શ્રાવકભૂમિ · ભાગ 4154

તત્ર ગૃહિપક્ષે સત્કાયદૃષ્ટિઃ, યયાયમ્ આદિત એવ ન પ્રયુજ્યત ઇત્ય્ આદિત ઉત્ત્રાસિકા સત્કાયદૃષ્ટિઃ ।
દુરાખ્યાતે ધર્મવિનયે શીલવ્રતપરામર્શઃ, ઉચ્ચલિતો ઽપિ મિથ્યાં પ્રતિપાદયતિ યેનાર્યમાર્ગો નોત્પદ્યતે ।
સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનયે વિચિકિત્સા, તત્રોચ્ચલિતશ્ ચ ભવતિ, ન ચ મિથ્યાપ્રતિપન્નો ઽપિ ત્વ્ અનભ્યાસાત્ તસ્ય યાવદ્ યથાભૂતદર્શનં ન ભવતિ જ્ઞેયે વસ્તુનિ તાવત્ કાઙ્ક્ષા વિમતયો વિબન્ધકરા ભવન્તિ ( શ્ભ્ ઇઇ 240 ) માર્ગસ્યોત્પત્તયે ।
અનેન તાવત્ કારણેન સ્રોત-આપત્તિફલવ્યવસ્થાનમ્ ॥
-ઇઇ-13-અ-(2) મ્સ્. 92બ્4ર્, સ્હ્.333-1, પ્.149અ5, દ્.121બ્5, ન્.128બ્4, ચો.126અ1, છ્.445ચ્17
તસ્યાસ્ય સ્રોત-આપન્નસ્ય પરં સપ્ત ભવા અવશિષ્ટા ભવન્તિ । સ ચાસ્ય જન્મપ્રબન્ધો યદા ચ જન્મપ્રાબન્ધિકાન્ ક્લેશાન્ પ્રજહાતિ દેવભવસંગૃહીતાન્ મનુષ્યભવસંગૃહીતાંશ્ ચ, યેષાં પ્રહાણાત્ પરમ્ એકં દેવભવમ્ અભિનિર્વર્તયત્ય્ એકં મનુષ્યભવમ્ । તસ્મિન્ સમયે સકૃદાગામિફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ॥
-ઇઇ-13-અ-(3) મ્સ્.92બ્5ર્, સ્હ્.333-7, પ્.149અ7, દ્.121બ્6, ન્.128બ્5, ચો.126અ2, છ્.445ચ્21
યદા તુ દેવભવમ્ એવ કેવલમ્ અભિનિર્વર્તયતિ, ઇહપ્રત્યાગમજન્મિકં ક્લેશં પ્રહાય, તદાનાગામિફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ॥
-ઇઇ-13-અ-(4) મ્સ્.92બ્6લ્, સ્હ્.333-9, પ્.149અ7, દ્.121બ્7, ન્.128બ્6, ચો.126અ3, છ્.445ચ્23
સર્વભવોપપત્તિસંવર્તનીયક્લેશપ્રહાણાદ્ અગ્રફલમ્ અર્હત્ત્વફલં વ્યવસ્થાપ્યતે ॥
-ઇઇ-13-અ-(5) મ્સ્.92બ્6લ્, સ્હ્.334-1, પ્.149અ7, દ્.121બ્7, ન્.128બ્6, ચો.126અ3, છ્.445ચ્24
તત્ પુનઃ સકૃદાગામિફલં ત્રયાણામ્ સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ રાગદ્વેષમોહાનાં ચ તનુત્વાદ્ ભગવતા વ્યવસ્થાપિતમ્, પઞ્ચાનામ્ અવરભાગીયાનાં સંયોજનાનાં પ્રહાણાદ્ અનાગામિફલમ્, પર્યાદાય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્ત્વફલમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે ભાવનાફલમ્ ॥
-ઇઇ-13-બ્ મ્સ્.92બ્7લ્, સ્હ્.334-6, પ્.149બ્2, દ્.122અ2, ન્.129અ1, ચો.126અ5, છ્.445ચ્28
તત્ર યે રાગદ્વેષમોહમાનવિતર્કચરિતેષુ પુદ્ગલેષુ પૂર્વં તાવચ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 242 ) ચરિતવિશોધન આલમ્બને ચરિતં વિશોધયિતવ્યં તતઃ પશ્ચાચ્ ચિત્તસ્થિતિમ્ અધિગચ્છન્તિ । તેષાં પ્રતિનિયતમ્ એવ તદ્ આલમ્બનમ્ અવશ્યં તૈસ્ તેનાલમ્બનેન પ્રયોક્તવ્યમ્ ।
સમભાગચરિતસ્ય તુ યત્ર પ્રિયારોહિતા તત્ર તેન પ્રયોક્તવ્યં કેવલં ચિત્તસ્થિતયે, ન તુ ચરિતવિશુદ્ધયે । યથા સમભાગચરિત એવં મન્દરજસ્કો વેદિતવ્યઃ ।
અયં ત્વ્ એષાં વિશેષ્ઃ । રાગાદિચરિતઃ પ્રયુજ્યમાનશ્ ચિરેણાધિગન્તા ભવતિ, સમભાગચરિતો નાતિચિરેણ, મન્દરજસ્કસ્ ત્વ્ આશુ ત્વરિતત્વરિતં ચિત્તસ્થિતિમ્ અધિગચ્છતિ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(1) મ્સ્.93અ2લ્, સ્હ્.334-16, પ્.149બ્6, દ્.122અ6, ન્.129અ5, ચો.126બ્1, છ્.446અ8
તત્રોક્તાનિ પૂર્વં રાગાદિચરિતાનાં પુદ્ગલાનાં લિઙ્ગાનિ । સમભાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય મન્દરજસ્કસ્ય ચ કતમાનિ લિઙ્ગાનિ । આહ । સમભાગચરિતસ્ય પુદ્ગલસ્ય સર્વાણિ તાનિ લિઙ્ગાનિ સંવિદ્યન્તે યાનિ રાગાદિચરિતાનામ્, તાનિ રાગાદીનિ તુ નાધિમાત્રાણિ ન પ્રધાનાનિ યથા રાગાદિચરિતાનામ્ । સમપ્રાપ્તાનિ તાનિ ભવન્તિ, પ્રત્યયેષુ સત્સુ પ્રજ્ઞાયન્તે ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2) મ્સ્.93અ3લ્, સ્હ્.335-2, પ્.149બ્8, દ્.122અ7, ન્.129અ7, ચો.126બ્3, છ્.446અ13
તત્ર મન્દરજસ્કસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ । અનાવૃતો ભવત્ય્ આદિશુદ્ધસંભારસંભૃતઃ । પ્રસાદબહુલો મેધાવી પુણ્યવાન્ ગુણાન્વિતશ્ ચ ભવતિ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-ઇ મ્સ્.93અ3મ્, સ્હ્.335-5, w.*102-18, પ્.150અ1, દ્.122બ્1, ન્.129બ્1, ચો.126બ્4, છ્.446અ16
તત્ર ત્રીણ્ય્ આવરણાનિ કર્માવરણં ક્લેશાવરણં વિપાકાવરણમ્ ।
તત્ર કર્માવરણં પઞ્ચાનન્તર્યાણિ કર્માણિ । યચ્ ચાન્યદ્ અપિ કિંચિત્ કર્મ સંચેતનીયં ગુરુકર્મ વિપક્વવિપાકં માર્ગોત્પત્તયે નિબન્ધકારકમ્ ।
તત્ર ક્લેશાવરણં તીવ્રક્લેશતાયતક્લેશતા ચ । યા દૃષ્ટે ધર્મે ચરિતવિશોધનેનાલમ્બનવિશોધનેન ન શક્યતે વિશોધયિતુમ્ ।
તત્ર વિપાકાવરણં યત્રાર્યમાર્ગસ્યાપ્રવૃત્તિર્ અપ્રચાર ઉપપત્ત્યાયતને, તત્ર વા વિપાકમ્ અભિનિર્વર્તયતિ । યત્ર વાર્યમાર્ગસ્ય પ્રવૃત્તિઃ પ્રચારઃ, તત્રોપપન્નો જડો ભવત્ય્ એડમૂકો હસ્તસંવાચિકઃ, અપ્રતિબલો ભવતિ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાતુમ્ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-ઇઇ મ્સ્.93અ5મ્, સ્હ્.335-17, પ્.150અ5, દ્.122બ્5, ન્.129અ4, ચો.126બ્7, છ્.446અ27
તત્રાદિશુદ્ધિઃ શીલં ચ સુવિશુદ્ધં દૃષ્ટિશ્ ચ ઋજ્વી ।
તત્ર શીલં સુવિશુદ્ધં દશભિઃ કારણૈર્ વેદિતવ્યમ્ ।
તત્ર દૃષ્ટ્યૃજુતા, શ્રદ્ધાં સંપ્રયોગાત્, અધિમુક્તિસંપ્રયોગાત્, વિગતમાયાશાઠ્યતયા, સુચિન્તિતધર્માર્થસ્ય નિઃકાઙ્ક્ષાનિર્વિચિકિત્સાપ્રયોગનિર્યાણતયા । ( શ્ભ્ ઇઇ 246 )
યા દૃષ્ટિઃ શ્રદ્ધયા સંપ્રયુક્તા, અસ્માદ્ ધર્મવિનયાદ્ અસંહાર્યા ભવતિ ।
અધિમુક્ત્યા ચ સંપ્રયુક્તા, બુદ્ધાનાં બુદ્ધશ્રાવકાણાં ચ, અચિન્ત્યમ્ અનુભાવમ્, અચિન્ત્યાનિ ચોપપત્ત્યાયતનાનિ, ગમ્ભીરાં ચ દેશનામ્, અવ્યાકૃતવસ્તુ ચાધિમુચ્યતે, નોત્ત્રસતિ, ન સંત્રાસમ્ આપદ્યતે ।
વિગતમાયાશાઠ્યા ચ યા દૃષ્ટિઃ, યયા ઋજુકો ભવતિ । ઋજુકજાતીયો યથાનુશિષ્ટશ્ ચ પ્રતિપદ્યતે, યથાભૂતં ચાત્માનમ્ આવિષ્કરોતિ ।
ધર્માણાં વાનિત્યતામ્ આરભ્ય દુઃખતાં શૂન્યતામ્ અનાત્મતામ્ અર્થઃ સુવિચિન્તિતો ભવતિ સુતુલિતઃ સૂપપરીક્ષિતઃ, યદ્ધેતોર્ અયં નિઃકાઙ્ક્ષો ભવતિ નિર્વિચિકિત્સઃ, દ્વેધાપથાપગતો વિશેષાય પરૈતિ ।
ઇતીયં ચતુરાકારા દૃષ્ટિર્ યથોદ્દિષ્ટા દૃષ્ટ્યૃજુતેત્ય્ ઉચ્યતે ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-ઇઇઇ મ્સ્.93અ8મ્, સ્હ્.336-19, પ્.150બ્3, દ્.123અ3, ન્.130અ3, ચો.127અ5, છ્.446બ્12
તત્ર સંભારસંભૃતતા, વિસ્તરેણ સંભારઃ પૂર્વમ્ એવ નિર્દિષ્ટઃ । સમાસતઃ પુનશ્ ચતુર્વિધો ભવતિ । પુણ્યસંભારો જ્ઞાનસંભારઃ પૂર્વકો દૃષ્ટધાર્મિકશ્ ચ ।
તત્ર પુણ્યસંભારો યેનાપ્ય્ એતર્હ્ય્ આનુલોમિકાઃ પરિષ્કારાઃ પ્રચુરા ભવન્તિ પ્રદક્ષિણાઃ, કલ્યાણમિત્રાણિ ચ પ્રતિલભતે, અનન્તરાયશ્ ચ પ્રયુક્તસ્ય ભવતિ ।
તત્ર જ્ઞાનસંભારો યેન મેધાવી ભવતિ, પ્રતિબલઃ સુભાષિતદુર્ભાષિતાનાં ( શ્ભ્ ઇઇ 248 ) ધર્માણામ્ અર્થમ્ આજ્ઞાતુમ્, લાભી ભવત્ય્ આનુલોમિકાયા ધર્મદેશનાયાઃ, અર્થદેશનાયાઃ, અવવાદાનુશાસન્યાઃ ।
તત્ર પૂર્વકો યેનૈતર્હિ પરિપક્વાનીન્દ્રિયાણિ લભતે પૂર્વકુશલમૂલોપચયાત્ ।
તત્ર દૃષ્ટધાર્મિકસ્ તદ્યથા કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ, તથા પરિપક્વેન્દ્રિયસ્ય શીલસંવર ઇન્દ્રિયસંવર ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥

-ઇઇ-13-બ્-(2)-ઇવ્ મ્સ્.93બ્2ર્, સ્હ્.337-14, પ્.150બ્8, દ્.123અ6, ન્.130અ7, ચો.127બ્2, છ્.446બ્22
તત્ર પ્રસાદબહુલતા, ન શાસ્તરિ કાઙ્ક્ષતિ ન વિચિકિત્સતિ પ્રસીદત્ય્ અધિમુચ્યતે, યથા શાસ્તર્ય્ એવં ધર્મે શિક્ષાયામ્ । ઇતિ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-વ્ મ્સ્.93બ્3મ્, સ્હ્.337-17, પ્.151અ1, દ્.123અ7, ન્.130બ્1, ચો.127બ્3, છ્.446બ્25
તત્ર મેધા યયાશુ ધર્મમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ, ચિરેણ ધર્મમ્ અર્થં ચ ન વિસ્મારયતિ, આશુ ધર્મમ્ અર્થં ચ પ્રતિવિધ્યતિ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-વિ મ્સ્.93બ્3ર્, સ્હ્.338-1, પ્.151અ2, દ્.123બ્1, ન્.130બ્1, ચો.127બ્4, છ્.446બ્27
તત્ર કૃતપુણ્યતા યયાભિરૂપો ભવતિ દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકો દીર્ઘાયુર્ ભવતિ, આદેયવાક્યો મહેશાખ્યો જ્ઞાતો ભવતિ મહાપુણ્યો લાભી ચીવરાદીનામ્, સત્કૃતો ગુરુકૃતશ્ ચ રાજાદીનામ્ ॥
-ઇઇ-13-બ્-(2)-વિઇ મ્સ્.93બ્4મ્, સ્હ્.338-5, w.102-26, પ્.151અ4, દ્.123બ્2, ન્.130બ્3, ચો.127બ્5, છ્.446ચ્2
તત્ર ગુણાન્વિત ઇતિ ગુણા અલ્પેચ્છતાદયો વેદિતવ્યાઃ, યથોક્તાઃ શ્રમણાલંકારે, તૈર્ અયં પ્રકૃત્યૈવ સમન્વાગતો ભવતિ ।
ઇતીમાન્ય્ એવંભાગીયાનિ મન્દરજસ્કસ્ય પુદ્ગલસ્ય લિઙ્ગાનિ વેદિતવ્યાનિ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-14-અ મ્સ્.93બ્5લ્, સ્હ્.338-9, w.*103-1, પ્.151અ5, દ્.123બ્3, ન્.130બ્4, ચો.127બ્6, છ્.446ચ્6
તત્ર ષટ્ પુદ્ગલપર્યાયાઃ । કતમે ષટ્ । તદ્યથા શ્રમણો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મચારી ભિક્ષુર્ યતિઃ પ્રવ્રજિતશ્ ચેતિ ॥
-ઇઇ-14-અ-(1) મ્સ્.93બ્5મ્, સ્હ્.338-11, w.*103-7, પ્.151અ6, દ્.123બ્4, ન્.130બ્5, ચો.127બ્7, છ્.446ચ્8
તત્ર ચત્વારઃ શ્રમણાઃ । માર્ગજિનઃ, માર્ગદેશિકઃ, માર્ગજીવી, માર્ગદૂષી ચ ।
તત્ર યઃ સુગતઃ સ માર્ગજિનઃ, યો ધર્મવાદી સ માર્ગદેશિકઃ, યઃ સુપ્રતિપન્નઃ સ માર્ગજીવી, યો મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ સ માર્ગદૂષી ।
સુગતશ્ ચોચ્યતે યો ઽશેષં રાગદ્વેષમોહક્ષયમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । ધર્મવાદી યો રાગદ્વેષમોહવિનયાય ધર્મં દેશયતિ । સુપ્રતિપન્નો યો રાગદ્વેષમોહવિનયાય પ્રતિપન્નઃ । દુઃશીલપાપધર્મા મિથ્યાપ્રતિપન્નઃ ।
અપિ ચ શૈક્ષાશૈક્ષા માર્ગજિના ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે, દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં ક્લેશાનાં વિજયાત્ ।
તત્ર તથાગતો બોધિસત્ત્વાશ્ ચાયત્યાં બોધાય પ્રતિપન્નાઃ । શ્રાવકાશ્ ચ સૂત્રધરા વિનયધરા માતૃકાધરાશ્ ચ, યે સાંકેતિકં ધર્મવિનયં ધારયન્તિ, ધર્મનેત્રીં પ્રવર્તયન્તિ । ઇમ ઉચ્યન્તે માર્ગદેશિકાઃ ।
તત્ર યે પૃથગ્જનકલ્યાણકા આત્મહિતાય પ્રતિપન્ના લજ્જિનાઃ કૌકૃતિકાઃ શિક્ષાકામાઃ । અપ્રાપ્તસ્ય પ્રાપ્તયે, અનધિગતસ્યાધિગમાય, અસાક્ષાત્કૃતસ્ય સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રયુક્તા, ભવ્યાશ્ ચ પ્રતિબલા યાવદ્ અસાક્ષાત્કૃતસ્ય ( શ્ભ્ ઇઇ 252 ) સાક્ષાત્ક્રિયાયૈ । ઇમ ઉચ્યન્તે માર્ગજીવિનઃ ।
અપ્ય્ એષામ્ ઊષ્મા યેનેમ આર્યસ્ય પ્રજ્ઞેન્દ્રિયસ્યોત્પત્તયે ન મૃતા જીવન્તીત્ય્ ઉચ્યન્તે । તેનોચ્યન્તે માર્ગજીવિન ઇતિ ।
તત્ર યો ઽયં પુદ્ગલો દુઃશીલઃ પાપધર્મા યાવદ્ અબ્રહ્મચારી બ્રહ્મચારિપ્રતિજ્ઞઃ । અયમ્ ઉચ્યતે માર્ગદૂષી । દૂષિતો ઽનેન માર્ગો ભવતિ મૂલત આદિતઃ । યેનાયમ્ અભવ્યો ભવત્ય્ અપ્રતિબલઃ, અભાજનભૂતો માર્ગસ્યોત્પત્તયે, સત્યાં સંવિદ્યમાનાયાં માર્ગદેશનાયાં સતિ સંવિદ્યમાને ઽધિગમે । તસ્માન્ માર્ગદૂષીત્ય્ ઉચ્યતે ।
ઇદં ચ સંધાયોક્તં ભગવતા । ઇહ પ્રથમઃ શ્રમણઃ, ઇહ યાવચ્ ચતુર્થઃ, શૂન્યાઃ પરપ્રવાદાઃ શ્રમણૈર્ બ્રાહ્મણૈશ્ ચ । યત્રાર્યાષ્ટાઙ્ગો માર્ગઃ પ્રજ્ઞાયતે તત્ર પ્રથમશ્રમણસ્ તત્ર યાવચ્ ચતુર્થ ઇતિ ॥
-ઇઇ-14-અ-(2) મ્સ્. 94અ2ર્, સ્હ્.340-6, w. 103-20, પ્.152અ2, દ્.124અ7, ન્.131બ્1, ચો.128બ્3, છ્.447અ6
તત્ર ત્રયો બ્રાહ્મણાઃ । તદ્યથા જાતિબ્રાહ્મણઃ, સંજ્ઞાબ્રાહ્મણઃ, પ્રતિપત્તિબ્રાહ્મણશ્ ચ ।
તત્ર જાતિબ્રાહ્મણઃ, યો ઽયં બ્રાહ્મણકુલે જાતો યોનિજો માતૃસંભૂતઃ, ઉપેતો માતૃતઃ પિતૃતઃ ।
તત્ર સંજ્ઞાબ્રાહ્મણ ઇતિ લોકે નામ ભવતિ સંજ્ઞા સમજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્તિર્ વ્યવહારઃ ।
તત્ર પ્રતિપત્તિબ્રાહ્મણઃ, યો ઽત્યન્તનિષ્ઠો ભવતિ કૃતાર્થઃ । વાહિતા ભવન્ત્ય્ અનેન પાપકા અકુશલા ધર્માઃ । યથોક્તં ન કાર્યં બ્રાહ્મણસ્યાસ્તિ કૃતાર્થો બ્રાહ્મણઃ સ્મૃત ઇતિ ॥
-ઇઇ-14-અ-(3) મ્સ્.94અ4મ્, સ્હ્,341-3, પ્.152અ4, દ્.124બ્2, ન્.131બ્3, ચો.128બ્5, છ્.447અ13
તત્ર ત્રયો બ્રહ્મચારિણઃ । તદ્યથા વિરતિસમાદાયી તદન્તરપ્રહાયી તદત્યન્તપ્રહાયી ચ ।
તત્ર વિરતિસમાદાયી, યો બ્રહ્મચર્યાદ્ મૈથુનધર્માત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ સમાદત્તશિક્ષઃ । તત્ર તદન્તરપ્રહાયી, યો લૌકિકેન માર્ગેણ કામવીતરાગઃ પૃથગ્જનઃ । તત્ર તદત્યન્તપ્રહાયી, તદ્યથાનાગામી, અર્હન્ વા પુનઃ ॥
-ઇઇ-14-અ-(4) મ્સ્.94અ5લ્, સ્હ્.341-10, પ્.152અ7, દ્.124બ્4, ન્.131બ્6, ચો.128બ્7, છ્.447અ19
તત્ર પઞ્ચ ભિક્ષવઃ । ભિક્ષતીતિ ભિક્ષુઃ, પ્રતિજ્ઞાભિક્ષુઃ, સંજ્ઞાભિક્ષુઃ, ભિન્નક્લેશત્વાદ્ ભિક્ષુઃ, જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણોપસંપાદિતો ભિક્ષુઃ ॥
-ઇઇ-14-અ-(5) મ્સ્.94અ5ર્, સ્હ્.341-13, પ્.152અ8, દ્.124બ્5, ન્.131બ્7, ચો.129અ1, છ્.447અ21
તત્ર ત્રયો યતયઃ । દૌઃશીલ્યસંયમાદ્ યતિઃ, યો ઽકુશલાત્ કાયવાક્કર્મણઃ પ્રતિવિરતઃ ।
વિષયસંયમાદ્ યતિઃ, ય ઇન્દ્રિયૈર્ ગુપ્તદ્વારઃ, આરક્ષિતસ્મૃતિર્ નિપકસ્મૃતિર્ વિસ્તરેણ પૂર્વવત્ ।
ક્લેશસંયમાદ્ યતિઃ, યસ્ય દર્શનભાવનાપ્રહાતવ્યાઃ ક્લેશાઃ પ્રહીણાઃ, ( શ્ભ્ ઇઇ 256 ) ઉત્પન્નોત્પન્નં ચ છન્દવિતર્કં વ્યાપાદવિહિંસાવિતર્કમ્, અભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટિક્રોધોપનાહમ્રક્ષપ્રદાશાદીન્ય્ આપાયિકાનિ સ્થાનાનિ નૈરયિકાણિ દુર્ગતિગામીન્ય્ અશ્રમણકારકાણ્ય્ ઉત્પન્નોત્પન્નાનિ, નાધિવાસયતિ પ્રજહાતિ વિનોદયતિ વ્યન્તીકરોતિ । સો ઽયં દ્વિવિધઃ ક્લેશસંયમો ભવતિ । પર્યવસ્થાનસંયમઃ, અનુશયસંયમશ્ ચ ॥
-ઇઇ-14-અ-(6) મ્સ્.94અ7મ્, સ્હ્.342-2, પ્.152બ્5, દ્.125અ3, ન્.132અ4, ચો.129અ6, છ્.447બ્2
તત્ર દ્વૌ પ્રવ્રજિતૌ । સ્વાખ્યાતધર્મવિનયો દુરાખ્યાતધર્મવિનયશ્ ચ ।
તત્ર સ્વાખ્યાતધર્મવિનયઃ । ભિક્ષુભિક્ષુણી શિક્ષમાણા શ્રામણેરશ્રામણેરી, અપિ ચ પ્રવ્રાજયત્ય્ આત્મનઃ પાપકાન્ અકુશલાન્ ધર્માન્, સ પ્રવ્રજિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે પરમાર્થતઃ ।
તત્ર દુરાખ્યાતધર્મવિનયઃ । તદ્યથા તીર્થિકપરિવ્રાજો નિર્ગ્રન્થો વા પરિવ્રાજકઃ પાણ્ડુરક ઇતિ, યો વા પુનર્ અન્યો ઽપ્ય્ એવંભાગીયઃ ।
તેનાહ શ્રમણો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મચારી ભિક્ષુર્ યતિઃ પ્રવ્રજિત ઇતિ પુદ્ગલપર્યાયાઃ ॥

-ઇઇ-14-બ્ મ્સ્.94અ9લ્, સ્હ્.342-11, w.*104-33, પ્.153અ1, દ્.125અ6, ન્.132બ્1, ચો.129બ્2, છ્.447બ્13
તત્રાષ્ટૌ પુદ્ગલાઃ । ચત્વારિ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનનિદાનાનિ ।
કતમે ઽષ્ટૌ પુદ્ગલાઃ । તદ્યથા સમર્થો ઽસમર્થઃ । ઉપાયજ્ઞો ઽનુપાયજ્ઞઃ । સાતતિકો ઽસાતતિકઃ । કૃતપરિચયો ઽકૃતપરિચયશ્ ચેતિ ।
તત્ર ચત્વારિ પુદ્ગલવ્યવસ્થાનનિદાનાનિ, એષામ્ એવાષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનાય ચત્વારિ પ્રભેદનિદાનાનિ ભવન્તિ । તદ્યથેન્દ્રિયપ્રભેદઃ પરિપક્વેન્દ્રિયો ઽપરિપક્વેન્દ્રિયશ્ ચ । યોગપ્રભેદો યોગજ્ઞો ઽયોગજ્ઞશ્ ચ । પ્રયોગભેદઃ સાતત્યસત્કૃત્ય ન સાતત્યસત્કૃત્ય પ્રયુક્તશ્ ચ । કાલપ્રભેદો દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગો ન દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગશ્ ચ ।
ઇતીમે ચત્વારઃ પ્રભેદાઃ કથં નિદાનાનિ ભવન્ત્ય્ અષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનાય । તત્ર યઃ પરિપક્વેન્દ્રિયો ઽયં સમર્થઃ । અપરિપક્વેન્દ્રિયો ઽસમર્થઃ । યોગજ્ઞ ઉપાયજ્ઞકુશલઃ । અયોગજ્ઞો ઽનુપાયજ્ઞકુશલ ઇત્ય્ અર્થઃ । સાતત્યસત્કૃત્ય પ્રયોગી સાતતિકો નિપક ઇત્ય્ ઉચ્યતે । અસાતત્યસત્કૃત્ય પ્રયોગ્ય્ અસાતતિકો ઽનિપક ઇત્ય્ ઉચ્યતે । દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગઃ કૃતપરિચયઃ । ન દીર્ઘકાલભાવિતમાર્ગો ઽકૃતપરિચયઃ ।
ઇત્ય્ એવમ્ ઇન્દ્રિયપ્રભેદેન યોગપ્રયોગકાલપ્રભેદેનાષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનમ્ ।
યો યાવત્ પુદ્ગલો ઽપરિપક્વેન્દ્રિયઃ, સ તાવદ્ ઉપાયજ્ઞો ઽપિ સાતતિકો ઽપિ કૃતપરિચયો ઽપિ, નારાધકો ભવતિ ન્યાય્યસ્ય ધર્મસ્ય કુશલસ્ય ।
તત્ર પરિપક્વેન્દ્રિયશ્ ચેદ્ ભવતિ ન ચોપાયજ્ઞો ભવતિ, નારાધકો ભવતિ ।
પરિપક્વેન્દ્રિયો ભવત્ય્ ઉપાયજ્ઞો ન સતતિકો ન ક્ષિપ્રાભિજ્ઞો ભવતિ ।
તત્ર પરિપક્વેન્દ્રિયો ભવત્ય્ ઉપાયજ્ઞો સાતતિકો ન કૃતપરિચયઃ, ન તાવત્ કૃતસ્વાર્થો ભવતિ કૃતકૃત્યઃ ।
યતશ્ ચ પરિપક્વેન્દ્રિયો ભવત્ય્ ઉપાયજ્ઞઃ સાતતિકઃ કૃતપરિચયશ્ ચ ભવતિ, એવં સ આરાધકો ભવતિ, ક્ષિપ્રાભિજ્ઞશ્ ચ, કૃતસ્વકાર્થશ્ ચ ભવતિ કૃતકૃત્યઃ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-15 મ્સ્.94બ્5લ્, સ્હ્.343-10, w.*105-1, પ્.153બ્5, દ્.126અ1, ન્.133અ4, ચો.130અ4, છ્.447ચ્15
તત્ર ચત્વારો મારાઃ સંબહુલાનિ મારકર્માણિ વેદિતવ્યાનિ યોગિના યોગપ્રયુક્તેન । તે ચ પરિજ્ઞાય પરિવર્જયિતવ્યાઃ ।
તત્ર ચત્વારો મારાઃ । તદ્યથા સ્કન્ધમારઃ, ક્લેશમારઃ, મરણમારઃ, દેવપુત્રમારશ્ ચ । પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધાઃ સ્કન્ધમારઃ । ત્રૈધાતુકાવચરાઃ ક્લેશાઃ ક્લેશમારઃ । તેષાં તેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માત્ તસ્માત્ સત્ત્વનિકાયાદ્ યન્ મરણં કાલક્રિયા મરણમારઃ । યો ઽસ્ય કુશલપક્ષપ્રયુક્તસ્ય સ્કન્ધક્લેશમૃત્યુસમતિક્રમાય કામધાતૂપપન્નો દેવપુત્ર ઐશ્વર્યપ્રાપ્તઃ, અન્તરાયમ્ ઉપસંહરતિ વ્યાક્ષેપકરણે, અયમ્ ઉચ્યતે દેવપુત્રમારઃ ।
તત્ર યત્ર ચ મ્રિયતે, યેન ચ મ્રિયતે, યશ્ ચાસૌ મૃત્યુઃ, યેન ચ મૃત્યું ન સમતિક્રામત્ય્ અન્તરાયિકેન વસ્તુના । ઇત્ય્ એતદ્ અધિકૃત્ય ચત્વારો મારા વ્યવસ્થાપિતાઃ ।
તત્ર પઞ્ચસૂપાદાનસ્કન્ધેષુ જાતેષુ વર્તમાનેષુ મ્રિયતે । ક્લેશાજ્ જનયત્ય્ આયત્યામ્, જાતશ્ ચ મ્રિયતે । ચ્યુતિશ્ ચ ચ્યવનતા સત્ત્વાનાં જીવિતેન્દ્રિયનિરોધઃ કાલક્રિયા સ્વભાવત એવ મૃત્યુઃ । દેવપુત્રમારશ્ ચ મરણસમતિક્રમાય પ્રયુક્તસ્યાન્તરાયમ્ ઉપસંહરતિ । યેન નૈવ વા શક્નોતિ મરણધર્મતાં સમતિક્રમિતુમ્, કાલાન્તરેણ વા સમતિક્રામતિ ।
તત્રાવશગતો મારસ્ય ભવતિ લૌકિકમાર્ગવીતરાગઃ પૃથગ્જન ( શ્ભ્ ઇઇ 264 ) ઇહસ્થસ્ તત્રોપપન્નો વા । વશગતઃ પુનર્ યો ઽવીતરાગઃ । તત્ર યો ઽવીતરગઃ, સ એવ હસ્તગતો યથાકામકરણીયઃ । વીતરાગો વા પુનર્ બદ્ધો મારબન્ધનૈઃ, અપરિમુક્તો મારપાશૈઃ, યસ્માત્ સ પુનર્ અપ્ય્ આગન્તા ઇમાં ધાતુમ્ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-16 મ્સ્.94બ્9મ્, સ્હ્.345-22, પ્.154અ6, દ્.126બ્2, ન્.133બ્5, ચો.130બ્6, છ્.448અ7
તત્ર મારકર્માણિ, યસ્ય કસ્યચિત્ કુશલો ધર્મચ્છન્દઃ સમુત્પન્નો નૈષ્ક્રમ્યોપસંહિતઃ કામગ્રેધમ્ અધિપતિં કૃત્વા પ્રવર્તતે, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
ઇન્દ્રિયૈર્ ગુપ્તદ્વારસ્ય વિહરતઃ, યસ્ય રઞ્જનીયેષુ રૂપેષુ શબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મેષુ નિમિત્તગ્રાહિતાયામ્ અનુવ્યઞ્જનગ્રાહિતાયાં ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
એવં ભોજનેષુ માત્રજ્ઞસ્ય વિહરતઃ, પ્રણીતેષુ રસેષુ છન્દરાગમ્ અનુનયેન ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ ભક્તવૈષમ્યે ।
એવં પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તસ્ય વિહરતઃ, નિદ્રાસુખે, શયનસુખે, પાર્શ્વસુખે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
તથા સંપ્રજાનદ્વિહારિણો વિહરતઃ, અભિક્રમપ્રતિક્રમાદિષુ શિશુમ્ ઉદારવર્ણં રઞ્જનીયં માતૃગ્રામં દૃષ્ટ્વાયોનિશો નિમિત્તગ્રાહેણ ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । લોકચિત્રાણિ વા દૃષ્ટ્વા ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । બહ્વર્થતાયાં બહુકૃત્યતાયાં ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । તદ્યથા ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ સંસર્ગરામતાયાં પાપમિત્રૈઃ સહૈકવ્યવસિતાયાં દૃષ્ટ્યનુમતયે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ । વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
તથા બુદ્ધે ધર્મે સંઘે, દુઃખે સમુદયે નિરોધે માર્ગે, ઇહલોકે પરલોકે, કાઙ્ક્ષા વિમતય ઉત્પદ્યન્તે, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
અરણ્યગતો વા, વૃક્ષમૂલગતો વા, શૂન્યાગારગતો વા, મહાન્તં ભયભૈરવં પશ્યતિ । ઉત્ત્રાસકરં રોમહર્ષણમ્, બ્રાહ્મણવેષેણ વા, મનુષ્યવેષેણ વા, અમનુષ્યવેષેણ વા, કશ્ચિદ્ ઉપસંક્રમ્યાયોનિશઃ શુક્લપક્ષાદ્ વિચ્છિન્દયતિ કૃષ્ણપક્ષે ચ સમાદાપયતિ, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
યદા લાભસત્કારે ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ, માત્સર્યે મહેચ્છતાયામ્ અસંતુષ્ટૌ ક્રોધોપનાહકુહનાલપનાદિષુ શ્રમણાલંકારવિપક્ષેષુ ધર્મેષુ ચિત્તં પ્રસ્કન્દતિ, વેદિતવ્યં મારકર્મૈતદ્ ઇતિ ।
ઇતીમાન્ય્ એવંભાગીયાનિ મારકર્માણિ વેદિતવ્યાનિ તાનિ ચતુર્ણાં મારાણાં યથાયોગમ્ ॥
(ઇઇ)-અ-ઇઇ-17 મ્સ્.95અ5ર્, સ્હ્.347-9, w.*105-8, પ્.155અ3, દ્.127અ6, ન્.134બ્2, ચો.131બ્2, છ્.448બ્4
તત્ર ત્રિભિઃ કારણૈઃ સમ્યક્પ્રયુક્તસ્યાપ્ય્ આરમ્ભો વિફલો ભવતિ । તદ્યથા ઇન્દ્રિયસમુદાગમેન, અનુલોમાવવાદેન, સમાધિદુર્બલતયા ચ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચેન્ ન સમુદાગતાનિ, આનુલોમિકશ્ ચાવવાદો ભવતિ, સમાધિશ્ ચ કેવલવાન્, એવમ્ અસ્યારમ્ભો વિફલો ભવતિ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચેન્ ન સમુદાગતાનિ ભવન્તિ, અવવાદશ્ ચ નાનુલોમિકો ભવતિ, સમાધિશ્ ચ બલવાન્ ભવતિ, એવારમ્ભો વિફલઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્ સમુદાગતાનિ, નાવવાદશ્ ચાનુલોમિકો ભવતિ, સમાધિશ્ ચ દુર્બલો ભવતિ, એવારમ્ભો વિફલઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્ સમુદાગતાનિ ભવન્તિ, આનુલોમિકશ્ ચાવવાદો ભવતિ, સમાધિશ્ ચ દુર્બલો ભવતિ, એવારમ્ભો વિફલઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ચેત્ સમુદાગતાનિ ભવન્તિ, આનુલોમિકશ્ ચાવવાદઃ, સમાધિશ્ ચ બલવાન્, એવમ્ અસ્યારમ્ભઃ સફલો ભવતિ ।
એભિસ્ ત્રિભિઃ કારણૈર્ વિફલો ભવતિ, ત્રિભિર્ એવ કારણૈઃ સફલઃ ॥
॥ ઉદ્દાનમ્ ॥
પુદ્ગલાસ્ તદ્વ્યવસ્થાનમ્ અથ આલમ્બનેન ચ ।
અવવાદશ્ ચ શિક્ષા ચ તથા શિક્ષાનુલોમિકાઃ ।
યોગભ્રંશશ્ ચ યોગશ્ ચ મનસ્કારશ્ ચ યોગિનઃ ।
કરણીયં ભાવના ચ ફલં પુદ્ગલપર્યાયઃ ।

મારશ્ ચ મારકર્માણિ આરમ્ભો વિફલો ભવેત્ ॥
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રાવકભૂમિસંગૃહીતાયાં દ્વિતીયં યોગસ્થાનમ્ ॥
અપ્પેન્દિx ઇ
અસમાહિતા ભૂમિઃ
મ્સ્. બ્*અ1લ્-બ્*અ6લ્, પ્. 181બ્7-182બ્7, દ્. 159અ6-160અ4, છ્. 344બ્19-ચ્15, દેલ્. 134-136.
અસમાહિતા ભૂમિઃ કતમા । સા સમાસતો દ્વાદશાકારા વેદિતવ્યા ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિઃ સ્વભાવતો ઽસમાહિતા તદ્યથા પઞ્ચ વિજ્ઞાનકાયાઃ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિઃ પ્રસ્રબ્ધિવૈકલ્યાત્ તદ્યથા કામાવચારાશ્ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ, સત્યામ્ અપિ ચિત્તૈકાગ્રતાયાં તે ચિત્તચૈતસિકા ધર્મા ન પ્રસ્રબ્ધ્યુપગૂઢાઃ પ્રવર્તન્તે, ઇતિ યેન સા અસમાહિતેત્ય્ ઉચ્યતે ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ અનારમ્ભાત્ તદ્યથા કામોપભોગિનામ્ અધ્યવસિતાનાં કામેષુ કામાન્ ઉપભુઞ્જાનાનામ્ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ વિક્ષેપાત્ તદ્યથાદિકર્મિકાણાં સમાધિપ્રયુક્તાનાં પઞ્ચસુ કામગુણેષ્વ્ અનુવિક્ષિપ્તે ઽનુવિસૃતે ચેતસિ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિઃ સંક્ષેપાત્ તદ્યથાદિકર્મિકાણામ્ એવ સમાધિપ્રયુક્તાનામ્ અધ્યાત્મમ્ અભિસંક્ષિપ્તે ચેતસિ સ્ત્યાનમિદ્ધાભિભવતઃ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ અપ્રતિલમ્ભાત્ તદ્યથા તેષામ્ એઉઆદિકર્મિકાણાં સમાધિપ્રયુક્તાનાં વિક્ષેપસંક્ષેપાનુપક્લિષ્ટે ઽપિ ચેતસ્ય્ અલબ્ધમનસ્કારાણાં યે ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ અપરિપૂર્ણત્વાત્ તદ્યથા લબ્ધમનસ્કારાણામ્ અલબ્ધપ્રયોગનિષ્ઠામનસ્કારાણામ્ અલબ્ધતત્ફલાનાં ચ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિઃ સંક્લેશાત્ તદ્યથા લબ્ધપ્રયોગનિષ્ઠાફલમનસ્કારાણામ્ અન્યતમાન્યતમેનાસ્વાદાદિકેનોપક્લેશેનોપક્લિષ્ટે ચેતસિ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ અવશિત્વાત્ તદ્યથા લબ્ધપ્રયોગનિષ્ઠાફલમનસ્કારાણામ્ ( શ્ભ્ ઇઇ 278 ) એવાસંક્લિષ્ટચેતસામ્ અપિ સમાપત્તિસ્થિતિવ્યુત્થાનનિમિત્તેષ્વ્ અવશિતાપ્રાપ્તાનાં નિકામાકૃચ્છ્રાકિસરાલાભિનામ્ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ અવિશુદ્ધેસ્ તદ્યથા નિકામાકૃચ્છ્રાકિસરલાભિનામ્ અપિ લૌકિકસમાપત્તૄણામ્ અસમુદ્ઘાતિતક્લેશાનુશયાશ્ ચિત્તચૈતસિકા ધર્માઃ ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિર્ વ્યુત્થાનાત્ તદ્યથા પ્રતિલબ્ધાત્ સમાધેર્ વ્યુત્થિતસ્યાપરિહીણસ્ય ।
અસ્ત્ય્ અસમાહિતા ભૂમિઃ પરિહાણેસ્ તદ્યથા પ્રતિલબ્ધાત્ સમાધેઃ પરિહીણસ્ય ॥
યોગાચારભૂમાવ્ અસમાહિતા ભૂમિઃ સમાપ્તા ॥ ॥
અપ્પેન્દિx ઇઇ
શ્રુતમયી ભૂમિઃ
અ. ઇ-1 પ્.209અ1,દ્.182બ્2, ન્.195બ્3, છ્.354અ6
[છોસ્ બ્દુન્ પો ઽદિ દગ્ નિ બ્દેન્ પ યઙ્ દગ્ પ જિ લ્ત બ બ્źઇન્ દુ મ્ઙોન્ પર્ ર્તોગ્સ્ શિઙ્ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બ યોઙ્સ્ સુ ર્દ્સોગ્સ્ પર્ ઽગ્યુર્ બ યિન્ તે । લ્હગ્ મ્થોઙ્ ગિ ફ્યોગ્સ્ ગ્સુમ્ સ્તે । છોસ્ ર્નમ્ પર્ ઽબ્યેદ્ પ દઙ્ । બ્ર્ત્સોન્ ઽગ્રુસ્ દઙ્ । દ્ગઽ બ દઙ્ । źઇ ગ્નસ્ ક્યિ ફ્યોગ્સ્ ગ્સુમ્ સ્તે । શિન્ તુ સ્બ્યઙ્સ્ પ દઙ્ । તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ દઙ્ । બ્તઙ્ સ્ઞોમ્સ્ દઙ્ । ગ્ચિગ્ નિ źઇ ગ્નસ્ દઙ્ । લ્હગ્ મ્થોઙ્ ગિ ફ્યોગ્સ્ તે । ઽદિ સ્ત સ્તે દ્રન્ પઽઓ ॥
અ. ઇ-2 પ્.209અ3, દ્.182બ્3, ન્.195બ્5, છ્.354અ10
દ્બઙ્ પો દઙ્ । ઽબ્રસ્ બુ દઙ્ । ર્નમ્ પર્ થર્ બ લસ્ ગઙ્ zઅગ્ બ્દુન્ દુ ર્નમ્ પર્ બ્źઅગ્ પર્ રિગ્ પર્ બ્ય સ્તે । źઉગ્સ્ પઽઇ લમ્ લ દ્બઙ્ પો ર્તુલ્ પો દઙ્ । દ્બઙ્ પો ર્નોન્ પો દદ્ પ દઙ્ । છોસ્ ક્યિ ર્જેસ્ સુ ઽબ્રઙ્ બ ગ્ઞિસ્ દઙ્ । ઽબ્રસ્ બુઽઇ લમ્ લ । દે ગ્ઞિસ્ ઞિદ્ દદ્ પસ્ મોસ્ પ દઙ્ । લ્ત બસ્ થોબ્ પ દઙ્ । સ્ઞોમ્સ્ પર્ ઽજુગ્ પઽઇ સ્ગ્રિબ્ પ લસ્ નિ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ લ । ઞોન્ મોઙ્સ્ પઽઇ સ્ગ્રિબ્ પ લસ્ નિ ર્નમ્ પર્ મ ગ્રોલ્ બ સ્તે । લુસ્ ક્યિ મ્ઙોન્ સુમ્ દુ બ્યેદ્ પ દઙ્ । ઞોન્ મોઙ્સ્ પઽઇ સ્ગ્રિબ્ પ લસ્ નિ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ લ । સ્ઞોમ્સ્ પર્ ઽજુગ્ પઽઇ સ્ગ્રિબ્ પ લસ્ નિ ર્નમ્ પર્ મ ગ્રોલ્ બ સ્તે । શેસ્ રબ્ ક્યિસ્ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બ દઙ્ । સ્ઞોમ્સ્ પર્ ઽજુગ્ પ દઙ્ । ઞોન્ મોઙ્સ્ પ ગ્ઞિ ગઽઇ સ્ગ્રિબ્ પ લસ્ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બ સ્તે । ગ્ઞિ ગઽઇ છ લસ્ ર્નમ્ પર્ ગ્રોલ્ બઽઓ ॥
અ. ઇ-3 પ્.209અ7, દ્.182બ્6, ન્.196અ1, છ્.354અ16
ર્ગ્યુ ગ્સુમ્ પો ર્નમ્ પ બ્દુન્ પો ઽદિ દગ્ નિ નઙ્ ગિ સેમ્સ્ મ્ઞમ્ પર્ ઽજોગ્ ચિઙ્ । યઙ્ દગ્ પર્ સેમ્સ્ ર્ત્સે ગ્ચિગ્ તુ બ્યેદ્ પર્ ઽગ્યુર્ બ સ્તે । ઽજુગ્ પર્ બ્યેદ્ પ દઙ્ । ગ્નસ્ પ દઙ્ મ્થુન્ પ દઙ્ । સ્દુદ્ પર્ બ્યેદ્ પઽઓ ॥
ઽજિગ્ ર્તેન્ પઽઇ યઙ્ દગ્ પઽઇ લ્ત બ સ્બ્યિન્ પ યોદ્ દો । źએસ્ બ્ય બ લ સોગ્સ્ પઽઇ ર્નમ્ પ દઙ્ । દે દગ્ ઞિદ્ લ બ્ર્તેન્ નસ્ ખ્યિમ્ ગ્યિ ગ્નસ્ નિ કુન્ તુ ( zશ્ભ્ ઇઇ 286 ) ગ્નોદ્ પઽઓ ॥ ખ્યિમ્ નિ સ્ક્યોન્ યિન્ નો । źએસ્ બ્ય બ લ સોગ્સ્ પઽઇ ર્નમ્ પ સ્તે । મ્ઙોન્ પર્ બ્યુઙ્ બ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ યઙ્ દગ્ પઽઇ ર્તોગ્ પ નિ ઽજુગ્ પર્ બ્યેદ્ પઽઓ) ॥
źઉગ્સ્ zઇન્ નસ્ યઙ્ દગ્ પઽઇ ઙગ્ દઙ્ । લસ્ દઙ્ ઽત્સ્હો બ યઙ્ દગ્ પર્ બ્લઙ્સ્ પ નિ ગ્નસ્ પ દઙ્ મ્થુન્ પઽઓ ॥
ઽજુગ્ પર્ બ્યેદ્ પઽઇ ર્ગ્યુ દઙ્ । ગ્નસ્ પ દઙ્ મ્થુન્ પઽઇ ર્ગ્યુ દેઽઇ ઽઓગ્ તુ ત્સ્હુલ્ બ્źઇન્ યિદ્ લ બ્યેદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પ ન યઙ્ દગ્ પઽઇ ર્ત્સોલ્ બ દઙ્ । દ્રન્ પ ગઙ્ યિન્ પ દે નિ સ્દુદ્ પર્ બ્યેદ્ પઽઇ ર્ગ્યુ યિન્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
અ. ઇ-4 પ્.209બ્3, દ્.183અ2, ન્.196અ5, છ્.354અ23 ઽ ઽ
ઽદોદ્ પ લ ઞે બર્ સ્પ્યોદ્ પ ર્નમ્સ્ નિ ઽદિ લ્ત બુઽઇ ફ્યિર્ નોર્ સોગ્સ્ પર્ ઽદોદ્ દે । ઽદિ લ્તર્ બ્દે બ ઽદોદ્ પ ખો નઽઇ ફ્યિર્ યિન્ લ । બ્દે બ બ્દુન્ પો ઽદિ દગ્ નિ ઽફગ્સ્ પઽઇ નોર્ બ્દુન્ લસ્ બ્યુઙ્ બ સ્તે । દે દગ્ નિ ફલ્ પઽઇ નોર્ કુન્ તુ બ્સગ્સ્ પ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિસ્ થોબ્ પર્ મિ ઽગ્યુર્ બ સ્તે ।
દદ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ બ્દે બ દઙ્ । બ્દે ઽગ્રોર્ સ્ક્યે બ લસ્ બ્યુઙ્ બ દઙ્ । બ્દગ્ ગિ છ મ યિન્ પ લ લ્તોસ્ નસ્ । ખ ન મ થો બ કુન્ તુ મિ સ્પ્યોદ્ પસ્ ઽગ્યોદ્ પ મેદ્ પ લસ્ બ્યુઙ્ બ દઙ્ । દે બ્źઇન્ દુ ગ્źઅન્ ગ્યિસ્ સ્મદ્ પ લ લ્તોસ્ પ દઙ્ । છોસ્ દઙ્ દોન્ લેગ્સ્ પર્ ર્તોગ્સ્ પ દઙ્ લ્દન્ પઽઇ બ્દે બ દઙ્ । ફ્યિ મ લ યો બ્યદ્ દઙ્ મિ લ્દન્ પ મેદ્ પ લસ્ બ્યુઙ્ બ દઙ્ । દોન્ દમ્ પ ર્તોગ્સ્ પ લસ્ બ્યુઙ્ બઽઇ બ્દે બ સ્તે । ર્નમ્ પ દુ મ ખ ન મ થો બ મેદ્ પઽઇ બ્દે બ ઽદિ દગ્ નિ । ઽજિગ્ ર્તેન્ પઽઇ નોર્ કુન્ તુ બ્સગ્સ્ પ લસ્ ર્નમ્ પ થમ્સ્ ચદ્ ક્યિ થમ્સ્ ચદ્ દુ થોબ્ પર્ મિ ઽગ્યુર્ તે । ગ્źઅન્ દુ ન ત્સ્હે ઽદિ ઞિદ્ લ યો બ્યદ્ ક્યિસ્ મિ બ્રેલ્ બ લસ્ બ્યુઙ્ બ ત્સમ્ દુ zઅદ્ લ દે યઙ્ ખ ન મ થો બ દઙ્ બ્ચસ્ પ યિન્ નો ॥
અ. ઇ-5 પ્.209બ્8, દ્. 183અ6, ન્. 196બ્2, છ્.354બ્4
બ્દુન્ પો ઽદિ દગ્ નિ બ્દુદ્ દઙ્ ઞોન્ મોઙ્સ્ પઽઇ ફ્યોગ્સ્ ક્યિ સ્તોબ્સ્ યિન્ તે । બ્સ્તન્ પ લ ગ્નોદ્ પર્ બ્યેદ્ પ દઙ્ । ઙન્ ઽગ્રોર્ ઽગ્રો બઽઇ ઞેસ્ પર્ સ્પ્યોદ્ પ કુન્ ( શ્ભ્ ઇઇ 288 ) તુ સ્પ્યોદ્ પ દઙ્ । બ્દગ્ ગિ છ મ યિન્ પર્ મિ લ્ત સ્તે । બર્ દુ ગ્ચોદ્ પઽઇ છોસ્ બ્સ્તેન્ પ દઙ્ । ગ્źઅન્ ગ્યિસ્ સ્મદ્ પ લસ્ મિ લ્ત સ્તે । બર્ દુ ગ્ચોદ્ પઽઇ છોસ્ બ્સ્તેન્ પ દઙ્ । દ્ગે બ દઙ્ । મિ દ્ગે બ દઙ્ । ખ ન મ થો બ દઙ્ બ્ચસ્ પ દઙ્ । ખ ન મ થો બ મેદ્ પ દઙ્ । ઙન્ પ દઙ્ । બ્zઅઙ્ પો દઙ્ । નગ્ પો દઙ્ । દ્કર્ પોઽઇ રબ્ તુ દ્બ્યે બ દઙ્ બ્ચસ્ પઽઇ ર્તેન્ ચિઙ્ ઽબ્રેલ્ બર્ ઽબ્યુઙ્ બઽઇ છોસ્ ર્નમ્સ્ મિ ર્તોગ્સ્ પ દઙ્ । સેર્ સ્નઽઇ દ્રિ મસ્ zઇલ્ ગ્યિસ્ નોન્ પઽઇ સેમ્સ્ ક્યિસ્ । સ્નોદ્ સ્પ્યદ્ દઙ્ । યો બ્યદ્ મઙ્ પો ઽછઙ્ બ દઙ્ । બ્લુન્ źઇઙ્ બ્લો છુઙ્ લ શિન્ તુ ર્મોઙ્સ્ પઽઓ ।
બ્દુદ્ દઙ્ ઞોન્ મોઙ્સ્ પઽઇ ફ્યોગ્સ્ ક્યિ સ્તોબ્સ્ ઽદિ દગ્ zઇલ્ ગ્યિસ્ મ્નન્ પ દઙ્ । ર્નમ્ પર્ બ્સ્ત્સલ્ બઽઇ ફ્યિર્ ઽફગ્સ્ પઽઇ છોસ્ ઽદુલ્ બ લ દદ્ પ લ સોગ્સ્ પઽઇ સ્તોબ્સ્ બ્દુન્ પો ખો ન યોદ્ પર્ રિગ્ પર્ બ્યઽઓ ॥
અ. ઇ-6,-7 પ્.210અ5, દ્.183બ્2, ન્.196બ્5, છ્.354બ્11

દોન્ દમ્ પઽઇ છોસ્ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદસ્ પઽઇ મિ મ્થુન્ પઽઇ ફ્યોગ્સ્ ક્યિ છોસ્ બ્દુન્ પો ઽદિ દગ્ નિ દમ્ પઽઇ છોસ્ યોઙ્સ્ સુ ઽગ્રિબ્ ચિઙ્ । નુબ્ પર્ ઽગ્યુર્ બ સ્તે । દે દગ્ ક્યઙ્ ર્ગુદ્ પ ર્નમ્ પ ગ્સુમ્ દુ ઽદુસ્ તે ।
ઞે બર્ સ્પ્યદ્ પ ર્ગુદ્ પ દઙ્ । લ્હગ્ પઽઇ બ્સં પ ર્ગુદ્ પ દઙ્ । સ્બ્યોર્ બ ર્ગુદ્ પઽઓ ।
દે લ છોસ્ ગોસ્ લ સોગ્સ્ પ બ્zઅઙ્ પો ઽદોદ્ પ દઙ્ । મઙ્ પો ઽદોદ્ પ દઙ્ । દે લસ્ બ્યુઙ્ બઽઇ લોઙ્સ્ સ્પ્યોદ્ નિ ઞે બર્ સ્પ્યદ્ પ ર્ગુદ્ પઽઓ ।

લમ્ દઙ્ લમ્ ગ્યિ ઽબ્રસ્ બુ મ્ય ઙન્ લસ્ ઽદસ્ પ લ । મ્ઙોન્ પર્ યિદ્ મિ છેસ્ પ નિ લ્હગ્ પઽઇ બ્સમ્ પ ર્ગુદ્ પઽઓ ॥]
મ્સ્.15બ્6લ્, પ્.210અ7, દ્.183બ્4, ન્.197અ1, છ્.354બ્16
કૌસીદ્યં મુષિતસ્મૃતિતા વિક્ષિપ્તચિત્તતા દૌષ્પ્રજ્ઞં પ્રયોગવિપત્તિઃ ।
તત્ર ઉપભોગવિપત્તિર્ લોભાકુશલમૂલપક્ષ્યા । આશયપ્રયોગવિપત્તિઃ પુનર્ મોહાકુશલમૂલપક્ષ્યા । એતદ્વિપર્યયેણ શુક્લપક્ષો વેદિતવ્યઃ ॥
અ. ઇ-8 મ્સ્.15બ્6ર્, પ્.210બ્1, દ્183બ્6, ન્.197અ2, છ્.354બ્19
સપ્તેમે ધર્માઃ પરમાર્થનિર્વાણપક્ષ્યાઃ સદ્ધર્માપરિહાણાય ચિરસ્થિતિકતાયૈ સંવર્તન્તે । શ્રુતમયી પ્રજ્ઞા, ચિન્તામયી, ભાવનામયી પ્રજ્ઞા, આશ્રયસ્ય વિષમપરિહરણતા, સમ્યગામિષધર્મપર્યેષ્ટિઃ, નિરભિમાનતા, સત્કારાર્હાનર્હેષુ સત્કરણાસત્કરણાય પુદ્ગલપ્રવિચયઃ ।
તત્ર શ્રુતમ્ અવ્યુત્પન્નસ્યાર્થસ્ય વ્યુત્પત્તયે, ચિન્તા સુનિશ્ચિતાર્થાભ્યૂહનતાયૈ, ભાવના ક્લેશપ્રહાણાય, આશ્રયસ્ય વિષમપરિહારઃ પ્રહાણક્ષમકર્મણ્યતાયૈ, સમ્યગામિષધર્મપર્યેષણા ક્ષિપ્રાભિજ્ઞતાયૈ, નિરભિમાનતાવરમાત્રાધિગમાસંતુષ્ટયે, પુદ્ગલવિચયો જ્ઞાતમહાપુણ્યાદીનામ્ અસ્પૃહણતાયૈ, અલ્પેચ્છાદીનાં ચ સ્પૃહણતાયૈ ॥
અ. ઇ-9 મ્સ્.16અ2મ્, પ્.210બ્7, દ્.184અ3, ન્.197અ7, છ્.354ચ્2
સપ્તેમાનિ સત્ત્વાનામ્ ઉપપત્ત્યાયતનાનિ યેષુ સત્ત્વાનાં વિજ્ઞાનાનિ પ્રવાહતઃ સંમુખીકુર્વન્તે । અપાયાન્ અસંજ્ઞિસત્ત્વાન્ નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનં સ્થાપયિત્વા ।
નિર્વિત્પદસ્થાનભૂતત્વાદ્ અપાયા ન વિજ્ઞાનસ્થિતિઃ, એકાન્તેન તત્ર વિજ્ઞાનસ્યાસમુદાચારાન્ નાસંજ્ઞિસત્ત્વાઃ । સમુદાચારાસમુદાચારતો ઽનૈકાન્તિકત્વાન્ ન નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનમ્ ।
તત્ર કાયવિસભાગતા કાયનાનાત્વં સંજ્ઞાવિસભાગતા સંજ્ઞનાનાત્વમ્, એતદ્વિપર્યયાદ્ એકત્વકાયતા, એકત્વસંજ્ઞિતા ચ વેદિતવ્યા ।
તત્ર બ્રહ્મલોકાદ્ અર્વાગ્ વિસભાગકાયવિચિત્રરૂપકાયાત્મભાવપ્રસવા । બ્રહ્મલોકે પુનસ્ તત્પ્રથમાભિનિર્વૃત્તા યે તેષામ્ એવં ભવતિ । "બ્રહ્મણા વયં સૃષ્ટાઃ" । બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ એવં ભવતિ । "મયૈતે સૃષ્ટા" ઇતીયં તેષાં સંજ્ઞાસભાગતા ।
દ્વિતીયધ્યાનાદ્ ઊર્ધ્વમ્ સર્વે ઽર્ચિઃસંનિભકાયત્વાદ્ એકત્વકાયાઃ । આભાસ્વરે પુનર્ દેવનિકાયે પૂર્વપશ્ચાદ્ ઉપપન્નાનાં ભયાભયસંજ્ઞા બ્રહ્મલોકદહાર્ચિર્દર્શનાત્ તેષાં વિસભાગસંજ્ઞા વેદિતવ્યા ॥
અ. ઇ-10 મ્સ્.16અ5લ્, પ્.211અ6, દ્.184બ્2, ન્.197બ્6, છ્.354ચ્17
સપ્તભિઃ સત્ત્વાનાં દૌષ્ઠુલ્યૈઃ સર્વક્લેશપક્ષ્યદૌષ્ઠુલ્યસંગ્રહો વેદિતવ્યઃ, હીનધાતુકરાગદ્વેષપક્ષ્યમ્, મધ્યપ્રણીતધાતુરાગપક્ષ્યમ્ । હીનમધ્યપ્રણીતધાતુકમાનાવિદ્યાદૃષ્ટિવિચિકિત્સાપક્ષ્યં ચ દૌષ્ઠુલ્યમ્ ॥
અ. ઇ-11 મ્સ્.16અ5ર્, પ્.211અ8, દ્.184બ્3, ન્.198અ1, છ્.354ચ્20
સપ્તભિર્ આકારૈર્ ઇતોબાહ્યકાનાં દુરાખ્યાતો ધર્મવિનયઃ સદોષો વેદિતવ્યઃ । વ્યુત્પત્તિદોષેણ, ચારિત્રદોષેણ, સન્નિશ્રયદોષેણ, સંકલ્પદોષેણ, વ્યવસાયદોષેણ, અધિચિત્તદોષેણ, અધિપ્રજ્ઞદોષેણ ।
કિંચાપીતોબાહ્યકઃ શ્રુતમ્ ઉદ્ગૃહ્ણાતિ । તત્ પુનશ્ ચતુર્વિપર્યાસાનુકૂલત્વાદ્ ઉપારમ્ભેતિ । વાદપ્રતિમોક્ષાનુશંસકથાપ્રત્યુપસ્થાપનત્વાચ્ ચ તત્કૃતા વ્યુત્પત્તિઃ સદોષા । શીલમ્ આચારાજીવવિપત્તિપરિગૃહીતત્વાત્ સ્વયં વાનૈર્યાણિકત્વાત્ સદોષમ્ । મિત્રં વિપરીતમાર્ગદેશિકત્વાત્ સદોષમ્ । ( શ્ભ્ ઇઇ 294 ) વિવેકો મિથ્યાસંકલ્પોપહતચિત્તત્વાત્ સદોષઃ । વ્યવસાય ઉપાયવિરહિતત્વાત્ સદોષઃ । અધિચિત્તં મુષિતસ્મૃતેસ્ તૃષ્ણામાનાવિદ્યાવિચિકિત્સોત્તરાધ્યાયિત્વાત્ સદોષમ્ । અધિપ્રજ્ઞં દ્વાષષ્ટિભિર્ દૃષ્ટિગતૈર્ ઉપહતત્વાત્ સદોષમ્ ।
એતદ્વિપર્યયેણ સ્વાખ્યાતે ધર્મવિનય એતાન્ય્ એવ સપ્તવસ્તૂનિ નિર્દોષાણિ વેદિતવ્યાનિ ॥
અ. ઇ-12 મ્સ્.16અ8મ્, પ્.211બ્7, દ્.185અ1, ન્.198અ6, છ્.355અ4
સપ્તેમે ભિક્ષૂણામ્ ઉત્પન્નસ્યાધિકરણસ્ય વ્યુપશમાય સંવર્તન્તે । શેષં તદ્યથા વસ્તુસંગ્રહણ્યામ્ ॥
તત્રેમાનિ સપ્તેત્ય્ અધિકરણાનિ । સંમુખાપત્તિવ્યુત્પાદનાધિકરણમ્, અતીતસંમુષિતાપત્તિવ્યુત્પાદનાધિકરણમ્, અસ્વતન્ત્ર્યાપત્તિવ્યુત્પાદનાધિકરણમ્, આપત્તિવિમર્શાધિકરણમ્, [લ્તુઙ્ બ ગ્તન્ લ ઽબેબ્સ્ પસ્ ર્ત્સોદ્ બ દઙ્ । બ્દગ્ ઞિદ્ ક્યિસ્ લ્તુઙ્ બ લ ઽગ્યોદ્ પ ર્ત્સોદ્ બ દઙ્ ।] પક્ષાપરપક્ષવ્યવસ્થિતયોર્ અન્યોઽન્યમ્ આપત્તિચોદનાપકર્ષણાધિકરણમ્ ॥ ॥
સપ્તકૈર્ બુદ્ધવચને જ્ઞેયાધિષ્ઠાનમ્ ॥ ॥
અ. ઇઇ-1 મ્સ્.16બ્2લ્, પ્,212અ3, દ્.185અ3, ન્.198બ્2, છ્.355અ11
અષ્ટભિર્ અઙ્ગૈઃ સંગૃહીતા ભિક્ષોર્ નિરવશેષસંપ્રયોજનપ્રહાણાય તિસ્રો ભાવના વેદિતવ્યાઃ । શીલભાવના, સમાધિભાવના, પ્રજ્ઞાભાવના ચ । સમ્યગ્વાક્કર્માન્તાજીવૈઃ શીલભાવના, સમ્યક્સ્મૃતિસમાધિભ્યાં સમાધિભાવના, સમ્યગ્દૃષ્ટિસંકલ્પવ્યાયામૈઃ પ્રજ્ઞાભાવના ॥
અ. ઇઇ-2 મ્સ્.16બ્2ર્, પ્.212અ5, દ્.185અ5, ન્.198બ્4, છ્.355અ20
સફલમ્ સમ્યક્પ્રયોગમ્ અધિપતિં કૃત્વા વ્યવદાનપક્ષ્યાણામ્ અષ્ટાનાં પુદ્ગલાનાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । પ્રતિપન્નકાનાં ચતુર્ણાં ફલસ્થાનાં ચતુર્ણામ્ ॥
અ. ઇઇ-3 મ્સ્.16બ્3લ્, પ્.212અ6, દ્.185અ7, ન્.198બ્5, છ્.355અ21
દ્વે ઇમે દાને અષ્ટાકારે વેદિતવ્યે, સદોષં ચ દાનં નિર્દોષં ચ દાનમ્ ।
તત્ર સદોષં સપ્તાકારમ્, એકાકારં પુનર્ નિર્દોષમ્ । અસ્તિ દાનં કૌસીદ્યોપહતત્વાત્ સદોષમ્ । અસ્ત્ય્ અકામકારાત્ સદોષં સામિષદોષસ્ય દારિદ્રભીતસ્યેશ્વરાભિલાષિણઃ । અસ્ત્ય્ અતીતસાપેક્ષ્યતયા સદોષમ્ । અસ્ત્ય્ અનાગતાભિનન્દનતયા સદોષમ્ । અસ્ત્ય્ અવજ્ઞાદોષાત્ સદોષમ્ । અસ્તિ જ્ઞાતાભિલાષદોષાત્ સદોષમ્ । અસ્ત્ય્ ઉપભોગાભિલાષાત્ સદોષમ્ ।
નિર્દોષં પુનર્ દાનં નિર્વાણપરિનામિતં તત્સંભારભૃતમ્ । નિરામિષચેતસો ઽપિ સુગતિગમનાયાપિ મહાભોગતાયા અપિ સંવર્તતે ॥
અ. ઇઇ-4,-5 મ્સ્.16બ્4ર્, પ્.212બ્3, દ્.185બ્2, ન્.199અ2, છ્.355બ્6
ચત્વારિ સ્થાનાન્ય્ અધિષ્ઠાયાષ્ટસુ કાલેષુ કૌસીદ્યં પ્રાવિષ્કુર્વન્ વીર્યમ્ અનારભમાનો વેદિતવ્યઃ, કુસીદજાતીયો ઽયં પુદ્ગલો ઽનારબ્ધવીર્યજાતીય ઇતિ ।
પિણ્ડપાતસન્નિશ્રયમ્ ઇતિકરણીયં ચારિકવિક્રમણં ધાતુવૈષમ્યં ચ । ઇતીમાનિ ચત્વારિ સ્થાનાન્ય્ અધિષ્ઠાય પ્રણીતપ્રભૂતભોજનકાયગૌરવકાલે, પરીત્તલૂહભોજનકાયક્લમકાલે, ઇતિકરણીયે પ્રયોક્તુકામસ્ય બલાનુરક્ષણકાલે, ઇતિકરણીયં કૃતવતઃ શ્રમકાલે, ચારિકાં વિપ્રક્રમિતુકામસ્ય બલાનુરક્ષણકાલે, અભિપ્રક્રાન્તસ્યાધ્વપરિશ્રમકાલે, વ્યાધિતસ્ય વ્યાધિદુઃખસન્નિપાતકાલે, વ્યાધિવ્યુત્થિતસ્ય શ્રમ્યાગમનાશઙ્કાકાલે, ઇતિ કુસીદજાતીયઃ પુદ્ગલઃ । યાવત્ કૌસીદ્યોપધિં ન લભતે, તાવદ્ અસ્ય વીર્યમાત્રકં પ્રજ્ઞાયતે । યદા કૌસીદ્યોપધિં લભતે તદા ત્વરિતત્વરિતં કૌસીદ્યં પ્રાવિષ્કરોતિ । તસ્માત્ કુસીદજાતીય ઇત્ય્ ઉચ્યતે । એતદ્વિપર્યયેણ ચત્વાર્ય્ એવૈતાનિ સ્થાનાન્ય્ અધિષ્ઠાય, એષ્વ્ એવાષ્ટસુ કાલેષુ વીર્યમ્ આરભમાણઃ, અભિભૂય કૌસીદ્યમ્ આરબ્ધવીર્યજાતીયઃ પુદ્ગલો વેદિતવ્યઃ । સ લભમાનો ઽપિ કૌસીદ્યોપધિં વીર્યમ્ આરભતે । પ્રાગ્ એવાલભમાનઃ । તસ્માદ્ આરબ્ધવીર્યજાતીય ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
અ. ઇઇ-6 મ્સ્.16બ્8લ્, પ્.213અ2, દ્.186અ1, ન્.199બ્1, છ્.355બ્21

અષ્ટાવ્ ઇમે સમ્યક્પ્રણિધાનપરિગૃહીતા ઇષ્ટોપપત્તિહેતવઃ । કામેષ્વ્ અભ્યુપપત્તિકોદયકામાનાં સર્વેણ ચ સર્વં કામવિવેકમ્ અનભિલષતામ્ અષ્ટપ્રકારેષ્ટોપપત્ત્યાયતનોપપત્તયે સંવર્તન્તે । મનુષ્યદુર્ભગપ્રણિહિતં પરીત્તં દાનમયં શીલમયમ્ । એવં મનુષ્યસુભગચાતુર્મહારાજકાયિકત્રાયસ્ત્રિંશયામતુષિતનિર્માણરતિપરનિર્મિતવશવર્તિદેવપ્રણિહિતં પરીત્તં દાનમયં ચ શીલમયમ્ ॥
અ. ઇઇ-7 મ્સ્.17અ1ર્, પ્.213અ5, દ્.186અ3, ન્.199બ્3, છ્.355બ્25
ચતુર્ભિઃ કારણૈર્ મનુષ્યેષુ ચતસૃણાં તથાગતસ્ય પર્ષદાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । ત્રિભિઃ કારણૈર્ દેવભૂતાનાં ચતસૃણાં પર્ષદાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । અગ્ર્યાભિધાનભૂતત્વાત્, દક્ષિણીયસમન્તત્વાત્, અપરાધીનભોગવૃત્તિત્વાત્, સમુત્સૃષ્ટભોગવૃત્તિત્વાત્, એભિશ્ ચતુર્ભિઃ કારણૈર્ મનુષ્યભૂતાનાં ચતસૃણાં પર્ષદાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । ભૂમિભાગસન્નિશ્રિતપર્યન્તત્વાત્, કામધાતુપર્યન્તત્વાત્, વાક્સંસ્કારપર્યન્તત્વાત્ । દેવભૂતાનાં ચતસૃણાં પર્ષદાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ ॥
અ. ઇઇ-8 મ્સ્.17અ3લ્, પ્.213બ્1, દ્.186અ6, ન્.199બ્6, છ્.355ચ્2
ત્રિષુ લૌકિકેષુ સ્થાનેષુ વર્તમાનો લોકઃ સતતસમિતમ્ અષ્ટાભિર્ ધર્મૈઃ સ્પૃશ્યતે । ઇચ્છાયામ્, વ્યવસાયે, પ્રત્યયે ચ । ઇચ્છાયાં વર્તમાનો લાભેનાપિ સ્પૃશ્યતે, અલાભેનાપિ । વ્યવસાયે વર્તમાનો પરાભિમતે વા પરાનભિમતે વા, પરોક્ષાગતેન વર્ણાવર્ણવાદેન સ્પૃશ્યતે, સંમુખાનુગતેન વા । પ્રત્યયે વર્તમાનઃ પૂર્વકે દૃષ્ટધાર્મિકે વા સુખપ્રત્યયે દુઃખપ્રત્યયે વા સુખદુઃખાભ્યામ્ સ્પૃશ્યતે ॥

અ. ઇઇ-9 મ્સ્.17અ4મ્, પ્,213બ્4, દ્.186બ્1, ન્.200અ1, છ્.355ચ્7
અષ્ટાવ્ ઇમે ઽનાગામિનામ્ અર્હતાં વાધિમોક્ષા આર્યપ્રભાવમહાવિહારાભિનિર્હારાય સંવર્તન્તે । અવિભૂયાધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞાં બહિરસંક્લિષ્ટરૂપાધિમોક્ષઃ । વિભૂયાધ્યાત્મં રૂપસંજ્ઞાં દ્વિતીયઃ । શુભાશુભાદ્વયરૂપપરમોપેક્ષાધિમોક્ષઃ । ઇતીમે ત્રયો ઽધિમોક્ષાઃ સર્વરૂપવશિત્વાયાર્યર્દ્ધિનિર્હારાય ( શ્ભ્ ઇઇ 302 ) સંવર્તન્તે । યેયમ્ ઋદ્ધિર્ અસાધારણા સર્વપૃથગ્જનૈઃ । આકાશાનન્તાધિમોક્ષઃ, વિજ્ઞાનાનન્તાધિમોક્ષઃ, આકિઞ્ચનાધિમોક્ષઃ, નૈવસંજ્ઞાનાસંજ્ઞાયતનાધિમોક્ષઃ, સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મસ્વરસવાહિચિત્તાધિમોક્ષશ્ ચ, ઇતીમે પઞ્ચાધિમોક્ષા અનુપૂર્વેણ સુપરિકર્મકૃતાઃ સંજ્ઞાવેદયિતનિરોધસમાપત્તિપરમવિહારનિર્હારાય સંવર્તન્તે ॥
અ. ઇઇ-10 મ્સ્.17અ6મ્, પ્.214અ1, દ્.186બ્5, ન્.200અ6, છ્.355ચ્16
યાનિ ચ રૂપાણિ પશ્યતિ યથા ચ પશ્યતિ, ત્રિષુ વિમોક્ષેષુ પ્રથમેષુ પ્રયુક્ત ઇતિ વિમોક્ષત્રયપ્રયોગમાર્ગં સંજાનાતિ, અષ્ટાવ્ અભિભ્વાયતનાનિ વેદિતવ્યાનિ । તત્ર પરીત્તાનિ મહદ્ગતાનિ સુવર્ણદુર્વર્ણાનિ હીનપ્રણીતાનિ રૂપાણિ પશ્યતિ બહિર્ધાસમાહિતગોચરાણ્ય્ આભાસપ્રાપ્તાનિ । સમાધિગોચરાલમ્બનેન મનસિકારેણાનાભાસગતાયામ્ અભિભૂય, શમથાકારેણ તાનિ સમાધિગોચરાનિ [શેસ્ સો । લ્હગ્ મ્થોઙ્ ગિ ર્નમ્ પસ્ નિ મ્થોઙ્ સ્તે । તિઙ્ ઙે ઽદ્zઇન્ ગ્યિ સ્પ્યોદ્ યુલ્ દે દગ્ જિ લ્તર્] જાનાતિ પશ્યતિ । યથા તાનિ તેન વિમૃષ્ટાનિ ભવન્ત્ય્ ઉપલક્ષિતાનિ તથા સંજ્ઞિતેષુ બહિર્ધાસમાધિગોચરેષુ ભવતિ । એવં તાનિ રુપાણિ પશ્યતિ ।
અષ્ટકૈર્ બુદ્ધવચનજ્ઞેયાધિષ્ઠાનં સમાપ્તમ્ ॥
અ. ઇઇલ્-1 મ્સ્.17અ8ર્, પ્.214અ6, દ્.187અ1, ન્.200બ્3, છ્.355ચ્26
નવાનાં સંયોજનાનાં વ્યવસ્થાનં વેદિતવ્યમ્ । વસ્તુસંગ્રહણ્યામ્ ।
અ. ઇઇલ્-2 મ્સ્.17બ્1લ્, પ્.214અ7, દ્.187અ2, ન્.200બ્4, છ્.355ચ્27
નવેમાન્ય્ ઉપપત્ત્યાયતનાનિ યેષૂપપન્નાનાં સત્ત્વાનાં તત્ર તત્ર સમાનસંવાસતા પ્રજ્ઞાયતે । સ્થાપયિત્વાપાયાન્ પૂર્વસ્મિન્ નિર્વિત્પદસ્થાનભૂતત્વાત્ ॥
નવકૈર્ બુદ્ધવચનજ્ઞેયાધિષ્ઠાનં સમાપ્તમ્ ॥ ॥
અ. ઇવ્-1 મ્સ્. 17બ્1 ર્, પ્.214અ8, દ્. 187અ3, ન્.200બ્5, છ્.356અ1
દશભિઃ કૃત્સ્નાયતનૈર્ વિમોક્ષાણાં કાર્યપરિનિષ્પત્તિર્ વેદિતવ્યા । શેષં વિમોક્ષાભિભ્વાયતનકૃત્સ્નાયતનાનાં તદ્યથા વસ્તુસંગ્રહણ્યામ્ ।
અ. ઇવ્-2 મ્સ્.17બ્2લ્, પ્.214બ્2, દ્.187અ4, ન્.200બ્6, છ્.356અ3
દશભિર્ અશૈક્ષૈર્ અઙ્ગૈઃ પઞ્ચાનામ્ અશૈક્ષાણાં સ્કન્ધાનાં સંગ્રહો વેદિતવ્યઃ । શીલસમાધિપ્રજ્ઞાવિમુક્તિવિમુક્તિજ્ઞાનદર્શનસ્કન્ધાનામ્ ॥
દશકૈર્ બુદ્ધવચને જ્ઞેયાધિષ્ઠાનં સમાપ્તમ્ ॥
સમાપ્તં ચ બુદ્ધવચનજ્ઞેયાધિષ્ઠાનમ્ ॥ ॥
બ્. મ્સ્.17બ્2ર્, પ્.214બ્4, દ્.187અ5, ન્.201અ1, છ્.356અ8
ચિકિત્સા કતમા, સા ચતુરાકારા વેદિતવ્યા । તદ્યથાબાધકૌશલ્યમ્, આબાધસમુત્થાનકૌશલ્યમ્, ઉત્પન્નસ્યાબાધસ્ય પ્રહાણકૌશલ્યમ્, પ્રહીણસ્યાબાધસ્યાયાત્યામ્ અનુત્પાદકૌશલ્યમ્ । એષાં ચ કૌશલ્યાનાં વિભઙ્ગો યથા સૂત્રમ્ એવ વેદિતવ્યઃ ॥ ॥
ચ્. મ્સ્.17બ્3લ્, પ્,214બ્, દ્.187અ7, ન્.201અ2, છ્.356ચ્11
દ્. મ્સ્.23અ3લ્, પ્.228બ્6, દ્.199બ્2, ન્.214અ2, છ્.360ચ્21
શબ્દવિદ્યા કતમા । સા ષડાકારા દ્રષ્ટવ્યા । ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનતઃ । અર્થપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનતઃ । પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનતઃ । કાલપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનતઃ । સંખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનતઃ । સખિલાધિકરણવ્યવસ્થાનતશ્ ચ ॥
ઉદ્દાનમ્ ॥
ધર્માર્થપુદ્ગલઃ કાલાઃ સંખ્યાધિકરણં ચ યત્ ।
સખિલં તદ્ અધિષ્ઠાનં શબ્દસ્યેહ સમાસતઃ ।
દ્.ઇ. મ્સ્.23અ4લ્, પ્.229અ1, દ્.199બ્4, ન્.214અ4, છ્.360ચ્28
તત્ર ધર્મપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં નામકાયપદકાયવ્યઞ્જનકાયાઃ । પઞ્ચગુણયુક્તશ્ ચ શબ્દઃ । અગ્રામ્યલઘ્વોજસ્વી સંબદ્ધઃ સ્વર્થશ્ ચ ।
દ્.ઇઇ. મ્સ્.23અ4ર્, પ્.229અ2, દ્.199બ્5, ન્.214અ5, છ્.361અ2
તત્રાર્થપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનં દશાકારં વેદિતવ્યમ્ । ઇન્દ્રિયવ્યવસ્થાનતઃ । મહાભૂતવ્યવસ્થાનતઃ । કર્મવ્યવસ્થાનતઃ । પર્યેષણાવ્યવસ્થાનતઃ । અધર્મવ્યવસ્થાનતઃ । ધર્મવ્યવસ્થાનતઃ । સંપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ । વિપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ । ઉપભોગવ્યવસ્થાનતઃ । અનુરક્ષણાવ્યવસ્થાનતશ્ ચ ॥
ઉદ્દાનમ્ ॥
ચક્ષુરાદિ પૃથિવ્યાદિ કાયકર્માદિ ચૈષણા ।
અધર્મધર્મસંપત્તિવિપદ્ભોગાનુરક્ષણા ।
દ્.ઇઇ-1 મ્સ્.23અ5ર્, પ્.229બ્5, દ્.199બ્7, ન્.214બ્1, છ્.361અ8
તત્રેન્દ્રિયવ્યવસ્થાનતસ્ તદ્યથા દર્શનાર્થઃ શ્રવણાર્થો જિઘ્રણાર્થઃ સ્વાદનાર્થઃ સ્પર્શનાર્થો વિજાનનાર્થશ્ ચ ।
દ્.ઇઇ-2 મ્સ્.23અ6મ્, પ્.229બ્6, દ્.200અ1, ન્.214બ્2, છ્.361અ9
તત્ર મહાભૂતવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા પ્રતિષ્ઠાદ્યર્થઃ । અભિષ્યન્દનાદ્યર્થઃ, દીપાદ્યર્થઃ । કમ્પનાદ્યર્થશ્ ચ ॥
દ્.ઇઇ-3 મ્સ્.23અ6ર્, પ્.229બ્7, દ્.200અ2, ન્.214બ્2, છ્.361અ10 * 1 ઃ ઇ
તત્ર કર્મવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા ગમનાદ્યર્થો ભાષણાદ્યર્થઃ । ચેતનાસ્મૃતિબુદ્ધ્યાદ્યર્થશ્ ચ ॥
દ્.ઇઇ-4 મ્સ્.23અ7લ્, પ્.229બ્8, દ્.200અ2, ન્.214બ્3, છ્.361અ11
તત્રૈષણાવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા માર્ગણાદ્યર્થઃ ॥
દ્.ઇઇ-5 મ્સ્.23અ7લ્, પ્.230અ1, દ્.200અ3, ન્.214બ્3, છ્.361અ12

તત્રાધર્મવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા હિંસાસ્તેયાદ્યર્થઃ ॥
દ્.ઇઇ-6 મ્સ્.23અ7મ્, પ્.230અ1, દ્.200અ3, ન્.214બ્4, છ્.361અ12
તત્ર ધર્મવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા દાનસંયમાદ્યર્થઃ ॥
દ્.ઇઇ-7 મ્સ્.23અ7મ્, પ્.230અ2, દ્.200અ3, ન્.214બ્4, છ્.361અ13
તત્ર સંપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા પ્રાપ્તિપ્રીતિહર્ષાદ્યર્થઃ ॥
દ્.ઇઇ-8 મ્સ્.23અ7ર્, પ્.230અ3, દ્.200અ4, ન્.214બ્5, છ્.361અ13
તત્ર વિપત્તિવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા નાશભયદૈન્યાદ્યર્થઃ ॥
દ્.ઇઇ-9 મ્સ્.23અ8લ્, પ્.230અ3, દ્.200અ4, ન્.214બ્5, છ્.361અ14
તત્રોપભોગવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા ભોજનપાનાચ્છાદનાલિઙ્ગનોપચારાદ્યર્થઃ ॥
દ્.11-10 મ્સ્.23અ8લ્, પ્.230અ4, દ્.200અ5, ન્.214બ્6, છ્.361અ15
તત્રાનુરક્ષણાવ્યવસ્થાનતઃ । તદ્યથા પાલનપોસણભરણાદ્યર્થઃ ॥
અપિ ખલુ ષડ્ભિર્ આકારૈઃ સમાસતો ઽર્થો વેદિતવ્યઃ । સ્વભાવાર્થો હેત્વર્થઃ ફલાર્થઃ ક્રિયાર્થો વિશેષસંયોગાર્થઃ પ્રવૃત્ત્યર્થશ્ ચ ।
ઉદ્દાનમ્ ॥
સ્વભાવહેતુતત્કાર્યતત્ક્રિયાયોગવૃત્તિભિઃ ।
દ્.ઇઇઇ. મ્સ્.23બ્1લ્, પ્,230અ6, દ્.200અ6, ન્.214બ્7, છ્.361અ21
તત્ર પુદ્ગલપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । સ્ત્રીપુંનપુંસકવ્યવસ્થાનતઃ । પ્રથમમધ્યમોત્તમપુરુષવ્યવસ્થાનતશ્ ચ ॥
દ્.ઇવ્. મ્સ્.23બ્1મ્, પ્,230અ7, દ્.200અ7, ન્.215અ1, છ્.361અ24
તત્ર કાલપ્રજ્ઞાપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । ત્રિવિધઃ કાલો ઽતીતો ઽતીતવિશિષ્ટઃ, અનાગતો ઽનાગતવિશિષ્ટઃ, વર્તમાનો વર્તમાનવિશિષ્ટશ્ ચ ।
દ્.વ્. મ્સ્.23બ્1ર્, પ્,230અ8, દ્.200અ7, ન્.215અ2, છ્.361અ27
તત્ર સંખ્યાપ્રજ્ઞપ્તિવ્યવસ્થાનમ્ । ત્રિવિધા સંખ્યા । એકસંખ્યા દ્વિસંખ્યા બહુસંખ્યા ચ ।
દ્.વિ. મ્સ્.23બ્2લ્, પ્.230બ્1, દ્.200બ્1, ન્.215અ2, છ્.361અ29
તત્રાધિકરણવ્યવસ્થાનમ્ । ખિલવ્યવસ્થાનં ચ । પઞ્ચાધિકરણાનિ સન્ધિનામસમાસસ્ તદ્ધિતમ્ આખ્યાતં ચ । ખિલં પુનર્ ધાતુપાઠાદિ તદ્ ઉભયમ્ અપિ સમસ્ય સખિલમ્ અધિકરણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
એ. મ્સ્.23બ્2ર્, પ્.230બ્2, દ્.200બ્2, ન્.215અ4, છ્.361બ્4
તત્ર શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યા કતમા । સમાસતો દ્વાદશાકારં શિલ્પં । તત્ર યજ્ જ્ઞાનં સા શિલ્પકર્મસ્થાનવિદ્યેત્ય્ ઉચ્યતે । દ્વાદશાકારં શિલ્પં કતમત્ । તદ્યથા કૃષિશિલ્પં વણિજ્યશિલ્પં રાજપૌરુષ્યશિલ્પં ( શ્ભ્ ઇઇ 312 ) લિપિગણનસંખ્યામુદ્રાશિલ્પં નૈમિત્તિકશિલ્પં મન્ત્રિશિલ્પં ઘટાનશિલ્પં સંજનનશિલ્પં વાનશિલ્પં સંયોજનશિલ્પં પાકશિલ્પમ્ ગાન્ધર્વશિલ્પં ચ ॥
॥ યોગાચારભૂમૌ શ્રુતમયી ભૂમિઃ ॥
અપ્પેન્દિx ઇઇઇ
ચિન્તામયી ભૂમિઃ
મ્સ્.23બ્4લ્, પ્.230બ્6, દ્.200બ્5, ન્.215અ6, છ્.361બ્11
ચિન્તામયી ભૂમિઃ કતમા । સા સમાસતસ્ ત્ર્યાકારા વેદિતવ્યા । સ્વભાવવિશુદ્ધિતો જ્ઞેયપ્રવિચયતો ધર્મપ્રવિચયતશ્ ચ ॥
અ. મ્સ્.23બ્4મ્, પ્.230બ્7, દ્.200બ્5, ન્.215અ7, છ્.361બ્18
તત્ર સ્વભાવવિશુદ્ધિઃ કતમા । સા નવાકારા વેદિતવ્યા । યથાપિ તદ્ એકત્યો યથાશ્રુતાન્ યથાપર્યાપ્તાન્ ધર્માન્ એકાકી રહોગતશ્ ચિન્તયતિ । અચિન્ત્યં પરિવર્જયિત્વા ચિન્ત્યં ચિન્તયતિ । કાલાપદેશમહાપદેશં ચ પરિજાનાતિ । અર્થપ્રતિસરણશ્ ચ ચિન્તયતિ, ન વ્યઞ્જનપ્રતિસરણઃ । કિંચિચ્ ચ શ્રદ્ધયાધિમુચ્યતે, કિંચિત્ પ્રજ્ઞયા વ્યવચારયતિ દૃઢં ચ ચિન્તયતિ । સ્થિરં ચ ચિન્તયતિ । પ્રતનું ચ ચિન્તયતિ । તાં ચ ચિન્તાં પર્યવસાનગતાં કરોતિ, નાન્તરાવિષાદમ્ આપદ્યતે । ઇત્ય્ અનયા નવાકારયા વિશુદ્ધ્યા સુવિશુદ્ધા ચિન્તેત્ય્ ઉચ્યતે ॥
બ્. મ્સ્.23બ્6લ્, પ્.231અ3, દ્.201અ1, ન્.215બ્4, છ્.361દ્ ઃ .0
તત્ર જ્ઞેયપ્રવિચયઃ કતમઃ । યઃ પરીક્ષ્યસ્યાર્થસ્ય પ્રવિચયઃ । પરીક્ષ્યો ઽર્થઃ કતમઃ । સચ્ ચ સતો ઽસચ્ ચાસતઃ પરીક્ષ્યો ઽર્થ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥
બ્. ઇ. મ્સ્.23બ્6મ્, પ્.231અ5, દ્.201અ2, ન્.215બ્5, છ્.361ચ્4 ઽત્
પરીક્ષ્યં સદ્વસ્તુ કતમત્ । તત્ પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । સ્વલક્ષણસત્ સામાન્યલક્ષણસત્ સંકેતલક્ષણસદ્ ધેતુલક્ષણસત્ ફલલક્ષણસચ્ ચ ॥
બ્. ઇ-1 મ્સ્.23બ્7લ્, પ્,231અ6, દ્.201અ3, ન્.215બ્6,છ્.361ચ્7
સ્વલક્ષણસત્ કતમત્ । તત્ ત્રિવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । પરમાર્થલક્ષણસન્ નિમિત્તલક્ષણસદ્ વર્તમાણલક્ષણસચ્ ચ ।
પરમાર્થલક્ષણસત્ કતમત્ । યો નિરભિલપ્યો ઽર્થઃ સર્વધર્મેષુ લોકોત્તરજ્ઞાનગોચરો ઽવ્યવસ્થાપ્યલક્ષણઃ ।
નિમિત્તસત્ કતમત્ । તચ્ ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ દ્રષ્ટવ્યમ્ । યત્ર નામોપલભ્યતે । વસ્તૂપલભ્યતે । તચ્ ચ નામ તસ્મિન્ વસ્તુનિ ન વ્યભિચરતિ ભ્રાન્તિવ્યભિચારતો વાનિત્યવ્યભિચારતો વા । તચ્ ચ નામ તસ્મિન્ વસ્તુન્ય્ અવ્યાહતં પ્રવર્તતે । ન ક્વચિદ્ અનુવર્તતે ક્વચિદ્ વ્યાવર્તતે ।
વર્તમાનસત્ કતમત્ । યદ્ ઉત્પન્નં હેતુફલભૂતં ચ । તદ્ એતત્ સર્વમ્ એકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય સ્વલક્ષણસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ॥

બ્. ઇ-2 મ્સ્.23બ્8ર્, પ્.231બ્2, દ્.201અ7,ન્.216અ3, છ્.361ચ્16
સામાન્યલક્ષણસત્ કતમત્ । તદ્ અપિ પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । જાતિસામાન્યલક્ષણં કૃત્યાનુષ્ઠાનસામાન્યલક્ષણં સર્વસંસ્કારસામાન્યલક્ષણમ્ સર્વસાસ્રવસામાન્યલક્ષણં સર્વધર્મસામાન્યલક્ષણમ્ ચ ।
જાતિસામાન્યલક્ષણં કતમત્ । રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનાનાં સ્વજાતિઃ । સૈકધ્યમ્ અભિસંક્ષિપ્ય જાતિસામાન્યલક્ષણમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
કૃત્યાનુષ્ઠાનસામાન્યલક્ષણં કતમત્ । કુશલસાસ્રવા ધર્મા ઇષ્ટફલાભિનિર્વૃત્તૌ કૃત્યાનુષ્ઠાનસામાન્યલક્ષણેન સામાન્યલક્ષણાઃ । યથા ( શ્ભ્ ઇઇ 322 ) કુશલા ધર્મા ઇષ્ટફલાભિનિર્વૃત્તાવ્ એવમ્ અકુશલા ધર્મા અનિષ્ટફલાભિનિર્વૃત્તૌ, સ્મૃત્યુપસ્થાનાનિ સમ્યક્પ્રહાણાન્ય્ ઋદ્ધિપાદાનીન્દ્રિયાણિ બલાનિ બોધ્યઙ્ગાનિ માર્ગાઙ્ગાનિ બોધિપક્ષ્યધર્મા બોધિપ્રાપ્તૌ કૃત્યાનુષ્ઠાનસામાન્યલક્ષણેન સામાન્યલક્ષણાઃ ।
સર્વસંસ્કારસામાન્યલક્ષણં કતમત્ । અનિત્યતા સર્વસંસ્કારાણામ્ । સર્વસાસ્રવસામાન્યલક્ષણં કતમત્ । દુઃખતા સર્વસાસ્રાવાણામ્ । સર્વધર્મસામાન્યલક્ષણં કતમત્ । શૂન્યતા નૈરાત્મ્યં ચ સર્વધર્માણામ્ । તદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે સામાન્યલક્ષણમ્ ॥
બ્. ઇ-3 મ્સ્.24અ3ર્, પ્.232અ2, દ્.201બ્5, ન્.216બ્1, છ્.362અ1
સંકેતલક્ષણં કતમત્ । યત્ર ષડ્વિધો વાદઃ પ્રવર્તતે તત્ સંકેતલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ । ષડ્વિધો વાદઃ કતમઃ । સ્વામિસંબન્ધયુક્તો વાદઃ, તત્તદન્યાન્યવર્જિતો વાદઃ, સાંકેતિકો વાદઃ, સાંઘાતિકો વાદઃ, અસર્વત્રગો વાદઃ, મનિત્યશ્ ચ વાદઃ ॥
બ્. ઇ-3-અ મ્સ્.24અ4મ્, પ્.232અ5, દ્.201 બ્7, ન્.216બ્4, છ્.362અ5
સ્વામિસંબન્ધયુક્તો વાદઃ કતમઃ । યો વાદઃ સ્વામિસંબન્ધેન લક્ષણપ્રત્યવગમ્યો ભવતિ । નાન્તરેણ સ્વામિસંબન્ધમ્ । તદ્યથા "જાતિર્" ઇત્ય્ ઉક્તઃ "કસ્યેયં જાતિર્" ઇતિ, સ્વામિસંબન્ધમ્ અપેક્ષતે વાદઃ । રૂપસ્ય જાતિર્ વેદનાયાઃ સંજ્ઞાયાઃ સંસ્કારાણાં વિજ્ઞાનસ્ય જાતિર્ નો તુ "રૂપમ્" ઇત્ય્ ઉક્તે "કસ્યેદં રૂપમ્" ઇતિ સ્વામિસંબન્ધમ્ અપેક્ષતે વાદઃ ।
યથા જાતિર્ એવં જરા સ્થિતિર્ અનિત્યતૈવંભાગીયાશ્ ચિત્તવિપ્રયુક્તાઃ સંસ્કારા યથાયોગં વેદિતવ્યાઃ । અયમ્ ઉચ્યતે સ્વામિસંબન્ધયુક્તો વાદઃ । સ ચ ( શ્ભ્ ઇઇ 324 ) યત્ર વર્તતે તત્ સંકેતલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
બ્. ઇ-3-બ્ મ્સ્.24અ6લ્, પ્.232બ્1, દ્.202અ3, ન્.216બ્4, છ્.362અ12
તત્તદન્યાન્યવર્જિતો વાદઃ કતમઃ । યો વાદો નૈવ તેન તસ્ય નૈવાન્યેનાન્યસ્ય નિર્દેશાય ભવતિ । સ તત્તદન્યાન્યવર્જિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
યસ્ તેનૈવ તસ્ય વ્યપદેશાય વાદઃ સ દ્રવ્યલક્ષણે ઽપિ વર્તતે સંકેતલક્ષણે ઽપિ । યશ્ ચાન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશાય વાદઃ સો ઽપિ દ્રવ્યલક્ષણે ઽપિ વર્તતે સંકેતલક્ષણે ઽપિ । યશ્ ચાયં નૈવ તેન તસ્ય નૈવાન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશાય વાદ એકાંશેન સંકેતલક્ષણ એવ પ્રવર્તતે ।
કતમશ્ ચ તેન તસ્યૈવ વ્યપદેશાય વાદો દ્રવ્યલક્ષણે પ્રવર્તતે । તદ્યથા પૃથિવ્યાઃ કાઠિન્યમ્ ઇત્ય્ યો વાદઃ । કથં સંકેતલક્ષણે ઽપિ પ્રવર્તતે । અશ્મનો માણ્ડલ્યમ્ ઇત્ય્ યો વાદઃ । યથા પૃથિવ્યાઃ કાઠિન્યમ્ અશ્મનો માણ્ડલ્યમ્ એવમ્ અપાં દ્રવત્વં તૈલસ્ય પિણ્ડસ્ તેજસ ઔષ્ણ્યમ્ અગ્નેર્ અર્ચિ વાયોઃ સમુદીરણત્વમ્ અનિલસ્ય વેગઃ ।
કથમ્ અન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશાય વાદો દ્રવ્યે સતિ વર્તતે । તદ્યથા ચક્ષુષોર્ વિજ્ઞાનં કાયસ્ય સ્પર્શ ઇત્ય્ એવમાદિ । કથં પ્રજ્ઞપ્તિસતિ । તદ્યથા બુદ્ધદત્તસ્ય ગુણમિત્રસ્ય વા ભોજનં પાનં યાનં વસ્ત્રમ્ અલંકાર ઇત્ય્ એવમાદિ ।
કથં નૈવ તેન તસ્ય નાપ્ય્ અન્યેનાન્યસ્ય વ્યપદેશાય વાદ એકાન્તેન સંકેતલક્ષણ એવ પ્રવર્તતે । તદ્યથા ગૃહસ્ય દ્વારં ગૃહસ્ય કુડ્યં કુમ્ભસ્ય મુખં કુમ્ભસ્ય પાર્શ્વં સેનાયા રથો વનસ્ય વૃક્ષઃ શતસ્ય દશકં દશકસ્ય તૃકમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ ।
અયમ્ ઉચ્યતે તત્તદન્યાન્યવર્જિતો વાદઃ ॥
બ્. ઇ-3-ચ્ મ્સ્.24બ્2લ્, પ્.233અ2, દ્.202બ્3, ન્.217બ્1, છ્.362અ29
સાંકેતિકો વાદઃ કતમઃ । ષડ્વિધનિમિત્તલક્ષણે વ્યાવહારિકઃ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિવાદઃ । ષડ્વિધં નિમિત્તલક્ષણં કતમત્ । વસ્તુલક્ષણં વિજ્ઞેયલક્ષણં શુભાદિલક્ષણમ્ અનુગ્રહાદિલક્ષણં વ્યવહારનિમિત્તલક્ષણમ્ મિથ્યાપ્રતિપત્ત્યાદિનિમિત્તલક્ષણં ચ ।
વસ્તુલક્ષણં કતમત્ । યદ્ વિજ્ઞાનેન ગૃહ્ણાતિ ।
વિજ્ઞેયલક્ષણં કતમત્ । યન્ મનસ્કારેણ વિજ્ઞાનસ્યોત્પત્તયે સંવર્તતે । શુભાદિલક્ષણં કતમત્ । યત્ સ્પર્શેન ગૃહ્ણાતિ ।
અનુગ્રહાદિલક્ષણં કતમત્ । યદ્ વેદનયા ગૃહ્ણાતિ ।
વ્યવહારનિમિત્તલક્ષણં કતમત્ । યત્ સંજ્ઞયા ગૃહ્ણાતિ ।
મિથ્યાપ્રતિપત્ત્યાદિનિમિત્તલક્ષણં કતમત્ । યચ્ ચેતનયા ગૃહ્ણાતિ ॥
બ્. ઇ-3-દ્ મ્સ્.24બ્4લ્, પ્.233અ7, દ્.202બ્7, ન્.217બ્6, છ્.362બ્7
સાંઘાતિકો વાદઃ કતમઃ । યઃ પ્રભૂતેષુ સમગ્રેષુ સમુદિતેષુ સ્વભાવવ્યવસ્થાનવાદઃ । તદ્યથાધ્યાત્મં રૂપવેદનાસંજ્ઞાસંસ્કારવિજ્ઞાનેષ્વ્ આત્માદિવાદો બહિર્ધા વા રૂપગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યેષુ તથા તથા સન્નિવિષ્ટેષુ ગૃહકુમ્ભસેનાવનાદિવાદઃ ॥
બ્. ઇ-3-એ મ્સ્.24બ્4ર્, પ્.233બ્2, દ્.203અ2, ન્.218અ1, છ્.362બ્11
અસર્વત્રગો વાદઃ કતમઃ । યો વાદઃ ક્વચિદ્ અનુવર્તતે, ક્વચિદ્ વ્યાવર્તતે । તદ્યથા ગૃહે ગૃહવાદો ગ્રામનગરરાષ્ટ્રાદિભ્યો વ્યાવર્તતે । કુમ્ભે કુમ્ભવાદો ઘટઘટીશરાવાદિભ્યો વ્યાવર્તતે । સેનાવાદઃ પૃથક્સ્ત્રીપુરુષદારકદારિકાદિભ્યો વ્યાવર્તતે । વનવાદઃ પૃથગ્વૃક્ષમૂલગણ્ડપત્રપુષ્પફલાદિભ્યો વ્યાવર્તતે ॥
બ્. ઇ-3-f મ્સ્.24બ્6લ્, પ્.233બ્5, દ્.203અ4, ન્.218અ3, છ્.362બ્18
અનિત્યો વાદઃ કતમઃ । સ ચતુર્ભિર્ આકારૈર્ દ્રષ્ટવ્યઃ । ભેદતો ઽભેદતો ઽભિસંસ્કારતઃ પરિણામતશ્ ચ ।
કથં ભેદતઃ । તદ્યથા કુમ્ભે ભગ્ને યઃ કુમ્ભ ઇતિ વાદઃ સો ઽવહીયતે । કપાલવાદઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
કથમ્ અભેદતઃ । તદ્યથા નાનાદ્રવ્યસમવાયવિહિતે ચૂર્ણે વા ધૂપે વા યો નાનાદ્રવ્યવાદઃ સો ઽવહીયતે । ધૂપચૂર્ણવાદઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
કથમ્ અભિસંસ્કારતઃ । તદ્યથાનભિસંસ્કૃતે સુવર્ણપિણ્ડે હર્ષકટકકેયૂરાદ્યા અભિસંસ્કારપરિણતે યઃ સુવર્ણપિણ્ડવાદઃ સો ઽવહીયતે । હર્ષકટકકેયૂરવાદઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
કથં પરિણામતઃ । તદ્યથા પરિણતે ભોજનપાને યો ભોજનપાનવાદઃ સો ઽવહીયતે । ઉચ્ચારપ્રસ્રાવવાદઃ પ્રાદુર્ભવતિ ।
ઇત્ય્ અયમ્ એવંભાગીયો ઽનિત્યો વાદો વેદિતવ્યઃ ।
ઇત્ય્ અયં ષડ્વિધો વાદો યત્ર પ્રવર્તતે તત્ સંકેતલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ । ઇદમ્ ઉચ્યતે સંકેતલક્ષણમ્ ॥
બ્. ઇ-4 મ્સ્.24બ્8મ્, પ્.234અ4, દ્.203બ્2, ન્.218બ્2, છ્.362બ્28
હેતુલક્ષણં કતમત્ । તત્ સમાસતઃ પઞ્ચવિધં દ્રષ્ટવ્યમ્ । ઇષ્ટહેતુર્ અનિષ્ટહેતુઃ પુષ્ટિહેતુઃ પ્રવૃત્તિહેતુર્ નિવૃત્તિહેતુશ્ ચ ।
ઇષ્ટહેતુઃ કતમઃ । કુશલસાસ્રવા ધર્માઃ ।
અનિષ્ટહેતુઃ કતમઃ । અકુશલા ધર્માઃ ।

પુષ્ટિહેતુઃ કતમઃ । પૂર્વોત્પન્નાઃ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતા ધર્મા આસેવિતા ભાવિતા બહુલીકૃતાઃ પશ્ચાદુત્પન્નાનાં કુશલાકુશલાવ્યાકૃતાનાં ધર્માણામ્ ઉત્તરોત્તરાણાં પુષ્ટતરાણાં પુષ્ટતમાનાં પુષ્ટિહેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે ॥
પ્રવૃત્તિહેતુઃ કતમઃ । યેન બીજેન યયા વાસનયા યેન સહાયેન યેષાં ધર્માનાં પ્રવૃત્તિર્ ભવતિ સ તેષાં પ્રવૃત્તિહેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
નિવૃત્તિહેતુઃ કતમઃ । સંસ્કારનિવૃત્તેઃ સંક્લેશનિવૃત્તેઃ સર્વૌપશમિકો માર્ગઃ પારિનિર્વાણિકઃ સંબોધિગામી સસંભારઃ સપ્રયોગઃ સોત્પત્તિકઃ સનિષ્પત્તિકો નિવૃત્તિહેતુર્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ।
ઇદં સમસ્તં હેતુલક્ષણં વિસ્તરેણ વિભાગઃ પુનર્ હેતુફલચિન્તાયાં દ્રષ્ટવ્યઃ ॥
બ્. ઇ-5 મ્સ્.25અ3લ્, પ્.234બ્2, દ્.203બ્7, ન્.218બ્7, છ્.362ચ્11
ફલલક્ષણં કતમત્ । યદ્ અસ્માત્ પઞ્ચવિધાદ્ ધેતોર્ ઉત્પન્નં પ્રાપ્તં સિદ્ધં નિષ્પન્નં પ્રવૃત્તં તત્ ફલલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ॥
બ્. ઇઇ. મ્સ્.25અ3મ્, પ્.234બ્3, દ્.204અ1, ન્.219અ1, છ્.362ચ્14
પરીક્ષ્યમ્ અસદ્વસ્તુ કતમત્ । તદ્ અપિ પઞ્ચલક્ષણં દ્રષ્ટવ્યમ્ । અનુત્પન્નાસન્ નિરુદ્ધાસદ્ ઇતરેતરાસત્ પરમાર્થાસદ્ અત્યન્તાસચ્ ચ ।
અનુત્પન્નાસત્ કતમત્ । અનાગતાઃ સંસ્કારાઃ ।
નિરુદ્ધાસત્ કતમત્ । અતીતાઃ સંસ્કારાઃ ।
ઇતરેતરાસત્ કતમત્ । યદ્ ઇતરલક્ષણેનેતરેષાં ધર્માણાં વિરહિતતા અવિદ્યમાનતા, ઇતરધર્માસમવધાનતા વા પુનર્ ઇતરેષાં ધર્માણામ્ ।
પરમાર્થાસત્ કતમત્ । વ્યાવહારિકેણ સ્વભાવપ્રજ્ઞપ્તિવાદેન યઃ સ્વભાવો વ્યવસ્થાપિતઃ ।
અત્યન્તાસત્ કતમત્ । વન્ધ્યાપુત્રાદિ યત્ કિંચિદ્ એવંભાગીયમ્ ॥
બ્. ઇઇઇ. મ્સ્.25અ5લ્, પ્.234બ્7, દ્.204અ4, ન્.219અ5, છ્.362ચ્21
અપિ ખલુ પઞ્ચવિધાસ્તિતા પઞ્ચવિધૈવ નાસ્તિતા ॥
બ્. ઇઇલ્-1 મ્સ્.25અ5મ્, પ્.234બ્7, દ્.204અ4, ન્.219અ5, છ્.362ચ્21
પઞ્ચવિધાસ્તિતા કતમા । પરિનિષ્પન્નલક્ષણાસ્તિતા પરતન્ત્રલક્ષણાસ્તિતા પરિકલ્પિતલક્ષણાસ્તિતા વિશેષલક્ષણાસ્તિતા અવક્તવ્યલક્ષણાસ્તિતા ચ ।
તત્ર પ્રથમા પારમાર્થિકં લક્ષણમ્ ।
અનુ દ્વિતીયા પ્રતીત્યસમુત્પન્નલક્ષણમ્ ।
અનુ તૃતીયા સંકેતલક્ષણમ્ ।
અનુ ચતુર્થ્ય્ અધ્વલક્ષણં જાતિલક્ષણં જરાલક્ષણં સ્થિતિલક્ષણમ્ અનિત્યલક્ષણં દુઃખલક્ષણં શૂન્યલક્ષણં નૈરાત્મ્યલક્ષણં વસ્તુલક્ષણં વિજ્ઞેયલક્ષણં ગ્રાહ્યલક્ષણં શુભાદિલક્ષણમ્ અનુગ્રહાદિલક્ષણં વ્યવહારનિમિત્તલક્ષણં મિથ્યાપ્રતિપત્ત્યાદિનિમિત્તલક્ષણમ્ ઇત્ય્ એવંભાગીયં લક્ષણં વિશેષલક્ષણં વેદિતવ્યમ્ ।
અનુ પઞ્ચમા ચતુરાકારયા અવક્તવ્યતયા અવક્તવ્યલક્ષણમ્ । અસત્ત્વાત્ તદ્યથા પુદ્ગલઃ સ્કન્ધેભ્યો ઽન્યો ઽનન્ય ઇતિ । ગમ્ભીરત્વાન્ નિરભિલપ્યધર્મતા, અચિન્ત્યસ્ તથાગતાનાં ધર્મકાયઃ, અચિન્ત્યો બુદ્ધવિષયઃ । તથા ભવતિ તથાગતઃ પરંમરણાદ્ ઇત્ય્ એવમાદિ । અનર્થોપસંહિતત્વાત્ તદ્યથા યે તે ધર્મા અધર્માર્થબ્રહ્મચર્યોપસંહિતાસ્ તે ઽભિસંબુદ્ધા અપિ નોક્તા ભગવતા । તથાધર્મલક્ષણવ્યવસ્થાનતસ્ તદ્યથા તથતા સંસ્કારેભ્યો ઽન્યાનન્યત્વેનાવક્તવ્યા ॥
બ્. ઇઇલ્-2 મ્સ્.25બ્1મ્, પ્.235બ્7, દ્.204બ્4, ન્.219બ્6, છ્.363અ8
પઞ્ચવિધા નાસ્તિતા કતમા । પરમાર્થલક્ષણનાસ્તિતા સ્વતન્ત્રલક્ષણનાસ્તિતા સર્વેણ સર્વં સ્વલક્ષણનાસ્તિતા અવિશેષલક્ષણનાસ્તિતા વક્તવ્યલક્ષણનાસ્તિતા ચ ॥ ॥
અપ્પેન્દિx ઇવ્
આભિપ્રાયિકાર્થગાથાનિર્દેશ
અ. ઇ-1 મ્સ્1*અ1લ્, મ્સ્ગ્.26બ્1મ્, પ્.245અ6, દ્.212બ્5, ન્.228બ્4, છ્.367અ6
(1) શિક્ષાસુ પારમિપ્રાપ્તઃ સર્વસંશયનાશકઃ ।
શિક્ષાં પ્રબ્રૂહિ મે પૃષ્ટો યા ચ શિક્ષાસુ શિક્ષણા ॥ ઇતિ ॥
બ્રહ્મણા ભગવાન્ સર્વશિક્ષાપદપર્યન્તપ્રાપ્તિતશ્ ચ સ્વાર્થસંપદમ્ અસાધારણામ્ આરભ્યોત્પન્નોત્પન્નસર્વસત્ત્વસંશયચ્છેદકત્વેન ચાસાધારણાં પરાર્થપ્રતિપત્તિમ્ આરભ્ય સ્તુતિપૂર્વં પૃષ્ટઃ "કાઃ કિયત્યશ્ ચ શિક્ષાઃ, કથં ચ તાસુ શિક્ષિતવ્યમ્" ॥
અ. ઇ-2 મ્સ્1*અ1ર્, મ્સ્ગ્.26બ્1મ્, પ્.245બ્1, દ્.212બ્7, ન્.229અ1, છ્.367અ13
તતો ભગવાન્ બહુકૃત્યતાભીષણા અલસજાતીયાનાં પ્રોત્સાહનાભિપ્રાયઃ સર્વશિક્ષાઃ સમસ્ય સંક્ષેપતસ્ તિસૃભિઃ શિક્ષાભિર્ નિર્દિશતિ ।
(2) અધિશીલમ્ અધિચિત્તમ્ અધિપ્રજ્ઞં ચ મારિષ ।
તિસ્રઃ શિક્ષાઃ સમાસેન શૃણુ યા તાસુ શિક્ષણા ॥ ઇતિ ॥
તત્ર શીલચિત્તપ્રજ્ઞા અધિકૃત્ય વિક્ષિપ્તચિત્તસ્ય અવિક્ષેપાયોગોપદેશતો ઽધિશીલંશિક્ષયા, અસમાહિતચિત્તસ્ય સમાધાનાયોગોપદેશતો ઽધિચિત્તંશિક્ષયા, સમાહિતાવિમુક્તચિત્તસ્ય વિમોક્ષાયોગોપદેશતો ઽધિપ્રજ્ઞંશિક્ષયા ચ, યોગિનામ્ સર્વકૃત્યપરિસમાપ્તેઃ, તાસ્વ્ એવ તિસૃષુ શિક્ષાસ્વ્ અન્તર્ણીયાભિપ્રાયતો ભગવતા દેશિતાઃ ॥
અ. ઇ-3 મ્સ્ 1*અ3મ્, મ્સ્ગ્.26બ્1ર્, પ્.245બ્7, દ્.213અ4, ન્.229અ5, છ્.367અ22
તાસુ પુનઃ શિક્ષણા યેન યોગેન તાઃ શિક્ષા નિષ્પાદયતિ । તત્ર
(3) ભવેત્ ષડઙ્ગસંપન્નશ્ ચતુઃસ્થિતિસુખાન્વિતઃ ।
ચતુર્ષુ ચતુરાકારજ્ઞાનશુદ્ધઃ સદા ભવેત્ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા યથાક્રમં તાસાં તિસૃણાં શિક્ષાણાં પ્રયોગં દર્શયતિ । "ષડઙ્ગસંપન્ન" ઇત્ય્ અધિશીલંશિક્ષામ્ અધિકૃત્ય શિક્ષાણાં ષડઙ્ગાનિ । શીલવાન્ વિહરતિ, પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃતઃ, આચારસંપન્નઃ, ગોચરસંપન્નઃ, અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી, સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્ ઇત્ય્ એભિશ્ ચ ષડ્ભિર્ અઙ્ગૈશ્ ચતુર્વિધા શીલવિશુદ્ધિઃ પરિદીપિતા।

તત્ર "શીલવાન્ વિહરતી"ત્ય્ અધિકૃત્ય "પ્રાતિમોક્ષસંવરસંવૃત" ઇત્ય્ અનેન નૈર્યાણિકશીલતા વિશુદ્ધિઃ, મોક્ષાધિકારિકં હિ નૈર્યાણિકમ્ । "આચારગોચરસંપન્ન" ઇત્ય્ એતાભ્યામ્ અનુત્કૃષ્ટશીલતા વિશુદ્ધિઃ । "અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શી"તિ નિશ્છિદ્રશીલતા વિશુદ્ધિઃ । "સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્" ઇત્ય્ અવિપર્યસ્તશીલતા વિશુદ્ધિઃ ।
એવં ષડઙ્ગસંપન્નતયાધિશીલંશિક્ષાપ્રયોગં નિશ્રિત્ય "ચતુઃસ્થિતિસુખાન્વિત" ઇત્ય્ અધિચિત્તંશિક્ષાપ્રયોગં દર્શયતિ ।
ચત્વારિ ધ્યાનાનિ ચતુર્વિધા ચિત્તસ્થિતિઃ, સા ચ દૃષ્ટધર્મસુખવિહારત્વાત્ સુખેત્ય્ ઉચ્યતે ।
"ચતુર્ષુ ચતુરાકારજ્ઞાનશુદ્ધઃ સદા ભવેદ્" ઇત્ય્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષામ્ અધિકૃત્યાહ । ચતુર્ષુ દુઃખસમુદયનિરોધમાર્ગસત્યેષ્વ્ એકૈકસ્મિન્ન્ અનિત્યાદિચતુરાકારજ્ઞાનશુદ્ધિપ્રભાષિતત્વાદ્ અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષાયાઃ ॥
અ. ઇ-4 મ્સ્.1*અ7ર્, મ્સ્ગ્,26બ્2લ્, પ્.246બ્2, દ્.213બ્5, ન્.230અ1, છ્.367બ્13
(4) સુપ્રતિષ્ઠિતમૂલઃ સ્યાચ્ ચિત્તસ્યોપશમે રતઃ ।
સંયુક્તો ઽથ વિસંયુક્તો દૃષ્ટ્યા દૃષ્ટ્યાર્યપાપયા ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા શિક્ષાત્રયસ્ય ક્રમેણોત્પત્તિં દર્શયતિ । મૂલં હ્ય્ અધિશીલં ( શ્ભ્ ઇઇ 344 ) પ્રથમા શિક્ષા । તદન્વયત્વાદ્ ઉત્તરયોઃ ।
તતઃ શીલવતો ઽવિપ્રતિસારાદ્યનુપૂર્વ્યા ચિત્તસમાધાનાભિરત્યા દ્વિતીયા ।
તતઃ સમાહિતચિત્તસ્ય યથાભૂતદર્શનાદ્ આર્યદૃષ્ટિસંયોગતઃ પાપદૃષ્ટિવિયોગતશ્ ચ તૃતીયા ॥
અ. ઇ-5 મ્સ્.ર્બ્2લ્, મ્સ્ગ્,26બ્2મ્, પ્.246બ્5, દ્.214અ1, ન્.230અ4, છ્.367બ્19
(5) આદિશુદ્ધો ધ્યાનરતઃ સત્યે ચ કુશલો ભવેત્ ।
ઉત્પાદયેદ્ વર્જયેચ્ ચ બૃંહયેત્ સત્યમ્ એવ ચ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા તાસામ્ એવ તિસૃણાં શિક્ષાણાં યથાક્રમં શુદ્ધિવિશેષં દર્શયતિ । તત્ર "આદિશુદ્ધ" ઇતિ પ્રથમાયાઃ । "ધ્યાનરત" ઇતિ દ્વિતીયાયાઃ । "સત્યે ચ કુશલ" ઇતિ તૃતીયાયાઃ । તત્ પુનઃ "સત્યકૌશલ્યમ્ ઉત્પાદયેદ્" ઇતિ માર્ગસત્યસ્યોત્પાદનાત્ । "વર્જયેદ્" ઇતિ દુઃખસમુદયસત્યયોર્ વર્જનાત્ । "બૃંહયેદ્" ઇતિ નિરોધસત્યસ્ય પુનઃ પુનર્ મૃદુમધ્યાધિમાત્રક્લેશપ્રહાણનિરોધેન બ્ર્ંહણાત્ ।
અ. ઇ-6 મ્સ્.1*બ્3ર્, મ્સ્ગ્,26બ્3લ્, પ્.247અ1, દ્.214અ4, ન્.230અ7, છ્.367બ્26
(6) શિક્ષાપદેષુ વિદ્યન્તે ચતસ્રો ગતયસ્ ત્રિષુ ।
વિવર્જયિત્વા દ્વે ગતી દ્વે ગતી સમુદાનયેત્ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા શીલચિત્તપ્રજ્ઞાખ્યેષુ શિક્ષાધિષ્ઠાનેષુ શિક્ષાણાં સંપાદનવિપાદનાદ્, યથાસંભવં તત્ફલભૂતા યાશ્ ચતસ્રો ગતયઃ,
કામધાતૌ દેવમનુષ્યસંગૃહીતા સુગતિર્ અધિશીલસંપત્તિફલા, કામધાતાવ્ એવ તદન્યગતિસંગૃહીતાધિશીલવિપત્તિફલા દુર્ગતિઃ, રૂપારૂપ્યધાતૌ દેવગતિસંગૃહીતાધિચિત્તફલા ઊર્ધ્વગતિઃ, ત્રૈધાતુકાપર્યાપન્ના ચાધિપ્રજ્ઞફલા નિર્વાણગતિઃ ।
એતાભ્યો ગતિભ્ય આદ્યે દ્વે સુગતિદુર્ગતી વર્જયિત્વા, ઉત્તરે દ્વે ઊર્ધ્વગતિનિર્વાણગતી સમુદાનયેલ્ લૌકિકલોકોત્તરાભ્યાં માર્ગાભ્યામ્ ઇત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ મ્સ્. 1 *બ્5ર્, મ્સ્ગ્.26બ્3મ્, પ્.247અ7, દ્.214બ્1 ન્.230બ્5, છ્.367ચ્7
(7) દ્વે દ્વયપ્રત્યુપસ્થાને એકા નિર્વાણગામિની । અનુપૂર્વોપનિષદભિન્નસંભિન્નભાવિતા ॥ ઇતિ ॥
અસ્યાં ગાથાયાં યથાધિશીલાધિચિત્તશિક્ષયોઃ પ્રથમાયાશ્ ચાનુપૂર્વેણાધિચિત્તાધિપ્રજ્ઞશિક્ષાદ્વયોપનિષદ્ભાવેન પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । મધ્યમાયાશ્ ચાધિપ્રજ્ઞધ્યાનસંવરસંગૃહીતાધિશીલશિક્ષા દ્વયોપણિષદ્ભાવેન પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । ઉત્તમાયાશ્ ચૈકસ્યા નિર્વાણોપનિષદ્ભાવેન પ્રત્યુપસ્થાનમ્ । વ્યસ્તસમસ્તાનં ચ યથાસંભવં ભાવનામ્ । તદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ-1 મ્સ્.ર્બ્7ર્, મ્સ્ગ્.26બ્3મ્, પ્.247બ્3, દ્.214બ્4, ન્.231અ1, છ્.367ચ્14
(8) નિષ્કૌકૃત્યો ભવેદ્ આદૌ પશ્ચાચ્ ચ સુખિતો યતઃ ।
આદ્યાસૌ સર્વશિક્ષાણાં યત્ર શિક્ષેત પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાઇહયા યથાધિશીલંશિક્ષા અવિપ્રતિસારાદ્યાનુપૂર્વ્યા, ઉત્તરોપનિષદ્ભાવેન વર્તતે । તદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ-2 મ્સ્.2ઽઅ1મ્, મ્સ્ગ્.26બ્3ર્, પ્.247બ્4, દ્.214બ્5, ન્.231અ2, છ્.367ચ્16
(9) યતો વિશોધયેજ્ જ્ઞાનં શુભોત્પત્તિસમન્વિતઃ ।
મધ્યાસૌ સર્વશિક્ષાણાં યત્ર શિક્ષેત પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ ॥
અધિચિત્તંશિક્ષાયા ભાવનામયવિશિષ્ટકુશલમૂલોત્પત્ત્યાદ્યાનુપૂર્વ્યા ( શ્ભ્ ઇઇ 348 ) ઉત્તમશિક્ષોપનિષત્ત્વં દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ-3 મ્સ્.2*અ2લ્, મ્સ્ગ્.26બ્4લ્, પ્.247બ્6, દ્.214બ્6, ન્.231અ4, છ્.367ચ્20
(10) યતો વિમોચયેચ્ ચિત્તં પ્રપઞ્ચં ચ નિરોધયેત્ ।
શ્રેષ્ઠાસૌ સર્વશિક્ષાણાં યત્ર શિક્ષેત પણ્ડિતઃ ॥ ઇતિ ॥
અધિપ્રજ્ઞંશિક્ષાયા નિર્વાણોપનિષત્ત્વાચ્ છ્રેષ્ઠત્વં દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ-4-અ મ્સ્.2*અ2મ્, મ્સ્ગ્.26બ્4મ્, પ્.247બ્7, દ્.214બ્7, ન્.231અ5, છ્.367ચ્23
(11) અશુદ્ધિગામિની પ્રતિપત્ તથા સુગતિગામિની ।
આદ્યા પ્રતિપદ્ ઉક્તેયં સા ચ નિષ્કેવલા મતા ॥ ઇતિ ॥
યથાધિશીલંશિક્ષા વિપાદિતા દુર્ગતિહેતુઃ, સંપાદિતા ચ સુગતિહેતુઃ, કેવલાપિ ચ વિનોત્તરાભ્યાં શિક્ષાભ્યાં શક્યતે સંપાદયિતુમ્ । તદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇ-4-બ્ મ્સ્.2*અ3મ્, મ્સ્ગ્.26બ્4ર્, પ્.248અ1, દ્.215અ2, ન્.231અ6, છ્.367ચ્26

(12) વિશુદ્ધિગામિની પ્રતિપન્ ન સર્વાત્યન્તગામિની ।
મધ્યા પ્રતિપદ્ ઉક્તેયં માપિ નિષ્કેવલા મતા ॥ ઇતિ ॥
યથા મધ્યમા પ્રતિપત્ કામધાતુવૈરાગ્યવિશુદ્ધ્યા વિશુદ્ધગામિની, ઊર્ધ્વધાત્વવૈરાગ્યાત્ કામરાગાનુશયસ્ય ચાત્યન્ત [મ ફ્યિન્ પઽઇ ફ્યિર્ । થમ્સ્ ચદ્ ગ્તન્ દુ ર્નમ્ પર્ દગ્ પર્ ઽગ્રો બ મ યિન્ પ દઙ્ । જિ લ્તર્ મ્છોગ્ મેદ્ ચિઙ્ દઙ્ પો મેદ્ પર્ ઽબઽ źઇગ્ ગિસ્ ઽગ્રુબ્ પર્ મિ ઽગ્યુર્ બ દે સ્તોન્ તો ॥]
અ. ઇઇ-4-ચ્ મ્સ્-, મ્સ્ગ્.26બ્5લ્, પ્.248અ4, દ્.215અ4, ન્.231બ્1, છ્.368અ2
(13) વિશુદ્ધગામિની પ્રતિપદ્ યા સર્વાત્યન્તગામિની ।
શ્રેષ્ઠા પ્રતિપદ્ ઉક્તેયં સ નૈવાદ્વયકેવલ ॥ [ચેસ્ બ્ય બ નિ ।
ખમ્સ્ ગ્સુમ્ પઽઇ ઽદોદ્ છગ્સ્ દઙ્ બ્રલ્ બ દઙ્ । બગ્ લ ઞલ્ યઙ્ ગ્તન્ ફ્યિન્ પ દઙ્ જિ લ્તર્ મ્છોગ્ દે થમ્સ્ ચદ્ ગ્તન્ દુ ઽગ્રો બ યિન્ લ । સ્ઙ મ ગ્ઞિસ્ મેદ્ પર્ યઙ્ ગ્ચિગ્ પુસ્ ઽગ્રુબ્ પર્ મિ ઽગ્યુર્ બ દે સ્તોન્ તો ॥]
અ. ઇઇલ્-1 મ્સ્.2*અ4લ્, મ્સ્ગ્.26બ્5મ્, પ્.248અ6, દ્.215અ5, ન્.231 બ્3, છ્.368અ5
(14અ) શિક્ષેત યો ન શિક્ષેત ઉભૌ તૌ પણ્ડિતૌ મતૌ ।
[zએસ્ બ્ય બઽઇ ત્સ્હિગ્સ્ સુ બ્ચદ્ પ ફ્યેદ્ ક્યિસ્ નિ બ્સ્લબ્ પ ગ્સુમ્ પો ઽદિ દગ્ લ બ્સ્લબ્ પ ર્નમ્સ્ યઙ્ દગ્ પર્ સ્લોબ્ ક્યિ । લોગ્ પર્ મિ] શિક્ષણાત્ પણ્ડિતલક્ષણં દર્શયતિ ।
(14બ્) શિક્ષેત યો ન શિક્ષેત ઉભૌ તૌ બાલસંમતૌ ॥ ઇતિ ॥
ઉત્તરાર્ધેન મિથ્યાશિક્ષાણાં નૈવ ચ શિક્ષાણાં બાલલક્ષણં દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇલ્-2 મ્સ્.2*અ4મ્, મ્સ્ગ્.26બ્5મ્, પ્.248અ8, દ્.215અ7, ન્.231બ્5, છ્.368અ11
(15) પરિગ્રહપરિત્યાગાદ્ દૌષ્ઠુલ્યાપગમાત્ તથા ।
પ્રત્યક્ષત્વાચ્ ચ જ્ઞેયસ્ય શિક્ષાદાનં ત્રિધા ભવેત્ ॥ ઇતિ ॥
યસ્ય ગૃહકલત્રાદિપરિગૃહીતપરિત્યાગાદ્ યસ્ય સમાધિવિપક્ષસ્ય દૌષ્ઠુલ્યસ્ય પ્રહાણાદ્ યસ્ય ચ ચતુઃસત્યલક્ષણસ્ય જ્ઞેયતત્ત્વસ્ય પ્રત્યક્ષીકરણાદ્ યથાક્રમં શિક્ષાત્રયં સંપદ્યતે, તદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇલ્-3 મ્સ્.2*અ5મ્, મ્સ્ગ્.26બ્5ર્, પ્.248બ્3, દ્.215બ્1, ન્.231બ્7, છ્.368અ16
(16અ) સાલમ્બનાનાલમ્બનાઃ સૂક્ષ્મૌદારિકસંહિતાઃ ॥ ઇતિ ॥
અનેન ગાથાર્ધેનોત્તમયોઃ પ્રથમાયાશ્ ચ યથાક્રમં સાલમ્બનાનાલમ્બનત્વેન સૂક્ષ્મૌદારિકત્વેન પ્રભેદં દર્શયતિ ॥
(16બ્) સમાદાનપ્રાવિવેક્યઘોષ-આભોગસંહૃતાઃ ॥ ઇતિ ॥
ઉત્તરાર્ધેન પ્રથમમધ્યમોત્તમાનાં યથાક્રમં પ્રતિજ્ઞાનાભિનિર્હૃતત્વં કાયચિત્તવિવેકાભિનિર્હૃતત્વં પરઘોષાધ્યાત્મયોનિશોમનસ્કારાભિનિર્હૃતત્વં ચ દર્શયતિ ॥
અ. ઇઇલ્-4 મ્સ્.2*અ6ર્, મ્સ્ગ્.26બ્6લ્, પ્.248બ્6, દ્.215બ્4, ન્.232અ3, છ્.368અ21
(17) એકા એકા ભવેચ્ છિક્ષા સદ્વિતીયાપરા ભવેત્ ।
એકા સ્યાત્ સતૃતીયૈવ તા બુધઃ સમતિક્રમેત્ ॥ ઇતિ ॥
પ્રથમામ્ એકાં કેવલામ્ ઉપદર્શયતિ । મધ્યમા તુ ન વિના તામ્, ઉત્તમા ન વિના તે । તાભ્યશ્ ચ સમતિક્રમો ઽશૈક્ષસ્યાર્હતો વેદિતવ્યઃ ॥
અ. ઇવ્-1 મ્સ્.2*અ7મ્, મ્સ્ગ્.26બ્6મ્, પ્.248બ્8, દ્.215બ્5, ન્.232અ4, છ્.368અ24
(18) અભ્રષ્ટશીલઃ શિક્ષાસુ પ્રતિજ્ઞોપગતો ભવેત્ ।
અગર્હિતસમાચારઃ પઞ્ચસ્થાનવિવર્જિતઃ ॥ ઇતિ ॥
"અભ્રષ્ટશીલઃ શિક્ષાસ્વ્" ઇતિ શીલવાન્ વિહરતીત્ય્ એતદ્ દર્શયતિ । "પ્રતિજ્ઞોપગતો ભવેદ્" ઇતિ પ્રતિમોક્ષસંવરસંવૃતત્વમ્ । "અગર્હિતસમાચાર"ઽ ઇત્ય્ આચારાવિપત્તિમ્ । "પઞ્ચસ્થાનવિવર્જિત" ઇતિ ગોચરાવિપત્તિમ્ । પઞ્ચસ્થાનાનિ ભિક્ષોર્ અગોચરઃ, રાજકુલં ઘોષઃ પાનાગારં વેશશ્ ચણ્ડાલકઠિનં ચ । તત્ર ઘોષઃ સૂના દ્રષ્ટવ્યા । તત્રોદ્ઘોષૌરભ્રિકાદિભિર્ અભ્યસ્તાવદ્યં પાપકર્મોરભ્રાદિવધઃ ક્રિયતે ॥
અ. ઇવ્-2 મ્સ્.2*બ્1લ્, મ્સ્ગ્.26બ્6ર્, પ્.249અ5, દ્.216અ2, ન્.232બ્1, છ્.368બ્4
(19અ) અનાપત્તાથ વ્યુત્થાતા નિષ્કૌકૃત્યો ઽથ કૌકૃતી । ઇતિ ॥
અણુમાત્રેષ્વ્ અવદ્યેષુ ભયદર્શિતાં દર્શયતિ । તત્ર યથા વ્યુત્થાતા તથા નિષ્કૌકૃત્યઃ, યથા કૌકૃતી તથાનાપત્તા ॥
(19બ્) શિક્ષામ્ આગમયેત્ તત્ર પ્રતિપદ્યેત ભાવતઃ ॥ ઇતિ ॥
સમાદાય શિક્ષતે શિક્ષાપદેષ્વ્ ઇતિ, એતદ્ દર્શયતિ ॥
અ. ઇવ્-3 મ્સ્.2*બ્1ર્, મ્સ્ગ્.26બ્7લ્, પ્.249અ7, દ્.216અ3, ન્.23બ્3, છ્.368બ્7
(20) પ્રત્યાખ્યાનં ન કુર્વીત જીવિતાર્થં ન નાશયેત્ ।
પ્રતિપત્તૌ સ્થિતો નિત્યં પ્રવૃત્તવિનયો ભવેત્ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા ચતુર્ભિઃ પદૈર્ યથાક્રમં ધ્રુવશીલતાં દૃઢશીલતાં સાતતકારિતાં સાતતવર્તિતાં ચ દર્શયતિ ॥
અ. ઇવ્-4 મ્સ્.2*બ્2મ્, મ્સ્ગ્.26બ્7મ્, પ્.249બ્1, દ્.216અ4, ન્.232બ્4, છ્.368બ્10
(21અ) પ્રતિજ્ઞાં શોધયેત્ પૂર્વમ્ આજીવમ્ અપિ શોધયેત્ । ઇતિ ।

અનેન ગાથાર્ધેન આચારાજીવવિશુદ્ધિં દર્શયતિ । આચારસ્ય હિ પ્રતિજ્ઞાપૂર્વકમ્ આચરણમ્ ઇતિ પ્રતિજ્ઞેત્ય્ ઉચ્યતે ।
(21બ્) અન્તદ્વયં વર્જયિત્વા પ્રણિધાનં વિવર્જયેત્ ॥ ઇતિ ॥
કામસુખલ્લિકાનુયોગાન્તાત્મક્લમથાનુયોગાન્તયોઃ સ્વર્ગાદિપ્રણિધાનસ્ય ચ વિવર્જનાચ્ છીલવિશુદ્ધિમ્ એવ દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-અ મ્સ્.2*બ્3મ્, મ્સ્ગ્.26બ્7ર્, પ્.249બ્3, દ્.216અ6, ન્.232બ્6, છ્.368બ્15
(22) અન્તરાયકરાન્ ધર્માન્ નાભિગૃધ્યેત્ કથંચન ।
ચિત્તક્ષોભકરાન્ ધર્માન્ ઉત્પન્નાન્ નાધિવાસયેત્ ॥ ઇતિ ॥
અનયા ગાથયા, ઇન્દ્રિયાગુપ્તદ્વારતાદીનાં શિક્ષાવિશુદ્ધ્યન્તરાયકરાણામ્ અગુણદર્શિત્વેનાનધ્યવસાનાત્ । અકુશલાનાં ચ કામવ્યાપાદવિતર્કાદીનાં મનઃસંક્ષોભકરાણામ્ ઉત્પન્નાનામ્ અનધિવાસનેન શિક્ષાવિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-બ્ મ્સ્.2*બ્4મ્, મ્સ્ગ્.26બ્7ર્, પ્.249બ્6, દ્.216બ્1, ન્.233અ1, છ્.368બ્20
(23) નાતિલીનો નાતિસૃતઃ સદા સૂપસ્થિતસ્મૃતિઃ ।
મૂલસામન્તકૈઃ શુદ્ધં બ્રહ્મચર્યં ચરેદ્ અપિ ॥ ઇતિ ॥
મન્દકૌકૃત્યાસ્થાનકૌકૃત્યવિવર્જનયા સ્મૃતિસંપ્રમોષવિવર્જનયા ચ નિષ્ઠાકાલપ્રયોગકાલયોર્ બ્રહ્મચર્યશુદ્ધિં પરિદીપયતિ ॥
અ. વ્-1-ચ્ મ્સ્.2*બ્5લ્, મ્સ્ગ્.26બ્8લ્, પ્.249બ્7, દ્.216બ્2, ન્.233અ3, છ્.368દ્
(24) ભવેદ્ આરબ્ધવીર્યશ્ ચ નિત્યં દૃઢપરાક્રમઃ ।
નિષેવેતાપ્રમાદં ચ પઞ્ચાઙ્ગં સુપ્રતિષ્ઠિતઃ ॥ ઇતિ ॥
સંનાહપ્રયોગાવ્યાવર્ત્યવીર્યતયા પઞ્ચવિધાપ્રમાદનિષેવણતયા ચ શિક્ષાવિશુદ્ધિવિશેષમ્ એવં દર્શયતિ । તત્ર પઞ્ચાઙ્ગો ઽપ્રમાદો ઽતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નપૂર્વકાલકરણીયસહાનુચરઃ ॥
અ. વ્-1-દ્ મ્સ્.2*બ્6લ્, મ્સ્ગ્.26બ્8મ્, પ્.250અ2, દ્.216બ્4, ન્.233અ5, છ્.368ચ્10
(25) ભવેત્ પ્રચ્છન્નકલ્યાણસ્ તથા વિવૃતપાપકઃ ।
લૂહેન વા પ્રણીતેન તુષ્ટઃ સ્યાચ્ ચીવરાદિના ॥
(26) અલ્પેન વર્તયેદ્ યાત્રાં લૂહેનાપિ ચ વર્તયેત્ ।
ધૂતાન્ ગુણાન્ સમાદદ્યાત્ શમાર્થં ક્લેશવર્જિતઃ ॥
એતાભ્યાં ગાથાભ્યાં જ્ઞાત્રકામતાયા મહેચ્છતાસંતુષ્ટિહેતુભૂતાયાઃ, તયોશ્ ચ મહેચ્છતાસંતુષ્ટ્યોઃ શિક્ષાવિશુદ્ધિવિબન્ધહેત્વોઃ પરિવર્જનેન શિક્ષાવિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-એ મ્સ્.2*બ્7મ્, મ્સ્ગ્.27અ1મ્, પ્.250અ5, દ્.216બ્6, ન્.233અ7, છ્.368ચ્15
(27) સ્યાદ્ ઈર્યાપથસંપન્નો માત્રાં કુર્યાત્ પ્રતિગ્રહે ।
તદર્થં કલ્પિતામ્ ઈર્યાં કુર્યાન્ નૈવ કથંચન ॥ ઇતિ ॥
ઈર્યાપથસંપત્ત્યા પરેષામ્ અકુહનાર્થયા પ્રતિગ્રહમાત્રજ્ઞતયા ચ યાવદ્ બ્રહ્મચર્યવાસાજ્ જીવિતસ્થિત્યુપકરણોપાદાનાચ્ છિક્ષાવિશુદ્ધિમ્ એવ દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-f મ્સ્.2*બ્8લ્, મ્સ્ગ્.27અ1મ્, પ્.250અ7, દ્.216બ્7, ન્.233બ્2, છ્.368ચ્19
(28) આત્મનશ્ ચ ગુણાન્ ભૂતાન્ ન લપેન્ નાપિ લાપયેત્ ।
તાન્ ગુણાન્ અથ ચાર્થિત્વં નિમિત્તેન ન દર્શયેત્ ॥
(29) પરેષામ્ અન્તિકાત્ કુર્યાન્ નોપરોધેન યાચનામ્ ।
ધર્મણોપગતં લાભં લાભેનેહ ન સંચયેત્ ॥ ઇતિ ॥
એતાભ્યાં ગાથાભ્યાં લપનાનૈમિત્તિકતાનૈષ્પેશિકતાલાભેનલાભનિશ્ચિકીર્ષુકતાપરિવર્જનેન શિક્ષાવિશુદ્ધિવિશેષં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-f-(1) મ્સ્.3*અ1લ્, મ્સ્ગ્.27અ2લ્, પ્.250બ્1, દ્.217અ1, ન્.233બ્4, છ્.368ચ્24
(30) લાભં નૈવાભિગૃધ્યેત સત્કારં ચ કથંચન ।
દૃષ્ટિં ચ નાભિનિવિશેત્ સમારોપાપવાદિકામ્ ॥ ઇતિ ॥
લાભસત્કારાગૃદ્ધતયા પઞ્ચવિધકુદૃષ્ટ્યનભિનિવેશતશ્ ચ વિશુદ્ધિવિશેષં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-f-(2) મ્સ્.3*અ1મ્, મ્સ્ગ્.27અ2મ્, પ્.250બ્3, દ્.217અ3, ન્.233બ્5, છ્.368ચ્27
(31) લોકાયતાંસ્ તથા મન્ત્રાન્ નિરર્થાન્ ન પરામૃશેત્ ।
અપાર્થં ધારયેન્ નૈવ ઉત્સદં પાત્રચીવરમ્ ॥ ઇતિ ॥
કુદૃષ્ટિહેતૂનામ્ ઇતોબાહ્યકકુશાસ્ત્રાણાં પઞ્ચોપાદાનસ્કન્ધવિપ્રતિબન્ધાર્થેન લોકાયતકૃતાનામ્ અપરામર્ષતઃ, લાભસત્કારગૃદ્ધિહેતોશ્ ચ ઉત્સદપાત્રચીવરધારણસ્ય પરિવર્જનતો હેતુવિશુદ્ધ્યા શિક્ષાવિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-ગ્ મ્સ્.3*અ2મ્, મ્સ્ગ્.27અ2ર્, પ્.250બ્6, દ્.217અ5, ન્.234અ1, છ્.369અ5

(32) ગૃહસ્થૈઃ સહસંસર્ગં ન કુર્યાત્ ક્લેશવર્ધનમ્ ।
આર્યૈસ્ તુ સહસંસર્ગં કુર્યાજ્ જ્ઞાનવિશોધનમ્ ॥ ઇતિ ॥
વિપક્ષહેતોઃ પ્રતિપક્ષહેતોશ્ ચ વર્જનાત્ સેવનાચ્ ચ વિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
(33) કુર્યાન્ મિત્રકુલં નૈવ શોકવ્યાક્ષેપકારકમ્ ।
દુઃખસ્ય જનકાન્ ક્લેશાન્ ઉત્પન્નાન્ નાધિવાસયેત્ ॥ ઇતિ ॥
યથા ગૃહસ્થૈઃ સહસંસર્ગઃ શોકવ્યાક્ષેપં કૃત્વા ક્લેશવિવર્ધનો દુઃખહેતુઃ, યથા ચાર્યસંસર્ગો દુઃખજનકક્લેશોત્પન્નાનધિવાસનયા પ્રતિપક્ષહેતુઃ, તદ્ દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-હ્ મ્સ્.3*અ3ર્, મ્સ્ગ્.27અ3મ્, પ્.251અ2, દ્.217બ્1, ન્.234અ4, છ્.369અ13
(34) શ્રદ્ધાદેયં ન ભુઞ્જીત કથંચિચ્ ચ ક્ષતવ્રતઃ ।
પ્રત્યાખ્યાનં ન કુર્વીત સદ્ધર્મસ્ય કથંચન ॥ ઇતિ ॥
લાભસત્કારાનભિગૃદ્ધેઃ કુદૃષ્ટ્યનભિનિવેશસ્ય ચ શ્રદ્ધાદેયાવિનિપાતનેન સદ્ધર્માપ્રતિક્ષેપણેન ચાયત્યામ્ અપિ કામાધ્યવસાનકુદૃષ્ટ્યુત્પાદહેતુપરિવર્જનતો વિશુદ્ધિવિશેષં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-ઇ મ્સ્.3*અ4ર્, મ્સ્ગ્.27અ3મ્, પ્.251અ4, દ્.217બ્3, ન્.234અ6, છ્.369અ18
(35) પરેષાં સ્ખલિતે દોષે અનાભોગઃ સુખી ભવેત્ ।
આત્મનઃ સ્ખલિતં દોષં જ્ઞાત્વા વિવૃણુયાત્ પુનઃ ॥ ઇતિ ॥
પરેષાં ચ દોષદર્શનાભોગવિવર્જનેન, સ્વકુશલપક્ષાવિક્ષેપસૌમનસ્યોત્પત્ત્યા, આત્મદોષપરિજ્ઞાનાવિષ્કરણેન ચ નિરભિમાનતયા શિક્ષાવિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-જ્ મ્સ્.3*અ5ર્, મ્સ્ગ્.27અ3ર્, પ્.251અ6, દ્.217બ્4, ન્.234અ7, છ્.369અ23
(36) આપત્તિં ચ તથાપન્નો યથાધર્મં પ્રકલ્પયેત્ ।
તથેતિકરણીયેષુ સ્વયંકારી પટુર્ ભવેત્ ॥ ઇતિ ॥
આપત્તિવ્યુત્થાનતઃ પરેભ્યશ્ ચોપસ્થાનપરિચર્યાસ્વીકરણકામતાપરિવર્જનતો ઽપિ વિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-1-ક્ મ્સ્.3ઽઅ6મ્, મ્સ્ગ્.27અ4લ્, પ્.251અ8, દ્.217બ્5, ન્.234બ્2, છ્.369અ26
(37) બુદ્ધાનાં શ્રાવકાણાં ચ અનુભાવં ચ દેશનામ્ ।
શ્રાદ્ધો ઽવદ્યદર્શી ચ નાભ્યાચક્ષીત સર્વથા ॥ ઇતિ ॥
શ્રદ્ધાસંપત્ત્યા અભ્યાખ્યાને ચાવદ્યદર્શિતયા વિશુદ્ધિઃ પરિદીપિતા ॥
અ. વ્-1-લ્ મ્સ્.3*અ6ર્, મ્સ્ગ્.27અ4મ્, પ્.251બ્1, દ્.217બ્6, ન્.234બ્3, છ્.369અ29
(38) સુગમ્ભીરેષુ ધર્મેષુ અતર્કાવચરેષુ ચ ।
પૌરાણમ્ આગમં ત્યક્ત્વા સ્વદૃષ્ટિં ન પરામૃશેત્ ॥ ઇતિ ॥
સ્વયંદૃષ્ટિપરામર્ષસ્થાયિત્વપરિવર્જનતો ઽપિ વિશુદ્ધિવિશેષઃ પરિદીપિતઃ ॥
અ. વ્-2-અ મ્સ્.3*અ7મ્, મ્સ્ગ્.27અ4ર્, પ્.251બ્3, દ્.217બ્7, ન્.234બ્4, છ્.369બ્3
(39) વ્યવકૃષ્ટવિહારી સ્યાત્ પ્રાન્તે હિ શયનાસને ।
કુશલાન્ ભાવયેદ્ ધર્માન્ દૃઢવીર્યપરાક્રમઃ ॥ ઇતિ ॥
કાયચિત્તસ્ય વ્યવકૃષ્ટતયા સમાધ્યનુકૂલશયનાસનાસેવનતયા અકુશલવિતર્કવર્જિતૈકાન્તશુક્લધર્મભાવનયા લયૌદ્ધત્યાદ્યુપક્લેશાનભિભવનીયત્વેન ચ સુસંનદ્ધપ્રયોગતયાધિચિત્તંશિક્ષણોપાયવિશેષં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-2-બ્ મ્સ્.3*અ8લ્, મ્સ્ગ્ 27અ5લ્, પ્.251 બ્6, દ્.218અ2, ન્.234બ્6, છ્.369બ્8
(40) અચ્છન્દિકશ્ છન્દજાતઃ અપ્રદુષ્ટો વિદૂષણઃ ।
નિર્મિદ્ધશ્ ચૈવ મિદ્ધીવ કાલે શાન્તો ન ચ સ્થિતઃ ॥
(41) નિષ્કૌકૃત્યઃ સકૌકૃત્યો નિઃકાઙ્ક્ષો ઽથ ચ કાઙ્ક્ષતિ ।
સર્વથા સર્વદા યુક્તો ભવેત્ સંયક્પ્રયોગવાન્ ॥ ઇતિ ॥
આભ્યાં ગાથાભ્યાર્હ્* કામચ્છન્દવ્યાપાદસ્ત્યાનમિદ્ધૌદ્ધત્યકwકૃત્યવિચિકિત્સાનિવરણપરિવર્જનાત્ કુશલધર્મચ્છન્દિકતયા કામવિદૂષણેન, કુશલપક્ષપ્રયોગકલ્યતાનિમિત્તં ચ કાલે મિદ્ધનિષેવણેન, ચિત્તં શમયતશ્ ચ લીયમાને ચિત્તે તદાશઙ્કિનિ વા પ્રસદનીયનિમિત્તમનસિકારાચ્ છમાનવસ્થિતત્વેન, ચારગતસ્ય ચ પ્રાગ્ આપત્તેસ્ તદનધ્યાચારતઃ સકૌકૃત્યતયા, ઉત્તરોત્તરવિશેષાકાઙ્ક્ષણતયા ચ સત્કૃત્યસાતત્યેન ચ સંયક્પ્રયુક્તસ્ય ચાધિચિત્તંશિક્ષાવિશુદ્ધિં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-2-ચ્ મ્સ્.3*બ્1મ્, મ્સ્ગ્.27અ5મ્, પ્.252અ3, દ્.218અ6, ન્.235અ3, છ્.369બ્18
(42) નુદનો બોધનશ્ ચૈવ તથા સંયોજનો ઽપરઃ ।
નૈમિત્તિકસ્નેહનશ્ ચ તથા વિલસનો ઽપરઃ ॥
(43) નિષ્પીડનશ્ ચ પરમઃ સ્નેહનઃ કલ્પ ઉચ્યતે ।

કામરાગસ્ય જનકસ્ તં બુધઃ પરિવર્જયેત્ ॥ ઇતિ ॥
અત્રાષ્ટવિધસ્ય વિકલ્પસ્ય મૈથુનરાગજનકસ્યાદાવ્ આરભ્ય ક્રમેણોત્પદ્યમાનસ્ય યાવન્ નિષ્ઠાગમનતઃ પરિવર્જનયા શિક્ષાવિશુદ્ધિવિશેષઃ પરિદીપિતઃ ।
તત્ર નુદનો વિકલ્પો યો રઞ્જનીયે વસ્તુન્ય્ અયોનિશોમનસ્કારસંપ્રયુક્તશ્ ચિત્તસ્ય પ્રેરકઃ । બોધનો યસ્ તસ્મિન્ન્ એવ વસ્તુનિ પ્રબુદ્ધરાગપર્યવસ્થાનસંપ્રયુક્તઃ । ( શ્ભ્ ઇઇ 366 ) સંયોજનસ્ તસ્યૈવ વસ્તુનઃ પર્યેષકઃ । નૈમિત્તિકસ્ તસ્મિન્ન્ એવ વસ્તુનિ વિચિત્રશુભનિમિત્તગ્રહકઃ । સ્નેહનઃ પ્રાપ્તે તસ્મિન્ વસ્તુન્ય્ અધ્યવસાનસંપ્રયુક્તઃ । વિલસનો યસ્ તસ્મિન્ન્ એવ વસ્તુનિ વિચિત્રપરિભોગાભિલાષનાનામુખપ્રવૃત્તઃ । નિષ્પીડનો યો દ્વયદ્વયેન્દ્રિયસમાપત્તિકાલે । પરમસ્નેહનો યો ઽશુચિવિપ્રમોક્ષકાલે ॥
અ. વ્-2-દ્-(1) મ્સ્.3ઽબ્3ર્, મ્સ્ગ્.27અ6લ્, પ્.252બ્2, દ્.218બ્3, ન્.235બ્1, છ્.369ચ્4
(44) અતૃપ્તિકરકાઃ કામાઃ બહુસાધારણાસ્ તથા ।
અધર્મહેતવશ્ ચૈવ તથા તૃષ્ણાવિવર્ધકાઃ ॥
(45) સતાં વિવર્જનીયાશ્ચ ક્ષિપ્રં વિલયગામિનઃ ।
પ્રત્યયેષ્વ્ આશ્રિતાઃ કામાઃ પ્રમાદસ્ય ચ ભૂમયઃ ॥ ઇતિ ॥
અષ્ટાભિર્ આકારૈર્ દૃષ્ટે ધર્મે સંપરાયે ચ યથાયોગં કામાનામ્ આદીનવદર્શનેન કામચ્છન્દપ્રહાણોપાયં દર્શયતિ ॥
અ. વ્-2-દ્-(2) મ્સ્.3*બ્4મ્, મ્સ્ગ્.27અ6ર્, પ્.252બ્4, દ્.218બ્5, ન્.235બ્3, છ્.369ચ્8
(46) કરઙ્કસદૃશાઃ કામાઃ માંસપેશ્યુપમાસ્ તથા ।
તૃણોલ્કાસદૃશાશ્ ચૈવ તથા અગ્નિશિખોપમાઃ ॥
(47) આશીવિષોપમાશ્ ચૈવ તથા સ્વપ્નોપમાઃ પુનઃ ।
યાચ્ઞાલંકારસદૃશાસ્ તથા વૃક્ષફલોપમાઃ ॥
(48અ) એવં કામાન્ પરિજ્ઞાય નાભિગૃધ્યેત્ કથંચન ॥ ઇતિ ॥
અત્ર પૂર્વોક્તાનામ્ અષ્ટાનામ્ અતૃપ્તિકરત્વાદિનાં કામેષ્વ્ આદીનવાનામ્ સર્વલોકસિદ્ધૈર્ ઉપમોપન્યાસૈર્ આદીનવત્વં દર્શયતિ । યે નામૈવં બહુષ્વ્ આવિષ્કૃતાદીનવાઃ કથં નામ તેષુ પણ્ડિતો ગૃધ્યેદ્ ઇતિ સંદર્શનાર્થમ્ ।
તત્રાતૃપ્તિકરકાઃ કરઙ્કસદૃષત્વાત્ । બહુસાધારણા માંસપેશ્યુપમત્વાત્ । અધર્મહેતવસ્ તૃણોલ્કાસાદૃશ્યેનાત્યક્તાદહનપ્રત્યુપસ્થાનતયા । તૃષ્ણાવિવર્ધના અગ્નિખદોપમતયા તૃષ્ણાસંજનનસાધર્મ્યેણ । ( શ્ભ્ ઇઇ 368 ) સતાં વર્જનીયા આશીવિષોપમતયા । ક્ષિપ્રં વિલયગામિનઃ સ્વપ્નોપમતયા । પ્રત્યયાશ્રિતા યાચ્ઞાલંકારસદૃશતયા । પ્રમાદભૂમયો વૃક્ષાગ્રફલોપમતયા ॥
અ. વ્-3 મ્સ્.3*બ્6ર્, મ્સ્ગ્.27અ7મ્, પ્.253અ2, દ્.219અ3, ન્.236અ1, છ્.369ચ્22
(48બ્) સદ્ધર્મં શૃણુયાન્ નિત્યં ચિન્તયેદ્ ભાવયેદ્ અપિ ।
(49) શાન્તૌદારિકદર્શી પ્રાગ્ ભાવનૈકાન્તિકો ભવેત્ ।
વિજહ્ય ક્લેશદૌષ્ઠુલ્યં પ્રહાણે ચ રતો ભવેત્ ॥
(50) મીમાંસકઃ સ્યાન્ નિમિત્તે પ્રયોગપરમો ભવેત્ ।
કુર્યાચ્ ચ કામવૈરાગ્યં રૂપવૈરાગ્યમ્ એવ ચ ॥
(51) સત્યાભિસમયં કુર્યાત્ સર્વવૈરાગ્યમ્ એવ ચ ।
દૃષ્ટે ધર્મે ચ નિર્વાયાત્ તથા ઉપધિ સંક્ષયાત્ ॥ ઇતિ ॥
અત્ર લક્ષણપ્રતિસંવેદ્યાદિભિઃ સપ્તભિર્ મનસ્કારૈર્ લૌકિકલોકોત્તરમાર્ગવિશુદ્ધ્યા સોપધિનિરુપધિનિર્વાણફલાધિપ્રજ્ઞંશિક્ષાવિશુદ્ધિઃ પરિદીપિતા ।
તત્ર લક્ષણપ્રતિસંવેદી સદ્ધર્મશ્રવણચિન્તનવચનેન પરિદીપિતઃ । અધિમોક્ષિકો ભાવનાવચનેન । તદધિમુક્તિભાવનતઃ । શાન્તૌદારિકદર્શી પ્રાગ્ ઇતિ પ્રાવિવેક્યઃ । ભાવનૈકાન્તિકો ભવેદ્ ઇતિ રતિસંગ્રાહકઃ । મીમાંસકઃ સ્યાન્ નિમિત્ત ઇતિ મીમાંસામનસ્કારઃ । પ્રયોગપરમો ભવેદ્ ઇતિ પ્રયોગનિષ્ઠઃ । કુર્યાચ્ ચ કામવૈરાગ્યં રૂપવૈરાગ્યમ્ એવ ચ । સત્યાભિસમયં કુર્યાત્ સર્વવૈરાગ્યમ્ એવ ચેતિ લૌકિકલોકોત્તરપ્રયોગનિષ્ઠાફલં ચ ॥
॥ આભિપ્રાયિકાર્થગાથાનિર્દેશઃ સમાપ્તઃ ॥