સુભાષિતરત્નકોશ · અધ્યાય 11

ઐન્દ્રં ધનુઃ પાણ્ડુ-પયો-ધરેણ શરદ્ દધાનાર્દ્ર-નખ-ક્ષતાભમ્
પ્રસાદયન્તી સ-કલઙ્કમ્ ઇન્દું તાપં રવેર્ અભ્યધિકં ચકાર ॥

યદ્યપ્ય્ અહં શશિમુખિ વિમલામ્બર-શ્રીર્ બન્દૂક-પુષ્પ-રુચિરાધર-પલ્લવાપિ
ધિઙ્ માં તથાપિ ગલિતોરુ-પયોધરત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉચ્ચકૈઃ શરદ્ ઇયં વહતીવ તાપમ્ ॥

તે હંસાતિથિ-વત્સલા જલરુહાં કાલેન પીતાયુષાં સંજીવૌષધયો જરા જલમુચામ્ એતે શરદ્-વાસરાઃ
યેષ્વ્ અભ્યાગત-ખઞ્જરીટ-શબલાસ્ તોયાપસાર-ક્રમ સ્તોક-સ્તોક-તરઙ્ગિતાન્ત-પુલિનાઃ કર્ષન્તિ નદ્યો મનઃ ॥

ધૂમ્રૈઃ પક્ષ-પુટૈઃ પતદ્ભિર્ અભિતઃ પાણ્ડૂદરૈઃ ખઞ્જનૈર્ આયાન્તીં શરદં કિરન્તિ રભસાલ્ લાજૈર્ ઇવાશાઙ્ગનાઃ
મઙ્ગલ્યં ચ કલઙ્ક-પલ્લવ-સખં સ્મેરાનના શર્વરી જ્યોત્સ્ના-તર્પણ-ગૌરમ્ ઇન્દુ-કલશં વ્યોમાઙ્ગને ન્યસ્યતિ ॥

દધતિ ધવલામ્ભોદ-ચ્છાયાં સિત-ચ્છદ-પઙ્ક્તયો દિવિ પયસિ ચ શ્વેતામ્ભોજ-ભ્રમં પ્રતિમા-શતૈઃ
વિદધતિ ન ચેદ્ ઉત્કણ્ઠાર્દ્રં શરન્ મણિ-નૂપુર ધ્વનિત-મધુરોત્તાલ-સ્નિગ્ધૈર્ મનઃ ક્વણિતોર્મિભિઃ ॥

ઘનૈઃ શેફાલીનાં હૃદય-નિવિડાશ્લિષ્ટ-વસુધૈઃ પ્રસૂનૈર્ ઉન્નાલૈઃ પુલકિતતરોદ્યાન-તરવઃ
નિશાન્તાઃ પ્રીણન્તિ પ્રમદ-કુરરોદ્ગીત-રભસો નભસ્વદ્-વ્યાધૂત-સ્ફુટ-કુમુદ-ગન્ધ-પ્લુત-દિશઃ ॥

રજઃ-પાત-જ્ઞાનાં કુમુદ-સુમનો-મણ્ડલ-ભુવિ સ્મરસ્યોચ્ચૈર્ મન્ત્રં કિમ્ અપિ જપતાં હુઙ્કૃતિમ્ ઇયમ્
સ્થિરે યૂનાં માન-ગ્રહ-પરિભવે મૂર્ચ્છતિ ઘનો દ્વિરેફાચાર્યાણાં મધુ-મદ-પટીયાન્ કલકલઃ ॥

અધઃ પશ્યન્ પાર્શ્વ-દ્વય-વલિત-સાચીકૃત-શિરાઃ શનૈઃ પક્ષ-સ્થૈર્યાદ્ દિવિ મસૃણ-ચક્રાકૃતિ-ગતિઃ
ચિરાચ્ ચિલ્લસ્ તિર્યક્-ત્વરિતતરમ્ આહાર-નિપુણો નિપત્યૈવાકસ્માચ્ ચલ-ચરણ-મૂર્ધં પ્રપતતિ ॥

દૂરોત્પુચ્છઃ સલય-ચરણો લમ્બ-લોલત્-પતત્તૂઃ કણ્ટેનોચ્ચૈર્ મદ-કલ-રુત-સ્તોક-વાચાલ-ચઞ્ચુઃ
હર્ષાશ્રૂર્મિ-સ્તિમિત-નયન-ન્યસ્ત-સોત્કણ્ઠ-દૃષ્ટેઃ કંચિત્ કાલં નટતિ નિકટે ખઞ્જરીટઃ પ્રિયાયાઃ ॥

તોયાન્તર્-લીન-મીન-પ્રચય-વિચય-નવ્યાપૃત-ત્રોટિ-કોટિ પ્રાગ્-ભાગ-પ્રહ્વ-કઙ્કાવલિ-ધવલ-રુચઃ પર્યટત્-ખઞ્જરીટાઃ
કૂજત્-કાદમ્બરાજી-પિહિત-પરિસરાઃ શારદીનાં નદીનાં તીરાન્તા મઞ્જુ-ગુઞ્જન્-મદ-કલકુરબ-શ્રેણયઃ પ્રીણયન્તિ ॥

તીક્ષ્ણં રવિસ્ તપતિ નીચ ઇવાચિરાઢ્યઃ શૃઙ્ગં રુરુસ્ ત્યજતિ મિત્રમ્ ઇવાકૃતજ્ઞઃ
તોયં પ્રસીદતિ મુનેર્ ઇવ ધર્મ-ચિન્તા કામી દરિદ્ર ઇવ શોષમ્ ઉપૈતિ પઙ્કઃ ॥

સંતાપિની સમ-દહંસ-કલાભિલાપા પ્રાલેય-ધામ-ધવલામ્બરમ્ આદધાના
આપાણ્ડુ-પીવર-પયોધરમ્ ઉદ્વહન્તી કાચિદ્ વધૂર્ વિરહિણીવ શરદ્ વિભાતિ ॥

શનૈઃ શાન્તાકૂતાઃ સિત-કલ-ધર-ચ્છેદ-પુલિનાઃ પુરસ્તાદ્ આકીર્ણાઃ કલ-વિરુતિભિઃ સારસ-કુલૈઃ
ચિતાશ્ ચિત્રાકારૈર્ નિશિ વિકચન-ક્ષત્ર-કુમુદૈર્ નભસ્તઃ સ્યન્દન્તે સરિત ઇવ દીર્ઘા દશ દિશઃ ॥

આપીન-પ્રવિસારિતોરુ-વિકટૈઃ પશ્ચાર્ધ-ભાગૈર્ ગુરુર્ વેલ્લત્-પીવર-કમ્બલાલસ-રસદ્-ગમ્ભીર-ઘણ્ટાકુલઃ
ગ્રામાન્તેષુ નવીન-સસ્ય-હરિતેષૂદ્દામ-ચન્દ્રાતપ સ્મેરાસુ ક્ષણદાસુ ધેન-ધવલી-વર્ગઃ પરિક્રામતિ ॥

પૃષ્ઠેષુ શઙ્ખ-શકલ-ચ્છવિષુ ચ્છદાનાં રાજીભિર્ અઙ્કિતમ્ અલક્તક-લોહિતાભિઃ
ગો-રોચના-હરિત-બભ્રુ બહિઃ પલાશમ્ આમોદતે કુમુદમ્ અમ્ભસિ પલ્વલસ્ય ॥

સાન્દ્ર-સ્થૂલ-નલોપરોધ-વિષમાઃ શઙ્ક્યાવતારાઃ પુરઃ તોયોત્તીર્ણ-નિવૃત્ત-નક્ર-જઠર-ક્ષુણ્ણ-સ્થલી-બાલુકાઃ
વ્યક્ત-વ્યાઘ્ર-પદાઙ્ક-પઙ્ક્તિ-નિચિતોન્મુદ્રાર્દ્ર-પઙ્કોદરાસ્ સંત્રાસં જનયન્તિ કુઞ્જ-સરિતઃ કાચાભહ્નીલોદકાઃ ॥

ઇક્ષુ-ત્વક્-ક્ષોદ-સારાઃ શકટ-સરણયો ધીર-ધૂલી-પતાકાઃ પાક-સ્વીકાર-નમ્રે શિરસિ નિવિશતે શૂક-શાલેઃ શુકાલી
કેદારેભ્યઃ પ્રણાલૈઃ પ્રવિશતિ શફરી-પઙ્ક્તિર્ આધારમ્ આરાદ્ અચ્છઃ કચ્છેષુ પઙ્કઃ સુખયતિ સરિતામ્ આતપાદ્ ઉક્ષ-પાલમ્ ॥

સદ્યઃ-સ્નાતાનુલિપ્તા ઇવ દધતિ રુચં પલ્લવાઃ કર્દમાઙ્કાઃ કચ્છાન્તાઃ કાશ-તૂલૈઃ પવન-વશ-ગતૈર્ મેષ-યૂથોપમેયાઃ
નદ્યઃ પ્રત્યગ્ર-તીરોપનતિ-સરભસૈઃ ખઞ્જનૈઃ સાઞ્જનાક્ષા હંસાઃ કંસારિ-દેહ-ત્વિષિ ગગન-તલે શઙ્ખ-શોભાં વહન્તિ ॥

હંસાનાં નિનદેષુ યૈઃ કવલિતૈર્ આસજ્યતે કૂજતામ્ અન્યઃ કો ઽપિ કષાય-કણ્ઠ-લુઠનાદ્ આઘર્ઘરો નિસ્વનઃ
તે સંપ્રત્ય્ અકઠોર-વારણ-વધૂદન્તાઙ્કુર-સ્પર્ધિનો નિર્યાતાઃ કમલાકરેષુ બિસિની-કન્દાગ્રિમ-ગ્રન્થયઃ ॥

વરાહાનાક્ષેપ્તું કલમ-કવલ-પ્રત્યભિમુખાન્ ઇદાનીં સીમાનઃ પ્રતિ વિહિત-મઞ્ચાઃ સ્વપતિભિઃ
કપોતૈઃ પોતાર્થં કૃત-નિવિડ-નીડા વિટપિનઃ શિવાભિર્ વલ્મીકાઃ ખર-નખર-ખાતોદર-મૃદઃ ॥

લાલા-કલ્પૈસ્ ત્રિદશ-કરિણાં દિગ્-વધૂ-હાસ-ભૂતૈર્ અધ્વ-શ્રાન્ત-પ્રવહણ-હરિત્-ફેન-શઙ્કાં દિશદ્ભિઃ
વાતોદસ્તૈઃ શશધર-કલા-કોમલૈર્ ઇન્દ્ર-તૂલૈર્ લીલોત્તંસં રચયિતુમ્ અલં કન્યકાઃ કૌતુકિન્યઃ ॥

હાર-ચ્છાયાં વહતિ કુચયોર્ અન્તરાલે મૃણાલી કર્ણોપાન્તે નવ-કુવલયૈર્ અચ્યુતઃ કર્ણિકાર્થઃ
યા સીમન્તે મણિભિર્ અરુણૈઃ સા ચ્છવિર્ બન્ધુ-જીવૈર્ વેશઃ શોભાં દિશતિ પરમામ્ આર્તવઃ શાલિ-ગોપ્યાઃ ॥

દૂરાપાય-પ્રકટ-વિટપાઃ પર્યટત્-ખઞ્જરીટ ક્રાન્ત-પ્રાન્તાઃ પ્રસભ-વિલસદ્-રાજહંસાવતંસાઃ
અદ્યાનન્દં દધતિ વિચરચ્-ચક્રવાકોપચઞ્ચુ ગ્રાસ-ત્રાસ-પ્રચલ-શફર-સ્મેર-નીરાસ્ તટિન્યઃ ॥

ઉન્મગ્ન-ચઞ્ચલ-વનાનિ વનાપગાનામ્ આશ્યાનસૈકત-તરઙ્ગ-પરમ્પરાણિ
નિમ્નાવશિષ્ટ-સલિલાનિ મનો હરન્તિ રોધાંસિ હંસ-પદ-મુદ્રિત-કર્દમાનિ ॥

વ્યાલી-વિમર્દ-વિગલજ્-જલ-કોટરાણિ શાખા-વિલમ્બિ-મૃત-શૈવલ-કન્દલાનિ
દૂરીભવન્તિ સરિતાં તટ-કાનનાનિ પૂર્વ-પ્રવાહ-મહિમાનમ્ ઉદાહરન્તિ ॥

તૃણ-રાજ-પાક-સૌરભ-સુગન્ધયઃ પરિણતાશવો દિવસાઃ ।
આદ્ય-કુલોપનિમન્ત્રણ-સુહિત-દ્વિજ-દુઃસહોષ્માણઃ ॥

આઢ્યાન્ નિવાપલમ્ભો નિકેત-ગામી ચ પિચ્છિલઃ પન્થાઃ ।
દ્વયમ્ આકુલયતિ ચેતઃ સ્કન્ધાવાર-દ્વિજાતીનામ્ ॥