કમ્ભ-વિષમં વને વીતામોદં બદરમ્ અરસત્વં કલયતિ ॥