સ્ફુટાર્થા અભિધર્મકોશવ્યાખ્યા · ભાગ 4160

તદ્ ભવ
ઇતિ. ભવત્ય્ અનેનેતિ ભવઃ કર્મપર્યાયઃ.
જરામરણમ્ આ વિદ
ઇત્ય્ આ વિદઃ આ વેદનાંગાત્. જરામરણં નામરૂપાદિચતુરંગસ્વભાવં. વિનેયજનોદ્વેજનાર્થં ભગવતા જરામરણશબ્દેન ચત્વાર્ય્ અંગાન્ય્ ઉક્તાનિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 286 ) યો ભિક્ષવો રૂપસ્યોત્પાદઃ. સ જરામરણસ્યોત્પાદઃ. એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનસ્યેતિ.
ક્ષણિકઃ ક્ષણે ભવઃ. ક્ષણો ઽસ્યસ્તીતિ વા [તિબ્. 274બ્] ક્ષણિકઃ. પ્રકર્ષેણ દીવ્યતિ ચરતિ વા પ્રાકર્ષિકઃ. પ્રબન્ધયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં સાંબંધિકઃ હેતુફલસમ્બન્ધયુક્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. એવમ્ આવસ્થિકઃ. દ્વાદશ પંચસ્કંધિકા અવસ્થા ઇત્ય્ અર્થઃ. વિજ્ઞાનસહભુવ ઇતિ વિસ્તરઃ. રૂપમ્ અત્ર સહભૂવિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્ત્યાદિ. સંજ્ઞાદિસ્કંધત્રયં નામ. નામરૂપવ્યવસ્થિતાનીન્દ્રિયાણિ. તત્પ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાદ્ ઇન્દ્રિયાણામ્. આશ્રયત્વેન વા તાનિ નામ્નિ વ્યવસ્થિતાનીતિ. ષડાયતનાભિનિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ. ચક્ષુરાદીનાં સ્વસ્મિં વિષયે પ્રવૃત્તિર્ અભિનિપાતઃ. સ તુ સંભવતઃ. યસ્ય તદાનીમ્ અભિનિપાતઃ સંભવતિ. સ તસ્ય સ્પર્શ ઇતિ વેદિતવ્યઃ. તત્સંપ્રયુક્તાનિ પર્યવસ્થાનાન્ય્ ઉપાદાનં. તયા તૃષ્ણયા સંપ્રયુક્તાન્ય્ આહ્રીક્યાનપત્રાપ્યાદીનિ પર્યવસ્થાનાનિ તદ્ ઉપાદાનં. તત્સમુત્થમ્ ઇતિ. તૃષ્ણાસમુત્થં. ચેતનાસમુત્થમ્ ઇત્ય્ અપરે. ઉન્મજ્જનમ્ ઉત્પાદઃ પરિપાકો જરેતિ. ફલાક્ષેપસામર્થ્યોપઘાતઃ. પૂર્વક્ષણાપેક્ષયા વા. ભઙ્ગો મરણમ્ ઇતિ. તત્ક્ષણવિનાશઃ. ભંગાભિમુખ્યં ભંગ ઇત્ય્ અપરે. ક્ષણિકઃ સાંબન્ધિકશ્ ચ યથા પ્રકરણેષુ ઇતિ. કથં. પ્રકરણેષુ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ. સર્વે સંસ્કૃતા ધર્મા [તિબ્. 275અ] ઇતિ. તત્ર સંસ્કૃતાનાં ધર્માણાં પ્રતિક્ષણં વિનાશયોગાત્ ક્ષણિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. હેતુફલભૂતોભયક્ષણસંબન્ધાત્ સાંબન્ધિકઃ. નિરન્તરજન્મત્રયસંબદ્ધા ઇતિ. દ્વાદશ પંચસ્કંધિકા અવસ્થા અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નજન્મસંબદ્ધાઃ આવસ્થિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. નિરંતરગ્રહણં ત્રિકાણ્ડપ્રસિદ્ધ્યર્થં. સ એવ પ્રાકર્ષિક ઇતિ. સ એવાવસ્થિકઃ પ્રકર્ષયોગાત્. પ્રાકર્ષિકઃ. અનેકક્ષણિકત્વાદ્ અનેકજન્મિકત્વાદ્ વા.
(ઇઇઇ.25અબ્) આભિપ્રાયિક ઇતિ. અભિપ્રાયે ભવ આભિપ્રાયિકઃ. વિનેયાભિપ્રાયવશાત્ તથા દેશિત ઇત્ય્ અર્થઃ. લાક્ષણિકો ઽભિધર્મે લક્ષણપ્રધાનત્વાત્. પ્રકરણેષુ હિ સર્વસંસ્કૃતગ્રહણાત્ સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઉક્તઃ. સર્વસંસ્કૃતહેતુત્વયોગાત્. વિનેયસમ્મોહવિનિવૃત્તિહેતુઃ સત્ત્વાખ્ય એવ દ્વાદશાંગઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદો દેશિતઃ.
(ઇઇઇ.25ચ્દ્) અત આહ.
પૂર્વાપરાન્તમધ્યેષુ સમ્મોહવિનિવૃત્તય
ઇતિ. અત એવ ચ ત્રિકાણ્ડ ઇતિ. કાણ્ડ ઇતિ ભાગઃ. કો ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ ઇતિ. દેવો મનુષ્ય ઇતિ વા. કથં ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ ઇતિ. કેન પ્રકારેણ કયા યુક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ. કિં ભવિષ્યામ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનીતિ વિસ્તરઃ. કિં નુ ભવિષ્યામ્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 287 ) અનાગતે [તિબ્. 275બ્] ઽધ્વનિ. આહો સ્વિન્ ન ભવિષ્યામિ. કો નુ ભવિષ્યામિ. કથં નુ ભવિષ્યામીતિ. કેન પ્રકારેણ કયા યુક્ત્યેત્ય્ અર્થઃ. કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ. આત્મભાવદ્રવ્યમ્ અન્વેષતે. કથં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ. કેન પ્રકારેણ કયા યુક્ત્યેતિ. તદ્ એવાત્મભાવદ્રવ્યં નાવધારયતિ. કે સન્ત ઇતિ. કે વયમ્ ઇદાનીં વિદ્યમાનાઃ. કે ભવિષ્યામ ઇત્ય્ એવં નાવધારયતિ. સૂત્રે યથાક્રમમ્ ઇતિ. અવિદ્યા સંસ્કારાશ્ ચ પૂર્વાન્તસમ્મોહવ્યાવર્તનાર્થં. જાતિર્ જરામરણં ચાપરાન્તસમ્મોહવ્યાવર્તનાર્થં. વિજ્ઞાનં યાવદ્ ભવશ્ ચ મધ્યસંમોહવ્યાવર્તનાર્થમ્ ઇતિ. તથા હિ સૂત્રે એવોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સૂત્રે ઽપ્ય્ એવમેવં દર્શિતમ્ ઇતિ. સૂત્રેણ સ્વવ્યાખ્યાનં સમર્થયતિ. સ ન પૂર્વાંતં પ્રતિસરતિ. કિં ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે ઽધ્વનીતિ વિસ્તરઃ. સ ન પૂર્વાન્તં પ્રતિધાવતિ. કિં ન્વ્ અહમ્ અભૂવમ્ અતીતે ઽધ્વનીતિ. પ્રતીત્યસમુત્પાદયથાભૂતદર્શનેન નૈવમ્ અતીતે ઽધ્વનિ સંમુહ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. વિસ્તરશબ્દેન સ નાપરાન્તં પ્રતિસરતિ. કિં નુ ભવિષ્યામ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનીતિ વિસ્તરઃ તથા ન સ મધ્યાન્તં પ્રતિસરતિ. કિં સ્વિદ્ ઇદમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ.
તૃષ્ણોપાદાનભવા અપીતિ. સર્વે તૃષ્નોપાદાનભવા અપરાંતસંમોહવ્યાવર્તનાર્થં. ન મધ્યસંમોહવ્યાવર્તનાર્થં. યથા પૂર્વમ્ ઉપદિષ્ટં વિજ્ઞાનં યાવદ્ ભવશ્ ચેતિ. [તિબ્. 276અ] કા પુનર્ અત્ર યુક્તિર્ ઇત્ય્ આહ. તસ્યૈવ હ્ય્ એતે હેતવ ઇતિ. યસ્માદ્ અપરાન્તસ્યૈવૈતે હેતવ ઇતિ.
(ઇઇઇ.26) ક્લેશકર્માશ્રયત્વાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનાદીનિ સપ્તાંગાનિ વસ્તૂન્ય્ અધિષ્ઠાનાનિ ક્લેશકર્મણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ફલં તથેતિ. સપ્તૈવાંગાનિ વિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાંગાનિ અવિદ્યાસંસ્કારાણાં ફલાનિ. જાતિર્ જરામરણં ચ તૃસ્ણોપાદાનભવાનાં ફલાનિ. પંચ હેતુભૂતાનીતિ. અવિદ્યાસંસ્કારતૃષ્ણોપાદાનભવાઃ. કર્મક્લેશસ્વભાવત્વાદ્ ઇતિ. અવિદ્યાતૃષ્નોપાદાનાનિ ક્લેશસ્વભાવાનિ. સંસ્કારા ભવશ્ ચ કર્મસ્વભાવાઃ.
વસ્તુનઃ પંચધાભેદાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદના ઇતિ. ક્લેશસ્ય ચ દ્વિધેતિ. તૃષ્ણોપાદાનમ્ ઇતિ. અનાગતે ઽધ્વનિ ફલં સંક્ષિપ્તં દ્વિધાભેદાદ્ ઇતિ. જાતિર્ જરામરણમ્ ઇતિ. અતીતે ઽધ્વનિ હેતુઃ સંક્ષિપ્તઃ એકમુખક્લેશોપદેશાત્. અવિદ્યામુખક્લેશોપદેશાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન પુનર્ અનાગતે ઽધ્વનિ ફલમ્ એવં પંચધા વિશાલિતં. અતીતે ચાધ્વનિ નૈવં દ્વિધા હેતુર્ વિશાલિત ઇતિ.
(ઇઇઇ.27) યસ્માદ્ ઉપદર્શિતો ઽત્ર ભગવતેતિ. કઃ.
ક્લેશાત્ ક્લેશ
ઇત્ય્ એવમાદિકો [તિબ્. 276બ્]
ભવંગાનામ્ અયં નયઃ.
તતો વસ્ત્વ્
ઇતિ. તતઃ ક્રિયાયાઃ.
તતઃ પુનર્
વસ્ત્વ્
ઇતિ. તતો વસ્તુનઃ વસ્તુ.
ક્લેશાશ્ ચ જાયન્ત
ઇતિ. વસ્તુન ઇત્ય્ અધિકૃતં. જાયન્ત ઇત્ય્ અત્રેતિકરણો ઽધ્યાહાર્યઃ. વસ્તુનઃ ક્લેશાદ્ વેતિ જ્ઞાપિતમ્ ઇતિ. ઇતિ ક્લેશો વસ્તુન ઉત્પદ્યમાનો દૃષ્ટો વેદનાયાસ્ તૃષ્ણેતિ. ક્લેશાદ્ અપિ તથા ક્લેશો દૃષ્ટસ્ તૃષ્ણાયા ઉપાદાનમ્ ઇતિ. અવિદ્યા ચ પૂર્વાન્તસર્વક્લેશસ્વભાવાખ્યાતા. તદ્ યદ્ય્ ઉપાદાનં તૃષ્ણાયાસ્ તદ્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ ગમ્યતે. અથ તૃષ્ણા તદ્વસ્તુન ઉત્પદ્યત ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માદ્ અવિદ્યા ક્લેશસ્વભાવા સતી વસ્તુનઃ ક્લેશાદ્ વેતિ જ્ઞાપિતં ભવતિ. જરામરણં ચતુરંગસ્વભાવં વસ્ત્વ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતં. વસ્તુનશ્ ચેહ ક્લેશ ઉત્પદ્યમાનો દૃષ્ટો વેદનાપ્રત્યયા તૃષ્ણેતિ. તસ્માત્ તતઃ ક્લેશો ભાવી ભવિષ્યતીતિ જ્ઞાપિતં ભવતિ. નાત્ર પુનઃ કિમ્ચિદ્ ઉપસંખ્યેયમ્ એવં જ્ઞાપિતત્વાત્. કથં પુનર્ એવં નયો દર્શિત ઇતિ ગમ્યત ઇત્ય્ આહ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કંધસ્ય સમુદયો ભવતીતિ વચનાત્. અન્યથા હિ કિમ્ અસ્ય સામર્થ્યમ્ સ્યાદ્ ઇતિ. યદ્ય્ અયં યથોક્તો નયો ન સ્યાત્.
ક્લેશાત્ ક્લેશઃ ક્રિયા ચૈવ તતો વસ્તુ તતઃ પુનઃ
વસ્તુ ક્લેશાશ્ ચ જાયન્ત
ઇત્ય્ એતાવદ્ એવ બ્રૂયાત્. અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા યાવજ્ જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ [તિબ્. 277અ] સંભવન્તીતિ ઇદં ન બ્રૂયાત્. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કંધસ્ય સમુદયો ભવતીતિ. સમુદય ઉત્પાદ ઇત્ય્ અનર્થાંતરં. તસ્માદ્ યથોક્તપ્રકારાભિદ્યોતકમ્ અસ્ય સામર્થ્યમ્ ઇતિ ગમ્યતે.

અયોનિશોમનસ્કારહેતુકાવિદ્યોક્તા સૂત્રાંતર ઇતિ. સહેતુસપ્રત્યયસનિદાનસૂત્રે. કથમ્. અવિદ્યા ભિક્ષવઃ સહેતુકા સપ્રત્યયા સનિદાના. કશ્ ચ ભિક્ષવો ઽવિય્દ્યાયા હેતુઃ કઃ પ્રત્યયઃ કિં નિદાનં. અવિદ્યાયા ભિક્ષવો ઽયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અયોનિશોમનસ્કારઃ પ્રત્યયો ઽયોનિશોમનસ્કારો નિદાનમ્ ઇતિ સૂત્રે વચનાત્. અવિદ્યાહેતુકશ્ ચાયોનિશોમનસ્કાર ઇતિ. સૂત્રાન્તર ઉક્ત ઇત્ય્ અધિકૃતમ્. ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે આવિલો મનસ્કારો મોહજ ઇતિ સૂત્રે વચનાત્. કિમ્ અર્થં તસ્યેહાવચનં. કથં ન ભવાંગાન્તરં ભવતીત્ય્ અત આહ. સ ચેહાપ્ય્ ઉપાદાનાન્તર્ભૂતત્વાદ્ ઉક્તો ભવતીતિ. સ ઇત્ય્ આવિલો મનસ્કારઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 289 ) ઇહેતિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે. કથમ્ [તિબ્. 277બ્] ઉક્તઃ. ઉપાદાનાન્તર્ભૂતત્વાત્. તથા હ્ય્ ઉપાદાનં ભોગાનાં પ્રાપ્તયે ક્લેશસમુદાચારાવસ્થા. તત્ર ચાયોનિશોમનસ્કારો વિપરીતચેતસ આભોગો ઽન્તર્ભૂત ઇત્ય્ ઉક્તો ભવતિ. અતો નાસ્ત્ય્ અહેતુકત્વમ્ અવિદ્યાયાઃ. ન ચાંગાન્તરમ્ ઉપસંખ્યાતવ્યં દ્વાદશેભ્યો ઽવિદ્યાદિભ્યઃ. ન ચાનવસ્થાપ્રસંગો ઽવિદ્યાહેતુકત્વાદ્ અયોનિશોમનસ્કારસ્ય. ઇત્ય્ અપર ઇતિ. સ્થવિરો વસુબન્ધુર્ આચાર્યમનોરથોપાધ્યાય એવમ્ આહ. આચાર્ય આહ. કથમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથમ્ અયોનિશોમનસ્કારસ્યોપાદાને ઽન્તર્ભાવઃ. ન હ્ય્ અયોનિશોમનસ્કાર ઉપાદાનસ્વભાવઃ. યદિ સંપ્રયોગતઃ. યદ્ય્ અયોનિશોમનસ્કાર ઉપાદાનેન સંપ્રયુજ્યતે ઇત્ય્ અતો ભવતાસ્યોપાદાને ઽન્તર્ભાવ ઇષ્યતે. તૃષ્ણાવિદ્યયોર્ અપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદાંગયોસ્ તસ્યાયોનિશોમનસ્કારસ્યાન્તર્ભાવઃ પ્રાપ્નોતિ. ટૃષ્ણાવિદ્યાભ્યામ્ અપિ હ્ય્ અસૌ સંપ્રયુજ્યત ઇતિ. તતશ્ ચૈવં વક્તવ્યં સ્યાત્. સ ચેહાપ્ય્ અવિદ્યાતૃષ્નોપાદાનાન્તર્ભૂતત્વાદ્ ઉક્તો ભવતીતિ. ન ત્વ્ એવં વક્તવ્યં. સ ચેહાપ્ય્ ઉપાદાનાન્તર્ભૂતત્વાદ્ ઉક્તો ભવતીતિ. નૈવમ્ ઉપાદાનાન્તર્ભાવાવધારણં કર્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સત્ય્ અપિ ચાન્તર્ભાવ ઇતિ. અસંભવંતમ્ અપ્ય્ અન્તર્ભાવમ્ અભ્યુપેત્ય બ્રૂમઃ. કથમ્ અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા ઇતિ વિજ્ઞાપિતં ભવતિ. [તિબ્. 278અ] ન હિ તથા સૂત્રે વચનમ્ અસ્તિ. યદિ હ્ય્ અન્તર્ભાવેનેતિ વિસ્તરઃ. યદિ યસ્માદ્ ઉપાદાને ઽન્તર્ભવત્ય્ અયોનિશોમનસ્કારઃ. તસ્માદ્ અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા ઇતિ વિજ્ઞાપિતં ભવતિ. ન ચ તદંગાન્તરં વક્તવ્યં. ઉપાદાનવચનાદ્ એવ તત્સિદ્ધેઃ. તૃષ્ણાવિદ્યે અપિ તર્હ્ય્ ઉપાદાને ઽન્તર્ભવતહ્. અતસ્ તયોર્ અપિ તત્રાન્તર્ભાવાદ્ અંગાન્તરત્વં શક્યમ્ અકર્તુમ્. ઉપાદાનવચનાદ્ એવ તત્સિદ્ધેઃ. ઉક્તે ચ પૃથક્તૃષ્ણાવિદ્યાંગે. તસ્માદ્ અપરિહાર એષઃ.
અન્યઃ પુનર્ આહેતિ ભદન્તશ્રીલાતઃ. અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા ઉક્તઃ સૂત્રાન્તર ઇતિ. સહેતુસપ્રત્યયસનિદાનસૂત્રે. અવિદ્યાપિ ભિક્ષવઃ સહેતુકા સપ્રત્યયા સનિદાનેતિ વિસ્તરેણ. સ ચાપીતિ વિસ્તરઃ. સ ચાપ્ય્ અયોનિશોમનસ્કારઃ સ્પર્શકાલે નિર્દિષ્ટઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે આવિલો મનસ્કારો મોહજ ઇતિ. સ્પર્શકાલો યો ઽયં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનોત્પત્તિકાલઃ. આવિલો મનસ્કારઃ અયોનિશઃ પ્રવૃત્તત્વાન્ મોહજત્વાદ્ વા. મોહાજ્ જાતો મોહજ ઇતિ. અવિદ્યાસંસ્પર્શજં વેદિતમ્ ઇતિ. અવિદ્યાસંપ્રયુક્તાત્ સ્પર્શાજ્ જાતં અવિદ્યાસંસ્પર્શજં વેદિતં. યત્ર વેદિતમ્ અવિદ્યાસંસ્પર્શજમ્. [તિબ્. 278બ્] અવશ્યં તત્રાવિદ્યા સંપ્રયુજ્યતે. ન હિ વેદિતમ્ અસંપ્રયુક્તમ્ અવિદ્યયા તૃષ્ણાહેતુર્ ભવતીતિ. તદ્ એવં સ્પર્શકાલે ભવન્ન્ અયોનિશોમનસ્કારો વેદનાસહવર્તિન્યા અવિદ્યાયાઃ પ્રત્યયભાવેન સિદ્ધ ઇતિ. જ્ઞાપિતમ્ ઇદં ભવત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 290 ) અયોનિશોમનસ્કારહેતુકાવિદ્યેતિ. અતો નાસ્ત્ય્ અહેતુકત્વમ્ અવિદ્યાયાઃ. અયોનિશોમનસ્કારહેતુકત્વાત્. ન ચાંગાન્તરમ્ ઉપસંખ્યેયં દ્વાદશભ્યો ઽન્યત્. યસ્માત્ સ્પર્શકાલે ભવન્ન્ અયોનિશોમનસ્કારો વેદનાસહવર્તિન્યા અવિદ્યાયાઃ પ્રત્યયભાવેન સિદ્ધ ઇતિ. ન ચાપ્ય્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ. તસ્યાપ્ય્ અયોનિશોમનસ્કારસ્ય પુનર્ મોહજવચનાત્. આવિલો મનસ્કારો મોહજ ઇતિ. તદ્ એતચ્ ચક્રકમ્ ઉક્તં ભવતિ. અયોનિશોમનસ્કારાદ્ અવિદ્યા. અવિદ્યાયાશ્ ચાયોનિશોમનસ્કાર ઇતિ.
એવં પુનઃ પરિહારમ્ આચાર્યઃ સદોષં પશ્યંસ્ તસ્ય દોષસ્યાભિવ્યક્ત્યર્થં પ્રસંગમ્ આરભતે. તત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. તદ્ યથોક્તમ્ અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા ઇતિ વિસ્તરેણ સૂત્રતો યુક્ત્યા વા. તર્હીતિ અર્થાન્તરવિવક્ષાયાં. ઇદાનીમર્થ ઇતિ ભગવદ્વિશેષઃ. એતદ્ અન્યત્ર સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇહ પુનઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે વક્તવ્યં. ન વક્તવ્યમ્ ઇતિ [તિબ્. 279અ] ભદન્તશ્રીલાતઃ. કયા યુક્ત્યેતિ પૃષ્ટઃ. ભદન્તશ્રીલાત આહ. ન હીતિ વિસ્તરઃ. અર્હતામ્ અસ્તિ વેદના. ન ચ સા તૃષ્ણાયાઃ પ્રત્યયીભવતીતિ. સવિદ્યૈવ વેદના તૃષ્ણાપ્રત્યય ઇતિ ગમ્યતે. ન ચાવિપરીતઃ સ્પર્શઃ ક્લિષ્તાયા વેદનાયાઃ પ્રત્યયીભવતીતિ પ્રકૃતં. ન ચ પુનર્ નિરવિદ્યસ્યાર્હતો વિપરીતઃ સ્પર્શ ઇતિ. સ્પર્શો ઽપિ સાવિદ્ય એવેતિ ગમ્યતે. યો વેદનાયાઃ પ્રત્યય ઉક્તઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે. અવિદ્યા ચાસ્ય સ્પર્શસ્ય હેતુર્ ઇતિ ગમ્યતે. ઇત્ય્ અનયા યુક્ત્યા પૃઅતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે સાવિદ્યસ્પર્શપ્રત્યયા વેદના. સાવિદ્યવેદનાપ્રત્યયા ચ તૃષ્ણેતિ ગમ્યતે. અતો યુક્ત્યા યથોક્તયા. સ ચાપિ સ્પર્શકાલે નિર્દિષ્ટ ઇતિ વિસ્તરેણાત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદે સિદ્ધં ભવત્ય્ અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા ઇતિ. અત્ર ચોદ્યતે. યદિ તર્હિ નિરવિદ્યા વેદના તૃષ્ણાયઃ પ્રત્યયો ન ભવતીત્યાદિવચનેન સ્વગતયૈવ યુક્ત્યા અયોનિશોમનસ્કારો હેતુર્ અવિદ્યાયા અવિદ્યા ચાયોનિશોમનસ્કારસ્ય હેતુર્ ઇતિ ગમ્યતે. કિમ્ સૂત્રાન્તરાપાશ્રયેણાવિદ્યાયોનિશોમનસ્કારયોર્ અન્યોન્યહેતુકત્વપ્રદર્શનેન પ્રયોજનમ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. સત્યમ્ અસ્ત્ય્ એતત્. કિં તુ યુક્તિમાત્રમ્ ઇદં પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે. ન કણ્ઠોક્તિઃ. અતઃ સૂત્રાન્તરે કણ્ઠોક્ત્યેયં [તિબ્. 279બ્] યુક્તિર્ વ્યવસ્થાપ્યત ઇતિ તત્ સૂત્રાન્તરોપન્યાસપ્રયોજનમ્ અવગંતવ્યં. અતિપ્રસંગ એવં પ્રાપ્નોતીતિ શાસ્ત્રકારઃ. કથમ્ અતિપ્રસંગ ઇત્ય્ આહ. અવિદ્યાસ્પર્શજં વેદિતં પ્રતીત્યોત્પન્ના તૃષ્ણેતિ સૂત્રાન્તરે નિર્દિષ્ટં. ન ચ નિરવિદ્યવેદિતસ્યાર્હતો વેદના તૃષ્ણાયાઃ પ્રત્યયો ભવતિ. ન ચાવિપરીતઃ સ્પર્શઃ ક્લિષ્ટાયા વેદનાયાઃ. ન ચ નિરવિદ્યસ્યાર્હતો વિપરીતઃ સ્પર્શ ઇત્ય્ અનયા યુક્ત્યા એતદ્ અપ્ય્ અંગદ્વયં સ્પર્શવેદનાખ્યં ઇહ પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે ઽનુચ્યમાનમ્ અપ્ય્ અન્યત્રોપદિષ્ટત્વાદ્ ગમ્યતે ઇત્ય્ એતસ્યાપ્ય્ અંગદ્વયસ્યાવચનં પ્રાપ્તં. તથા સૂત્રાન્તર ઉપદિષ્ટં. સ પુણ્યાંશ્ ચેત્ સંસ્કારાન્ અભિસંસ્કરોતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 291 ) પુણ્યોપગમ્ અસ્ય વિજ્ઞાનં ભવતિ. એવમ્ અપુણ્યોપગમ્ આનિંજ્યોપગં ચ. ન ચ નિરવિદ્યસંસ્કારસ્યાર્હતઃ પુણ્યોપગં વિજ્ઞાનં યાવદ્ આનિંજ્યોપગં વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એતદ્ અપિ સંસ્કારાંગં યુક્ત્યા સિદ્ધં. ન વક્તવ્યમ્ અત્રેતિ પ્રાપ્તં. તથા જાતિમ્ અન્તરેણ જરામરણં ન ભવતીતિ યુક્ત્યા ગમ્યત ઇતિ. જાત્યંગં ન વક્તવ્યં સ્યાત્. ઇત્યાદિપ્રસંગઃ પ્રાપ્નોતિ.

અચોદ્યમ્ એવ ત્વ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યઃ સ્વમતમ્ આહ. કથં પરલોકાદ્ ઇહલોક ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્રાવિદ્યાસંસ્કારાભ્યામ્ [તિબ્. 280અ] ઇહલોકઃ સમ્બધ્યતે. સ ચેહલોકો વિજ્ઞાનનામરૂપષડાયતનસ્પર્શવેદનાંગાનિ. તૃષ્ણોપાદાનભવૈઃ પરલોકઃ સંબધ્યતે. સ ચ પરલોકો જાતિર્ જરામરણં ચ. ઇત્ય્ એતાવતો ઽર્થસ્યાત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે વિનેયેભ્યો વિવક્ષિતત્વાત્. એતસ્ય ચાર્થસ્ય પૂર્વમ્ એવોક્તત્વાત્.
પૂર્વાપરન્તમધ્યેષુ સંમોહવિનિવર્તય
ઇત્ય્ અનેન ઉક્તત્વાત્. અચોદ્યમ્ એવ ત્વ્ એતત્ વિસ્તરેણ યાવન્ ન ચાપરિપૂર્ણો નિર્દેશ ઇત્ય્ અભિસમ્બન્ધઃ.
ઉભયં હિ સર્વે સંસ્કૃતા ધર્મા ઇતિ. ત્રૈયધ્વિકાઃ સર્વે સંસ્કૃતા ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. અત એવ ચ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇતિ ન કશ્ચિદ્ વિશેષઃ. કથં તાવદ્ અકૃતા ઇતિ. ભાવિન્યા સંજ્ઞયા યથાનાગતાઃ સંસ્કૃતા ઉચ્યન્તે. તથા પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આભિસંસ્કારિકયા ચેતનયેતિ. સર્વચેતનાનાં સ્વલક્ષણમ્ અભિદ્યોતયન્ન્ આભિસંસ્કારિકયેત્ય્ આહ. સા હિ વિપાકાભિસંસ્કરણાદ્ આભિસંસ્કારિકા. તયા ચેતિતત્વાત્ પ્રણિહિતત્વાત્. દેવો ભવિષ્યામિ મનુષ્યો ભવિષ્યામીત્ય્ એવમાદિ. અતો ઽનાગતાઃ સંસ્કૃતા ઉચ્યન્તે. ન તુ ભાવિન્યા સંજ્ઞયેતિ તમ્ અભિપ્રાયં વિહન્તિ. અનાસ્રવાઃ કથમ્ ઇતિ. યે સાસ્રવા અનાગતા એવં ચેતયિતું યુજ્યન્તે. [તિબ્. 280બ્] યે ત્વ્ અનાસ્રવા અનાગતાઃ. તે કથં ચેતયિતું યુજ્યંતે. ચોદક આહ. તે ઽપિ ચેતિતાઃ કુશલયા ચેતનયા. પ્રાપ્તિં પ્રતિ અનાસ્રવા ધર્માઃ પ્રાપ્યેરન્ન્ ઇતિ. નિર્વાણે ઽપિ પ્રસંગ ઇતિ. નિર્વાણમ્ અપિ સંસ્કૃતત્વં પ્રસજ્યતે. પ્રાપ્તિં પ્રતિ ચેતિતત્વાન્ નિર્વાણં પ્રાપ્યેતેતિ. તદ્ એવમ્ અનેનાર્થેનાનાગતાનાં સંસ્કૃતત્વવ્યવસ્થાપને દોષ ઇતિ વિધ્યંતરમ્ ઉપન્યસ્યતે. તજ્જાતીયત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા ન ચ તાવદ્ રૂપ્યતે યદ્ અનાગતં રૂપં રૂપ્યમાણરૂપજાતીયત્વાદ્ રૂપમ્ ઇત્ય્ અતિદેશઃ. તથા પ્રતીત્યસમુત્પન્નધર્મજાતીયત્વાદ્ અનાગતા અપિ ધર્માઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇત્ય્ અતિદેશ એષામ્ અનાગતાનાં ભવતીતિ.
(ઇઇઇ.28અબ્) હેતુફલભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તદ્ એવાંગં હેતુસ્ તદ્ એવ ફલં. ન ચૈવં સત્ય્ અવ્યવસ્થાનં ભવતીતિ. પારાપારવત્. હેતુફલવદ્ ઇતિ. નાવ્યવસ્થિતઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નશ્ ચ ભિન્નાપેક્ષત્વાત્. હેતુફલવત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 292 ) પિતૃપુત્રવદ્ વા. તત્ર હેતુફલં. તદ્યથા બીજાંકુરાદિ. યથા યદ્ અપેક્ષ્ય હેતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. ન તદ્ અપેક્ષ્ય ફલં. યદ્ અપેક્ષ્ય ફલં વ્યવસ્થાપ્યતે. ન તદ્ અપેક્ષ્ય હેતુઃ. કિં તર્હિ. ફલમ્ [તિબ્. 281અ] અપેક્ષ્ય હેતુર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. હેતું ચાપેક્ષ્ય ફલમ્ ઇતિ. યથા ચ યમ્ અપેક્ષ્ય પિતા. ન તમ્ અપેક્ષ્ય પુત્રઃ. યમ્ અપેક્ષ્ય પુત્રઃ. ન તમ્ અપેક્ષ્ય પિતા. કિં તર્હિ. તત્પુત્રમ્ અપેક્ષ્ય પિતેતિ. પિતરં ચાપેક્ષ્ય પુત્ર ઇતિ. ન ચ તદ્ અવ્યવસ્થિતં. તદ્વદ્ એતત્.
કિલેત્ય્ અસંભાવનાયાં. પ્રથમા કોટિર્ અનાગતા ધર્મા ઇતિ. અન્યધર્મહેતુત્વાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સમુત્પદ્યતે ઽસ્માદ્ ઇતિ કૃત્વા. ન પ્રતીત્યસમુત્પન્નાઃ અનુત્પન્નત્વાત્. દ્વિતીયાર્હતશ્ ચરમા ઇતિ. ઉત્પન્નત્વાત્. તતઃ ફલાનુત્પત્તેશ્ ચ. તૃતીયા તદન્ય ઇતિ. અર્હતશ્ ચરમેભ્યો ઽન્યે ઽતીતપ્રત્યુત્પન્ના ધર્માઃ. ચતુર્થ્ય્ અસંસ્કૃતા ઇતિ. તત્ફલાભાવાદ્ અનુત્પત્તિમત્ત્વાચ્ ચ.

કિં ખલ્વ્ એતા ઇષ્ટય ઉચ્યન્ત ઇતિ. આવસ્થિકઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ સ્યાત્ પ્રતીત્યસમુત્પાદો ન પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇત્ય્ એવમાદ્યાઃ. પૂર્વન્તે ઽજ્ઞાનમ્ ઇતિ. યસ્માદ્ અવિદ્યૈવોક્તા નાન્યે સ્કન્ધાઃ. તસ્માદ્ અવિદ્યૈવાંગમ્ ઇતિ. નીતાર્થમ્ એતદ્ ઇતિ દર્શયતિ. નીતાર્થમ્ ઇતિ વિભક્તાર્થં. હસ્તિપદોપમા સૂત્રં. સંતિ ચ તત્રાન્યે ઽપિ રૂપાદય ઇતિ. તેષુ કેશરોમાદિષુ. ન પૃથિવીધાતુમાત્રમ્ એવેતિ. [તિબ્. 281બ્] એવમ્ અત્રાપિ યથાપ્રધાનં નિર્દેશઃ સ્યાદ્ ઇતિ. એવમ્ અત્રાપિ પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે. દ્વાદશસુ પંચસ્કંધિકાસ્વ્ અવસ્થાસુ યત્ર યસ્ય પ્રાધાન્યં. તત્ર તસ્યતસ્ય નિર્દેશઃ સ્યાત્. અવિદ્યાપ્રધાનાયામ્ અવિદ્યેતિ નિર્દેશઃ સ્યાત્. સંસ્કારાદિપ્રધાનાસુ અવસ્થાસુ સંસ્કારાદીનાં નિર્દેશઃ સ્યાત્. સંતિ ચ તત્રાણ્યે ઽપિ રૂપવેદનાદયો ધર્મા ઇતિ. ન હિ તત્રેતિ વિસ્તરઃ. ન હિ તત્ર સૂત્રે કેશાદયઃ પૃથિવીધાતુના નિર્દિશ્યન્તે. કેશાદયઃ કતમે પૃથિવીધાતુર્ ઇતિ. યત એષાં કેશાદીનાં અપરિપૂર્ણો નિર્દેશઃ સ્યાત્. સન્તિ હિ તત્રાન્યે ઽપિ રૂપાદય ઇતિ. રૂપાદિસ્વભાવા અપિ કેશાદયો ન કેવલં પૃથિવીધાતુસ્વભાવા ઇતિ. અપિ તુ કેશાદિભિર્ એવ પૃથિવીધાતુર્ નિર્દિશ્યતે. પૃથિવીધાતુઃ કતમઃ. કેશરોમાણીતિ. ન ચ કેશાદીન્ અભ્યતીત્યાપ્ય્ અતિક્રમ્યાપ્ય્ અસ્તિ પૃથિવીધાતુર્ આધ્યાત્મિક ઇતિ. સંપૂર્ણ એવાસ્ય પૃથિવીધાતોર્ નિર્દેશઃ. એવમ્ ઇહાપ્ય્ અવિદ્યાદીનાં એવમ્ ઇહાપિ સૂત્રે ઽવિદ્યાસંસ્કારવિજ્ઞાનાદીનાં પરિપૂર્ણ એવ નિર્દેશો ન સાવશેષઃ. અશ્રુસિંઘાણકાદિષ્વ્ ઇતિ. અશ્રુસિંઘાણકાદીનિ ન તત્ર સૂત્રે પઠ્યન્તે. તસ્માન્ ન તદ્ગતઃ પૃથિવીધાતુર્ ઉક્ત ઇતિ સાવશેષઃ એવેત્ય્ [તિબ્. 282અ] દર્શયતિ. ભવતુ વા તથૈવેતિ વિસ્તરઃ. યથા પૃથિવીધાતોર્ અશ્રુસિંઘાણકાદિષ્વ્ અવશેષમ્ અનુક્તત્વાત્. તથૈવાવિદ્યાવશેષમ્ અસ્તુ યદિ શક્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 293 ) દર્શયિતુમ્. ન શક્યતે દર્શયિતુમ્ ઇતિ મન્યમાનો યદિશબ્દં પ્રયુંક્તે. પૂર્વાન્તે ઽજ્ઞાનમ્ અપરાન્તે ઽજ્ઞાનં મધ્યાન્તે ઽજ્ઞાનં બુદ્ધે ઽજ્ઞાનં ધર્મે ઽજ્ઞાનં સંઘે ઽજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એવમાદીનાં સર્વેષામ્ અજ્ઞાનસ્થાનાનામ્ ઉક્તત્વાત્. જાત્યંતરસ્ય તુ વેદનાદેર્ અવિદ્યાયાં કિં કૃતઃ પ્રક્ષેપઃ પંચસ્કંધિકાવસ્થાવિદ્યેતિ. ન હિ વેદનાદીનાં અવિદ્યાત્વં યુજ્યત ઇતિ. ભાવાભાવનિયમ ઇતિ. યસ્ય ભાવાભાવયોર્ યસ્ય ભાવાભાવૌ યથાસંખ્યેન નિયતૌ તદ્ એવાંગં. અવિદ્યાભાવે સંસ્કારાણાં ભાવસ્ તદભાવે તેષામ્ અભાવ ઇત્ય્ અવિદ્યૈવાંગં. ન વેદનાદિ. ન હિ વેદનાદિસદ્ભાવે ઽર્હતાં સંસ્કારા ભવંતિ. યે વિજ્ઞાનાંગજનકા ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ આહ. સત્ય્ અપિ ચ પંચસ્કંધકે સંસ્કારા ન ભવંતીતિ વિસ્તરઃ. સત્ય્ અપિ ચ પંચસ્કંધકે ઽર્હત્ત્વાવસ્થાયાં. પુણ્યોપગં યાવદ્ આનિંજ્યોપગં ચ વિજ્ઞાનં ન ભવતિ. પ્રતિસંધિવિજ્ઞાનં ન ભવતીત્ય્ અર્થઃ. તાંતામ્ ઉપપત્તિં ગચ્છતીત્ય્ ઉપગં. પુણ્યોપગં વિજ્ઞાનં પુણ્યોપગં. [તિબ્. 282બ્] એવં યાવદ્ આનિંજ્યોપગં. તથા સત્ય્ અપિ પંચસ્કંધકે નિરવિદ્યાવસ્થાયાં તૃષ્ણોપાદાનાદયશ્ ચ ન ભવન્તીતિ. યથાનિર્દેશ એવ સૂત્રાર્થઃ. યથાસંકીર્તિતાનામ્ એવાવિદ્યાદીનાં ગ્રહણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતો વિદ્યમાના અન્યે સ્કંધા ન પ્રત્યયાઃ સંસ્કારાદીનામ્ ઇતિ ન તે ઽંગં. એવં મયા શ્રુતમ્ ઇત્યાદિ. ભગવાન્ રાજગૃહે વિહરતિ ગૃધ્રકૂટે પર્વતે ભિક્ષુસંઘેન સાર્ધમ્ અર્ધત્રયોદશભિર્ ભિક્ષુશતૈઃ. સંબહુલૈશ્ ચ બોધિસત્ત્વૈર્ ઇતિ. આયુષમાં ચ્છારિપુત્રો મૈત્રેયં બોધિસત્ત્વમ્ એતદ્ અવોચત્. શાલિસ્તમ્ભમ્ અવલોક્ય ભિક્ષુભ્યઃ સૂત્રમ્ ઇદમ્ ઉક્તં. યો ભિક્ષવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યતિ. સ ધર્મં પશ્યતિ. યો ધર્મં પશ્યતિ. સ બુદ્ધં પશ્યતીત્ય્ ઉક્ત્વા ભગવાંસ્ તૂષ્ણીંબભૂવ. તદ્ અસ્ય ભગવતા ભાષિતસ્ય સૂત્રસ્ય કો ઽર્થઃ. પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ કતમઃ. ધર્મઃ કતમઃ. બુદ્ધઃ કતમઃ. કથં ચ પ્રતીત્યસમુત્પાદં પશ્યન્ ધર્મં પશ્યતીત્યાદિ. તત્ર પ્રતીત્યસમુત્પાદો નામ ઇદમ્ અવિદ્યેત્યાદિ. ઇદં ચાભિસંધાયેદમ્ ઉક્તં તત્ર સૂત્રે. ઉત્પાદાદ્ વા તથાગતાનામ્ અનુત્પાદાદ્ વા તથાગતાનાં સ્થિતૈવેયં ધર્મતા ધર્મસ્થિતિતા ધર્મનિયામતા [તિબ્. 283અ] તથતા અવિતથતા અનન્યતથતા ભૂતતા સત્યતા તત્ત્વમ્ અવિપરીતતાવિપર્યસ્તતેત્ય્ એવમાદિ ભગવન્મૈત્રેયવચનં. યદ્ય્ અનાગતા ન પ્રતીત્યસમુત્પન્ના ઇતિ. યદ્ ઉક્તં પ્રથમા કોટિર્ અનાગતા ધર્મા ઇતિ. સૂત્રં વિરુધ્યત ઇતિ. જાતિજરામરણયોઃ પ્રતીત્યસમુત્પન્નત્વં ન સ્યાત્. ઉક્તં ચ અવિદ્યા યાવજ્ જાતિજરામરણમ્ ઇતિ. અથ વેતિ વિસ્તરઃ. અથ જાતિજરામરણાંગે ઽપિ પ્રતીત્યસમુત્પન્ને ઇષ્ટે. તયોર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 294 ) અનાગતાધ્વવ્યવસ્થાનં નૈષ્ટવ્યમ્ ઇતિ કૃત્વા. ત્રિકાણ્ડવ્યવસ્થા ભિદ્યતે.
પૂર્વાપરાન્તયોર્ દ્વે દ્વે મધ્યે ઽષ્ટાવ્
ઇતિ.
નિકાયાન્તરીયા ઇત્ય્ આર્યમહીશાસકાઃ. ઉત્પાદસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ. યો ઽયમ્ ઉત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇતિ નિકાયાન્તરીયૈર્ નિત્યઃ પરિકલ્પ્યતે. સ સંસ્કૃતલક્ષણમ્ ઉક્તં. ત્રીણીમાનિ સંસ્કૃતસ્ય સંસ્કૃતલક્ષણાનિ. સંસ્કૃતસ્યોત્પાદો ઽપિ પ્રજ્ઞાયતે વ્યયો ઽપિ સ્થિત્યન્યથાત્વમ્ અપીતિ. સંસ્કૃતલક્ષણત્વાચ્ ચાનિત્યમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. બ્રૂયાસ્ ત્વં લક્ષણમ્ અપિ નિત્યં ભવતીતિ. અત આહ. ન ચ નિત્યં ભાવાંતરમ્ અનિત્યસ્ય લક્ષણં યુજ્યત ઇતિ. ન હિ નિર્વાણમ્ [તિબ્. 283બ્] આકાશં વા કસ્યચિદ્ અનિત્યસ્ય લક્ષણં ભવતિ. પ્રાગ્ ઉત્પત્તેર્ હિ લક્ષ્યસ્ય તદ્ અસ્તીતિ કસ્ય લસ્ક્ષણં. વિનષ્ટે ચ લક્ષ્યે કસ્યેતિ ન યુજ્યતે. ઉત્પાદશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. ઉત્પાદશ્ ચ નામાભૂત્વાભાવલક્ષણઃ. સૌત્રાન્તિકનયેનોત્પત્તિર્ ધર્મસ્ય તદાનીંતનૈવ ભવતીતિ. કોઽસ્યોત્પાદસ્યાસંસ્કૃતસ્ય ત્વન્મતેનાવિદ્યાદિભિર્ અભિસંબન્ધઃ. યથૌદનેન પાકસ્યાસ્તિ સમ્બન્ધઃ કર્તૃક્રિયાલક્ષણ ઇત્ય્ ઓદનસ્ય પાક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. ન હ્ય્ આકાશરૂપયોર્ અભિસમ્બન્ધ ઉત્પત્ત્યુત્પત્તૃલક્ષણો ઽસ્તિ. યેન રૂપસ્યાકાશમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. એવં કો ઽસ્યવિદ્યાદિભિર્ અભિસંબન્ધઃ. યતસ્ તેષામ્ અવિદ્યાદીનાં પ્રતીત્યસમુત્પાદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પદાર્થશ્ ચાસમ્બન્ધો ભવતીતિ. પ્રત્યયં પ્રાપ્ય સમુદ્ભવઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ ઇતિ પદાર્થઃ. સ કથં નિત્યશ્ ચ નામ પ્રતીત્યસમુત્પાદશ્ ચેઇત્.
પ્રતિઃ પ્રાપ્ત્યર્થ ઇતિ. પ્રાપ્તિદ્યોતક ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇતિર્ ગતાવ્ ઇતિ. ધાત્વર્થઃ. પરિણામાદ્ ઇતિ. અનેકાર્થા હિ ધાતવઃ. પ્રતિશ્ ચોપસર્ગઃ પ્રાપ્તિદ્યોતક ઇત્ય્ અયમ્ ઇતિર્ ગત્યર્થમ્ ઉજ્ઝિત્વા પ્રાપ્ત્યર્થમ્ આપદ્યતે. પદિઃ સત્તાર્થ ઇતિ. પદિઃ સત્તાયામ્ ઇતિ. તેનેતિ કારણેન. પૂર્વકાલાયાં ક્રિયાયાં ક્ત્વાવિધેર્ ઇતિ. સમાનકર્તૃકયોઃ પૂર્વકાલ ઇતિ વચનાત્. ન ચાસૌ પૂર્વમ્ ઉત્પાદાત્ [તિબ્. 284અ] કશ્ચિદ્ અસ્તીતિ સૌત્રાંતિકમતેન. ન ચાપ્ય્ અકર્તૃકાસ્તિ ક્રિયેતિ. કર્તરિ સતિ ક્રિયાયા વ્યવસ્થાપનાત્. આહ ચાત્રેતિ. એતદ્ વૈયાકરણચોદ્યં શ્લોકેનોપનિબધ્નાત્ય્ આચાર્યઃ.

યદિ પૂર્વમ્ ઉત્પાદાત્ પ્રત્યેતિ
પ્રાપ્નોત્ય્
અસત્ત્વાન્ ન યુજ્યતે.
ન હ્ય્ અવિદ્યમાનઃ કર્તા સ્નાનાદિક્રિયાં કુર્વન્ દૃષ્ટ ઇતિ.
સહ ચેદ્
અથ મન્યસે પ્રતીત્યક્રિયાં સમુત્પાદક્રિયાં ચ સહ કરોતીત્ય્ એવં.
ક્ત્વા ન સિદ્ધો ઽત્ર
ક્ત્વાપ્રત્યયઃ. કસ્માત્.
પૂર્વકાલવિધાનતઃ
પૂર્વસ્મિં કાલે વિધાનં ક્ત્વાપ્રત્યયસ્ય. સમાનકર્તૃકયોઃ પૂર્વકાલ ઇતિ વચનાત્ ક્ત્વાપ્રત્યયો ન સિદ્ધો ભવેત્. પુનર્ ઉત્પત્તાવ્ ઇતિ. ઉત્પન્નસ્ય પુનર્ ઉત્પત્તૌ કલ્પ્યમાનાયામ્ અનવસ્થાપ્રસંગઃ. દ્વિતીયે તૃતીયે ક્ષણે પુનઃપુનર્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અનિષ્ઠાપ્રસંગઃ. અથાનાગત ઇતિ વિસ્તરઃ. અલબ્ધાત્મકો ઽનાગત ઇતિ કથમ્ અસતો ઽલબ્ધાત્મભાવસ્ય કર્તૃત્વં સિધ્યતિ. અકર્તૃકા વા ક્રિયા કથં સિધ્યતિ. યત એવમ્ અતો યદવસ્થ ઉત્પદ્યતે શાબ્દિકસ્ય શબ્દવિદઃ. તદવસ્થ એવ મમ પ્રત્યેતિ. કિમવસ્થશ્ ચેતિ. કાવસ્થાસ્યેતિ કિમવસ્થઃ. ઉત્પાદાભિમુખો ઽનાગત ઇતિ. ન સર્વો ઽનાગત ઉત્પદ્યતે. કિં તર્હિ. ઉત્પાદાભિમુખઃ. ઉત્પાદે ઽભિમુખઃ. ઉત્પિત્સુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદવસ્થ એવ [તિબ્. 284બ્] ઉત્પાદાબિમુખાવસ્થ એવ. પ્રત્યેતીત્ય્ ઉચ્યતે. અનિષ્પન્નં ચેદમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શાબ્દિકાનામ્ ઇદમ્ શાબ્દકીયં કર્તુઃ ક્રિયાયાશ્ ચ વ્યવસ્થાનં. કસ્માત્. ભવિતુઃ કર્તૃરૂપકલ્પિતાદ્ અર્થાત્ ક્રિયારૂપકલ્પિતાયા ભૂતેર્ અન્યત્વદર્શનાત્. તસ્માદ્ અચ્છલં ભવત્ય્ ઉત્પદ્યતે પ્રત્યેતીત્ય્ એવમાદિષુ.
આહ ચાત્રેતિ. તત્સિદ્ધાન્તેન પ્રક્રિયાં દર્શયતિ.
અસન્ન્ ઉત્પદ્યતે યદ્વદ્
ઇતિ વિસ્તરઃ. અસન્ન્ અભાવઃ અલબ્ધાત્મકઃ ઉત્પદ્યતે યથા.
પ્રત્યેત્ય્ અપિ તથા.
અસન્ન્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અથ સન્
અથ લબ્ધાત્મક ઉત્પદ્યત ઇતિ કલ્પ્યતે.
ઉત્પન્ન ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ અનિષ્ઠા.
ઉત્પન્નો ઽપિ પુનર્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અનવસ્થાનાદ્ અન્યદનિષ્ઠા પ્રાપ્નોતિ. તથા હિ સાંખ્યમતાનુસારેણ સત એવોત્પાદા નાસત ઇતિ તદ્ એતદ્ અધિકૃત્ય બ્રવીતિ.
સન્ પુરાપિ વેતિ.
વાશબ્દો મતવિકલ્પાર્થઃ. યદિ ભવતાં સન્ન્ ઉત્પદ્યત ઇતિ પક્ષઃ. અસ્માકમ્ અપિ સન્ન્ ઉત્પદ્યતે. વૈભાષિકનયેનાનાગતાનામ્ અસ્તિત્વાત્. સૌત્રાન્તિકનયેન ચ જનકધર્મબીજસદ્ભાવાત્. તતઃ કિમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. ન ચાસૌ પૂર્વમ્ ઉત્પાદાત્ કશ્ચિદ્ અસ્તિ. યઃ પ્રતીત્યોત્તરકાલમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. અથ વા યદિ તર્હિ સન્ન્ એવોત્પદ્યતે. પૂર્વમ્ એવ ઘટો મૃત્પિણ્ડાદીન્ અનપેક્ષ્ય સ્વતઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 296 ) પ્રસિદ્ધો ઽસ્તીતિ પ્રાપ્નોતિ. અપરે પુનર્ વ્યાચક્ષતે.
અનિષ્ઠા [તિબ્. 285અ] સન્ પુરાપિ વેતિ.
અથ મા ભૂદ્ અનિષ્ઠેતિ. અસન્ન્ ઉત્પદ્યતે ઇતિ પ્રતિપદ્યતે. પુનસ્ તદ્ એવોપતિષ્ઠતે.
અસન્ન્ ઉત્પદ્યતે યદ્વત્ પ્રત્યેત્ય્ અપિ તથેતિ
સિદ્ધો નઃ પક્ષ ઇતિ પૂર્વવદ્ વાચ્યં. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તમ્ એકસ્ય હિ કર્તુર્ દ્વયોઃ ક્રિયયોઃ પૂર્વકાલાયાં ક્રિયાયાં ક્ત્વાવિધિર્ ભવતીતિ તદ્ વ્યભિચારયન્ન્ આહ.
સહભાવે ઽપિ ચ ક્ત્વાસ્તીતિ
વિસ્તરઃ. સમાનકાલાયામ્ અપિ ક્રિયાયાં ક્ત્વાવિધિર્ દૃષ્ટઃ. તદ્યથા
દીપં પ્રાપ્ય તમો ગતમ્
ઇતિ. અત્ર ન પૂર્વં તમો દીપં પ્રાપ્નોતિ પશ્ચાદ્ ગચ્છતિ વિનશ્યતિ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિં તર્હિ. તસ્મિન્ન્ એવ કાલે તમો દીપં પ્રાપ્નુવદ્ વિનશ્યતિ. અથ મતં. સમનંતરમ્ એવ તન્ ન યુગપદ્ ઇતિ. અતઃ પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે.
આસ્યં વ્યાદાય શેતે વેતિ.
ન હ્ય્ અસૌ પૂર્વં મુખં વ્યાદદાતિ વિદારયતિ પશ્ચાચ્ છેતે. કિં તર્હિ. યો મુખં વ્યાદદચ્ છેતે. સ મુખં વ્યાદાય શેત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અથ મતં. પૂર્વમ્ અસૌ મુખં વ્યાદદાતિ. પશ્ચાચ્ છેતે ઇતિ. અત આહ.
પશ્ચાચ્ ચેત્ કિં ન સમ્વૃતે.
યઃ કશ્ચિન્ મુખં વ્યાદાપાનંતરં ચ સંવૃત્ય શેતે. સ મુખં વ્યાદાય શેત ઇત્ય્ ઉચ્યેત ન ચોચ્યતે. તેન જ્ઞાયતે. યો મુખં વ્યાદદચ્ છેતે. સ મુખં વ્યાદાય શેતે ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ.
અન્યે પુનર્ ઇતિ. ભદન્તશ્રીલાતઃ પ્રતિર્ વીપ્સાર્થ ઇતિ. નાનાવાચિનામ્ અધિકરણાનાં સર્વેષાં ક્રિયાગુણાભ્યાં વ્યાપ્તુમ્ ઇચ્છા વીપ્સા. તામ્ અયં પ્રતિર્ દ્યોતયતિ. [તિબ્. 285બ્] ઇતૌ ગતૌ સાધવ ઇત્યાઃ. તત્ર સાધુર્ ઇતિ યત્પ્રત્યયઃ. ઇતૌ વિનષ્ટૌ સાધવઃ. અનવસ્થાયિન ઇત્ય્ અર્થઃ. સમુપસર્ગઃ સમવાયાર્થં દ્યોતયતિ. ઉત્પૂર્વઃ પદિઃ પ્રાદુર્ભાવાર્થઃ. ધાત્વર્થપરિણામાત્. તાં તાં સામગ્રીં પ્રતીતિ. પ્રતેર્ વીપ્સાર્થતાં દર્શયતિ. ઇત્યાનાં વિનશ્વરાણાં સમવાયેનોત્પાદઃ પ્રતીત્યસમુત્પાદઃ. ન કશ્ચિદ્ ધર્મ એક ઉત્પદ્યતે સહોત્પાદનિયમાત્. રૂપાદીનાં
કામે ઽષ્ટદ્રવ્યકો ઽશબ્દઃ પરમાણુઃ
યાવચ્
ચિત્તચૈત્તાઃ સહવશ્યમ્
ઇતિ નિયમાત્. એષા તુ કલ્પનેતિ વિસ્તરઃ. પ્રતિર્ વીપ્સાર્થ ઇત્ય્ એવમાદિકા કલ્પનાત્રૈવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 297 ) પ્રતીત્યસમુત્પાદસૂત્રે યુજ્યતે. ઇહ કથં ભવિષ્યતિ ચક્ષુઃ પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ન હિ પ્રતીત્યાનાં ચક્ષૂંષિ પ્રતીત્યચક્ષૂંષીતિ સમાસઃ સંભવત્ય્ અર્થાયોગાત્. ચાક્ષુર્ હિ પ્રતીત્ય પ્રાપ્ય રૂપાણિ ચોત્પદ્યતે ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અયમ્ અર્થો ગમ્યતે. તેન તદવસ્થમ્ એવ તચ્ ચોદ્યં ન યુક્ત એષ પદાર્થ ઇતિ વિસ્તરેણ યદ્ ઉક્તં. કથમ્. એકસ્ય હિ કર્તુર્ દ્વયોઃ ક્રિયયોઃ પૂર્વકાલાયાં ક્રિયાયાં ક્ત્વાવિધિર્ ભવતિ. સ્નાત્વા ભુંક્તે ઇતિ. ન ચ પૂર્વમ્ ઉત્પાદાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ અસ્તિ. યચ્ ચક્ષુઃ પૂર્વં પ્રતીત્ય રૂપાણિ ચોત્તરકાલમ્ ઉત્પદ્યતે. ન ચાપ્ય્ અકર્તૃકા ક્રિયેતિ.

અવધારણાર્થં પર્યાયદ્વયમ્ આહ. અસ્મિન્ સતીત્ય્ એતાવત્ય્ [તિબ્. 286અ] ઉચ્યમાને. ન કેવલમ્ અવિદ્યાયાં સત્યાં સંસ્કારા ભવંતિ. અન્યસ્મિન્ન્ અપિ સતીતિ ગમ્યેત. યથા ચક્ષુષિ સતિ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનં ભવતીતિ. ન ચક્ષુષ્ય્ એવ સતીત્ય્ અવધાર્યતે. તેન રૂપે ઽપિ સતીતિ ગમ્યતે. દ્વિતીયેન તુ પર્યાયેણસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અનેન પૂર્વપર્યાયમ્ એવાવધારયતિ. અસ્યૈવોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યતે. નાન્યસ્માદ્ ઇતિ. અંગપરંપરાં વા દર્શયિતુમ્ ઇતિ. અસ્મિન્ન્ અંગે સતિ. અવિદ્યાંગે સતીદં સંસ્કારાંગં ભવતિ. અસ્ય પુનર્ અંગસ્ય સંસ્કારાંગસ્યોત્પાદાદ્ ઇદં વિજ્ઞાનાંગમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. એવમ્ ઇતરેષામ્ અપ્ય્ અંગાનાં પરંપરા વક્તવ્યા. જન્મપરંપરાં વા. કિં. દર્શયિતું પર્યાયદ્વયમ્ આહેતિ વર્તતે. સાક્ષાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સાક્ષાત્ પારંપર્યેણ સંતત્યાવિદ્યાદીનાં પ્રત્યયભાવં દર્શયિતું પર્યાયદ્વયમ્ આહ. અસ્મિન્ સતીદં ભવતીતિ સાક્ષાત્ પ્રત્યયભાવં દર્શયતિ. અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ પારંપર્યેણ. તત્ર સાક્ષાદ્ યદાવિદ્યાયાઃ સમનંતરં ક્લિષ્ટાઃ સંસ્કારા ઉત્પદ્યન્તે. પારંપર્યેણ તુ યદા કુશલા ઉત્પદ્યંતે. કુશલાવસ્થાયામ્ અવિદ્યાયા અભાવાત્. કિં ચ. અવિદ્યા સંસ્કારાણાં સાક્ષાત્ પ્રત્યયો વિજ્ઞાનાદીનાં પારંપર્યેણ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. અવિદ્યાંગે સતિ સંસ્કારાંગં ભવત્ય્ અસ્ય સંસ્કારાંગસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યતે વિજ્ઞાનાંગં સાક્ષાદ્ અવિદ્યાપ્રત્યયં પારંપર્યેણેતિ. [તિબ્. 286બ્] એતત્ સર્વમ્ આચાર્યમતં. પ્રતિષેધાર્થમ્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ સ્થવિરવસુવર્મા. નાસતિ હેતૌ ભાવો ભવતીત્ય્ અહેતુવાદપ્રતિષેધાર્થં પ્રથમેન પર્યાયેણ. નિત્યહેતુવાદપ્રતિષેધાર્થં ન ચાનુત્પત્તિમતો નિત્યાત્ પ્રકૃતિપુરુષાદિકાત્ કિંચિદ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ દ્વિતીયેન. આચાર્ય આહ. અસ્યાં તુ કલ્પનાયામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વપદસ્ય ગ્રહણમ્ અનર્થકમ્ ઇતિ. અસ્મિન્ સતીદં ભવતીત્ય્ અસ્ય. ઉભયવાદપ્રતિષેધસિદ્ધેર્ ઇતિ. અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અનેનૈવ પર્યાયેણ. હેતોર્ અસ્તિત્વમ્ ઉત્પત્તિમતશ્ ચ હેતુત્વમ્ ઇત્ય્ ઉભયસ્યાહેતુત્વનિત્યહેતુત્વલક્ષણસ્ય વાદસ્ય પ્રતિષેધસિદ્ધિતઃ પૂર્વપર્યાયસ્યાનર્થક્યં પ્રાપ્નોતિ. સંતિ તર્હિ કેચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સન્તિ કેચિદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 298 ) વાદિનઃ. ય આત્મનિ સત્ય્ આશ્રયભૂતે અવિદ્યાયા આશ્રયભૂતે સંસ્કારાદીનાં સંસ્કારવિજ્ઞાનનામરૂપાદીનાં ભાવમ્ ઉત્પાદં કલ્પયંતિ. અવિદ્યાદીનાં ચાવિદ્યાસંસ્કારાદીનાં ઉત્પાદાત્ તદુત્પત્તિં સંસ્કારાદ્યુત્પત્તિં કલ્પયન્તીત્ય્ અધિકૃતં. અતઃ કારણાત્ તેષાં વાદિનાં કલ્પનાં પર્યુદાસયિતું પ્રતિષેદ્ધુમ્ ઇદં નિર્ધારયાં બભૂવામ્રેદયાં બભૂવ. કિમ્ ઇત્ય્ આહ. યસ્યૈવોત્પાદાત્ યાવત્ સ્કંધસ્ય સમુદયો ભવતીતિ. યસ્યૈવોત્પાદાદ્ યદ્ ઉત્પદ્યતે. તસ્મિન્ન્ એવ સતિ તદ્ ભવતિ. નાન્યસ્મિન્ન્ આત્મનિ. યદ્ ઉતાવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારાઃ. [તિબ્. 287અ] અવિદ્યાયામ્ એવ સત્યાં સંસ્કારા ભવંતિ. નાન્યસ્મિન્ યાવદ્ એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કંધસ્ય સમુદયો ભવતિ. કથં. જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવંતિ. એવમ્ અસ્ય કેવલસ્ય મહતો દુઃખસ્કન્ધસ્ય સમુદયો ભવતિ. જાત્યામ્ એવ સત્યાં જરામરણાદયઃ સંભવંતિ. નાન્યસ્મિન્ન્ આત્મનિ. અન્યથા હ્ય્ અસ્મિન્ સતીદં ભવતીત્ય્ ઉચ્યમાને વક્તારસ્ સ્યુઃ. આત્મનિ સત્ય્ આશ્રયભૂતે અવિદ્યાદિષુ સત્સુ સંસ્કારાદયો ભવન્તીતિ. અથ પુનર્ દ્વિતીયમ્ એવ પર્યાયં બ્રૂયાદ્ અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ. એવમ્ અપિ તથૈવ કલ્પેયુઃ. સત્યમ્ અવિદ્યાદીનામ્ ઉત્પાદાત્ સંસ્કારાદય ઉત્પદ્યન્તે. આત્મનિ તુ સત્ય્ આશ્રયભૂત ઇતિ. અતઃ પર્યાયદ્વયેન નિર્ધારયતિ. યસ્યોત્પાદાદ્ યદ્ ઉત્પદ્યતે. તસ્મિન્ન્ એવ સતિ તદ્ ભવતિ. નાન્યસ્મિન્ આત્મનિ સત્ય્ આશ્રયભૂત ઇતિ. આચાર્યા ઇતિ પૂર્વાચાર્યાઃ. અપ્રહીણજ્ઞાપનાર્થમ્ ઉત્પત્તિજ્ઞાપનાર્થં ચ. અવિદ્યાયાં સત્યામ્ અપ્રહીણાયાં સંસ્કારા ભવંતિ. ન પ્રહીયન્ત ઇતિ પ્રથમેન પર્યાયેણ દર્શયતિ. તસ્યા એવોત્પાદાદ્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ દ્વિતીયેન દર્શયતિ. એવં યાવજ્ જાત્યાં સત્યાં અપ્રહીણાયાં જરામરનાદયો ભવંતિ. ન પ્રહીયંતે. તસ્યા એવોત્પાદાદ્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ. સ્થિત્યુત્પત્તિસંદર્શનાર્થમ્ ઇત્ય્ અપર [તિબ્. 287બ્] ઇતિ ભદન્તશ્રીલાતઃ. તદર્થં પર્યાયદ્વયમ્ આહેતિ. યાવત્ કારણસ્રોતસ્ તાવત્ કાર્યસ્રોતો ભવતીતિ પ્રથમેન પર્યાયેણ. કારણસ્યૈવોત્પાદાત્ કાર્યમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ દ્વિતીયેન. ઉત્પાદે ત્વ્ અધિકૃત ઇતિ. પ્રતીત્યસમુત્પાદં વો ભિક્ષવો દેશયિષ્યામીત્ય્ અધિકૃતે. કઃ પ્રસંગઃ કઃ પ્રસ્તાવઃ સ્થિતિવચનસ્ય. અસ્મિન્ સતીદં ભવતીત્ય્ અનેન યાવત્ કારણસ્રોતસ્ તિષ્ઠતિ તાવત્ કાર્યસ્રોતસ્ તિષ્ઠતીતિ એવમ્ અસ્ય સ્થિત્યર્થો વર્ણ્યત ઇતિ. ભિન્નક્રમં ચ ભગવાન્ કિમ્ અર્થં આચક્ષીત્. ઉત્પત્તિર્ હિ પ્રથમં ભવતિ. પશ્ચાત્ સ્થિતિઃ. ઉત્પત્તિપ્રતિબદ્ધા સ્થિતિર્ ઇતિ કૃત્વા. અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ પૂર્વં વક્તવ્યં સ્યાત્. પશ્ચાદ્ ઇદમ્ અસ્મિન્ સતીદં ભવતિ. ન ત્વ્ એવમ્. અતો નાયમ્ અર્થ ઇતિ. પુનર્ આહેતિ.
સ એવ ભદન્તશ્રીલાતઃ. આચાર્યઃ પ્રત્યાહ. એષ ચેદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસ્મિન્ સતીદં ન ભવતીત્ય્ એવાવક્ષ્યદ્ ઇતિ. નાત્રૈવાભાવનિર્દેશો યુક્તરૂપ ઇતિ દર્શયતિ. પૂર્વં ચ કાર્યસ્યોત્પાદમ્ ઇતિ. અસ્યોત્પાદાદ્ ઇદમ્ ઉત્પદ્યત ઇતિ પૂર્વમ્ અવક્ષ્યત્. ઉત્પાદપૂર્વકત્વાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 299 ) વિનાશસ્ય.

સૂત્ર ઉક્તં જાતિપ્રત્યયા જરામરણશોકપરિદેવદુઃખદૌર્મનસ્યોપાયાસાઃ સંભવન્તીતિ જરામરણસંગૃહીતા એવં તે. નાંગાંતરમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. [તિબ્. 288અ] તત્ર સત્ત્વાસત્ત્વસંખ્યાતસ્ય વિષયસ્ય પરિણામાદ્ આત્મભાવપરિણામાચ્ ચૈતે ભવંતિ. દૌર્મનસ્યસંપ્રયુક્તો વિતર્કઃ શોકઃ. શોકસમુત્થિતપ્રલાપઃ પરિદેવઃ. દુઃખદૌર્મનસ્યે વ્યાખ્યાતે. વિચ્છિન્નવેગં દૌર્મનસ્યમ્ ઉપાયાસઃ. શોકપરિદેવપૂર્વકઃ શ્રમ ઉપાયાસ ઇત્ય્ અપરે. બાલો હીતિ વિસ્તરઃ. બાલઃ પૃથગ્જનઃ સંસ્કારમાત્રમ્ ઇતિ. માત્રગ્રહણમ્ આત્મપ્રતિષેધાર્થમ્. અપ્રજાનન્ન્ ઇત્ય્ આવેણિકીમ્ અવિદ્યાં દર્શયતિ. આત્મદૃષ્ટ્ય્ અસ્મિમાનાભિનિવિષ્ટઃ પ્રતિષ્ઠિતઃ કાયાદિભિઃ કાયવાઙ્મનોભિસ્ ત્રિવિધં કર્મ પુણ્યાપુણ્યાનિંજ્યલક્ષણમ્ આરભતે. આનિંજ્યમ્ ઇતિ. ઇગિઃ પ્રકૃત્યન્તરં તસ્યૈવૈતદ્ રૂપં. એજતેર્ એતત્ રૂપમ્ આનેંજ્યમ્ ઇતિ વા પાઠઃ. આયતિસુખાર્થં પુણ્યમ્ ઇતિ. અનાગતજન્મસુખાર્થં. કિં. કામાવચરં કુશલં કર્મ. સુખદુઃખાસુખાર્થમ્ આનિંજ્યમ્ ઇતિ. રૂપારૂપ્યાવચરં કુશલં. સુખાર્થમ્ આ તૃતીયાદ્ ધ્યાનાત્. તસ્માદ્ ઊર્ધ્વમ્ અદુઃકાસુખાર્થં. ઐહિકસુખાર્થમ્ અપુણ્યમ્ ઇતિ. ઇહસુખાપેક્ષયા તત્ કૃતં નાયતિસુખાપેક્ષયેત્ય્ અર્થઃ. કર્માક્ષેપવશાદ્ યથોક્તં કર્માવેધવશાત્. તાંતાં ગતિં નરકાદિકાં ગચ્છતિ. જ્વાલાગમનયોગેન. યથા દીર્ઘા તૃણાનુસક્તા જ્વાલા [તિબ્. 288બ્] ગચ્છતીત્ય્ ઉચ્યતે. તથા વિજ્ઞાનસંતતિભિર્ અન્તરાભવસમ્બન્ધાદ્ અન્તરાભવસંબન્ધેનાતિવિપ્રકૃટદેશામ્ અપિ તાંતાં ગતિં ગચ્છતિ. એવં ચ કૃત્વેતિ. યદિ સંસ્કારપ્રત્યયં અન્તરાભવપ્રતિસંધિચિત્તમ્ ઉપાદાય યાવદ્ ઉપપત્તિક્ષણઃ સર્વાસૌ વિજ્ઞાનસંતતિઃ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનમ્ અભિપ્રેતં તદ્ ઉપપન્નં ભવતિ. વિજ્ઞાનાંગનિર્દેશે વિજ્ઞાનાંગસ્ય તૃતીયસ્ય નિર્દેશે. વિજ્ઞાનં કતમત્. ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા ઇતિ. અન્યથા હિ યદિ ષણ્ણાં વિજ્ઞાનકાયાનાં સંતતિર્ નાભિપ્રેતા સ્યાત્. સંસ્કારપ્રત્યયં વિજ્ઞાનં પ્રતિસંધિચિત્તમ્ એવાભિપ્રેતં સ્યાત્. અત્ર ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા ઇતિ નોક્તં સ્યાત્. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. વિજ્ઞાનં કત્મત્. મનોવિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ન હિ પ્રતિસંધિક્ષણે પંચવિજ્ઞાનકાયસંભવો ઽસ્તિ. મનોવિજ્ઞાનેનૈવ પ્રતિસંધિબન્ધાત્.
છેદસંધાનવૈરાગ્યહાનિચ્યુત્યુપપત્તયઃ
મનોવિજ્ઞ્ણ એવેષ્ટા
ઇતિ વચનાત્. વિભંગ એવં નિર્દેશાદ્ ઇતિ. પ્રતીત્યસ્મુત્પાદસૂત્રે નામરૂપવિભંગ એવં નિર્દેશાત્. નામ કતમત્. ચત્વારો ઽરૂપિણઃ સ્કન્ધા ઇતિ. રૂપં કતમત્. યત્કિમ્ચિદ્ રૂપમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. યાવદ્ યચ્ ચેદં રૂપં યચ્ ચ નામ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 300 ) તદ્ ઉભયં નામરૂપમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યત [તિબ્. 289અ] ઇતિ. કામતૃષ્ણેતિ. કામાવચરી તૃષ્ણા. રૂપતૃષ્ણેતિ. યા સુખાયાં ત્રિષુ ધ્યાનેષુ. અદુઃખાસુખાયાં ચતુર્થે. અદુઃખાસુખાયામ્ આરૂપ્યતૃષ્ણેતિ. આરૂપ્યાવચરી. કામાદીનામ્ ઉપાદાનમ્ ઇતિ. કામ્યન્ત ઇતિ કામાઃ. ગુણ્યન્ત ઇતિ ગુણાઃ. કામા એવ ગુણાઃ કામગુણાઃ. કે પુનસ્ તે. રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાનિ. દૃષ્ટયો દ્વાષષ્ટિ યથા બ્રહ્મજાલ ઇતિ. બ્રહ્મજાલસૂત્રદર્શનેન તા દૃષ્ટયો બોદ્ધવ્યાઃ. કુક્કુરગોવ્રતાદીનીતિ. આદિશબ્દેન મૃગવ્રતાદીનિ ગૃહ્યન્તે. નિર્ગ્રન્થાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન પાણ્ડરભિક્ષ્વાદીનાં ગ્રહણં. બ્રાહ્ંઅણેત્યાદિવિસ્તરઃ. બ્રાહ્મણાનાં દણ્ડાજિનં પાશુપતાનાં જટાભસ્મ. પરિવ્રાજકાનાં ત્રિદણ્ડમૌણ્ડ્યં આદિશબ્દદ્વયેન કાપાલિકાદીનાં કપાલધારણાદીનિ ગૃહ્યન્તે. તત્સમાદાનં શીલવ્રતોપાદાનં. આત્મેતિ વાદો ઽસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ આત્મવાદઃ. યથોક્તં. યે કેચિચ્ છ્રમણા બ્રાહ્મણા વા આત્મેતિ સમનુપશ્યન્તઃ. [તિબ્. 289બ્] સમનુપ્શ્યંતિ સર્વે ત ઇમાન્ એવ પંચોપાદાનસ્કન્ધાન્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આત્મદૃષ્ટ્યસ્મિમાનાવ્ ઇત્ય્ અપર આત્મવાદમ્ આહુઃ. આત્મનો હ્ય્ અસત્ત્વાદ્ આત્મવાદોપાદાનામ્ ઇતિ વાદશબ્દોપન્યાસે પ્રયોજનં દર્શયતિ. બાલો ઽશ્રુતવાન્ પૃથગ્જન ઇતિ. યસ્ય પૂર્વાભ્યાસવાસનાનિર્જાતોપપત્તિલાભિકા પ્રજ્ઞા નાસ્તિ. સ બાલઃ. યસ્યાગમજા નાસ્તિ. સો ઽશ્રુતવાન્. યસ્યાધિગમજા સત્યાભિસમયજા નાસ્તિ. સ પૃથગ્જનઃ. પ્રજ્ઞપ્તિમ્ અનુપતિત ઇતિ. યથા સંજ્ઞા યથા ચ વ્યવહારઃ. તથાનુગત ઇત્ય્ અર્થઃ. તેષામ્ ઇતિ કામાદીનાં. છન્દરાગ ઇતિ. અપ્રાપ્તેષુ વિષયેષુ પ્રાર્થના છન્દઃ. પ્રાપ્તેષુ રાગઃ. તેષુ કામાદિષુ યઃ છન્દરાગઃ. તદ્ ઉપાદાનં. ન તુ
યથોક્તા એવ સાવિદ્યા દ્વિધા દૃષ્ટિવિવેચનાદ્
ઉપાદાનાનીત્ય્
અભિપ્રાયઃ. પૌનર્ભવિકમ્ ઇતિ પુનર્ભવફલં. ઇદમ્ અત્ર ભવસ્યેતિ. ઇદમ્ અત્ર ભવસ્ય સ્વલક્ષણં સ્વભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિજ્ઞાનાવક્રાન્તિયોગેનેતિ. જ્વાલાગમનયોગેનાન્તરાભવસંબન્ધાદ્ અનાગતં જન્મ જાતિઃ પંચસ્કંધિકા નામરૂપસ્વભાવત્વાત્. જરામરણં યથા નિર્દિષ્ટં સૂત્ર ઇતિ. જરા કતમા. યત્ તત્ ખાલિત્યં [તિબ્. 290અ] પાલિત્યં ઇતિ વિસ્તરઃ. મરણં કતમત્. યા તેષાંતેષાં સત્ત્વાનાં તસ્માત્તસ્માચ્ ચ્યુતિશ્ ચ્યવનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કેવલસ્યાત્મરહિતસ્યેત્ય્ અર્થં દર્શયતિ. મહત ઇત્ય્ અનાદ્યન્તસ્ય. દુઃખસ્કન્ધસ્યેતિ દુઃખસમૂહસ્ય. સ એવ તુ વૈભાષિકન્યાયો યઃ પૂર્વમ્ ઉક્ત ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 301 ) ઇતિ. દ્વાદશ પંચસ્કંધિકા અવસ્થા દ્વાદશંગાનીતિ.
(ઇઇઇ.28ચ્દ્) યા ન વિદ્યા. ચક્ષુરાદિષ્વ્ અપિ પ્રસંગ ઇતિ. ચક્ષુઃશ્રોત્રાદીન્ય્ અવિદ્યા પ્રસજ્યન્તે. તાન્ય્ અપિ હિ ન વિદ્યેતિ કૃત્વા. ન કિંચિદ્ સ્યાદ્ ઇતિ. યદિ વિદ્યાયા અભાવો ઽવિદ્યા અદ્રવ્યં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ ઇતિ. પ્રત્યયભાવેનોપદેશાત્. તદ્વિપક્ષ ઇતિ. વિરોધે નઞ્ ઇતિ દર્શયતિ. ન તુ યઃ કશ્ચિદ્ અન્યો મિત્રાદ્ ઇતિ. ન પર્યુદાસમાત્ર ઇતિ દર્શયતિ. નાપિ મિત્રભાવ ઇતિ. નાભાવાર્થ ઇતિ દર્શયતિ. અધર્માનાર્થકાર્યાદયશ્ ચેતિ. આદિશબ્દેનાયુક્ત્યવ્યવહારામનુષ્યાદયો ગૃહ્યંતે. ધર્માદિપ્રતિદ્વન્દ્વભૂતા ઇતિ. ધર્માર્થકાર્યયુક્તિવ્યવહારમનુષ્યાદિપ્રતિદ્વન્દ્વભૂતાઃ. ન તુ યે કેચિદ્ અન્યે ધર્માદિભ્યશ્ [તિબ્. 290બ્] ચક્ષુરાદયઃ. નાપિ ધર્માદ્યભાવઃ. એવમ્ અવિદ્યાપીતિ વિસ્તરઃ. કુત એતત્. પ્રત્યયભાવેનોપદેશાત્. અવિદ્યાપ્રત્યયાઃ સંસ્કારા ઇતિ. ન ચાવિદ્યાયા અન્યેષાં ચક્ષુરાદીનાં પ્રત્યયભાવેનોપદેશો યુક્તઃ. અર્હતાં સંસ્કારસંભવાત્. ન ચાભવસ્ય. શશવિષાણાદીનાં અપ્રત્યયત્વાત્.
(ઇઇઇ.29) સંયોજનં યાવદ્ યોગશ્ ચાવિદ્યોચ્યત ઇતિ. અવિદ્યાસંયોજનં યાવદ્ અવિદ્યાયોગ ઇતિ સૂત્રેષૂચ્યતે. ન ચાભાવમાત્રં તથા ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. ન સંયોજનાદિ ભવિતુમ્ અર્હતીત્ય્ અર્થઃ. ન ચાપિ ચક્ષુરાદયસ્ તથા ભવિતુમ્ અર્હંતીત્ય્ અધિકૃતં. સા ચ દૃષ્ટિસ્વભાવેતિ નાવિદ્યા યુજ્યત ઇતિ. દૃષ્ટ્યવિદ્યયોઃ સંયોજનાદિત્વેન પૃથક્પાઠાત્. યા તર્હિ ન દૃષ્ટિર્ ઇતિ. યા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા રાગાદિસંપ્રયુક્તા.
દૃષ્ટેસ્ તત્સંપ્રયુક્તત્વાદ્

ઇતિ. અવિદ્યાસંપ્રયુક્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથં ચ દૃષ્ટિર્ અવિદ્યયા સંપ્રયુક્તા. યસ્માદ્ અવિદ્યાલક્ષણો મોહઃ ક્લેશમહાભૂમૌ પઠ્યતે. ક્લેશમહાભૂમિકાશ્ ચ સર્વે ઽપિ મહાભૂમિકૈઃ સહ સંપ્રયુજ્યન્ત ઇતિ. દૃષ્ટ્યા સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકયા પ્રજ્ઞાસ્વભાવયા અવિદ્યા સંપ્રયુજ્યત ઇતિ ગમ્યતે. તસ્માન્ નાવિદ્યા પ્રજ્ઞા. દ્વયોઃ પ્રજ્ઞાદ્રવ્યયોર્ [તિબ્. 291અ] અસંપ્રયોગાત્. અવિદ્યોપક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા ન વિશુધ્યતીતિ. એતદ્ ઉદાહરણં. યેનાવિદ્યા પ્રજ્ઞાયા અર્થાન્તરભૂતેતિ. ન ચ સૈવ પ્રજ્ઞા તસ્યાઃ પ્રજ્ઞાયા ઉપક્લેશો યુક્ત ઇતિ. પ્રજ્ઞોપક્લેશદેશનાયાં પ્રજ્ઞાયા અર્થાન્તરભૂતા અવિદ્યા. ઉપક્લેશત્વેન નિર્દિષ્ટત્વાત્. રાગવત્. અત આહ. યથા ચિત્તસ્યાન્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. વ્યવકીર્યમાણા ન વિશુધ્યતીતિ. અન્તરાન્તરોત્પદ્યમાનયા ક્લિષ્ટયા પ્રજ્ઞયા વ્યવકીર્યમાણા ક્ષણાન્તરોત્પન્ના કુશલા પ્રજ્ઞા ન વિશુધ્યતીત્ય્ અર્થઃ. કિં તદ્ અવશ્યં રાગપર્યવસ્થિતમ્ ઇતિ. રાગસંપ્રયુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપહતં તુ તત્ તથા રાગેણેતિ. ન સમુદાચરતા રાગેણ. વાસનાધાનેન તદ્ ઉપહતં ભવતિ. તાં વાસનાં તદ્ દૌષ્ઠુલ્યં વ્યાવર્તયતો યોગિનઃ તચ્ ચિત્તં વિમુચ્યતે. એવમ્ અવિદ્યોપહતા ક્લિષ્ટા પ્રજ્ઞા ન શુધ્યતીતિ. અતઃ પ્રજ્ઞા ચાવિદ્યા ચ ન દોષ ઇતિ દર્શયતિ. કો હિ પરિકલ્પયન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 302 ) વાર્યત ઇતિ. પરિકલ્પનામાત્રમ્ એતદ્ આગમનિરપેક્ષમ્ ઇતિ કથયતિ.
યો ઽપિ મન્યતે સર્વક્લેશા અવિદ્યેતિ. ભદન્તશ્રીલાતઃ. એવં મન્યતે. અવિદ્યેતિ સર્વક્લેશાનામ્ ઇયં સામાન્યસંજ્ઞા. [તિબ્. 291બ્] ન રાગાદિક્લેશવ્યતિરિક્તાવિદ્યા નામાસ્તીતિ. કસ્માત્ એવં મન્યતે. બુદ્ધસૂત્રાત્. ન ચ પ્રજાનાતિ ન ચ પ્રજાનાતીત્ય્ આયુષ્મન્ મહાકૌષ્ઠિલ તસ્માદ્ અવિદ્યોચ્યત ઇતિ. સત્કાયદૃષ્ટ્યાદયો ઽપિ ક્લેશા અજ્ઞાનસ્વરૂપા વિપરીતગ્રહણત ઇતિ. તસ્યાપ્ય્ અત એવેતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય ભદન્તસ્યાત એવ પ્રતિષેધવચનાદ્ વ્યુદાસઃ. પ્રતિષેધસ્ તન્મતસ્યેત્ય્ અધ્યાહાર્યં. કથમ્ ઇત્ય્ આહા. સર્વક્લેશસ્વભાવા હિ સતી સંયોજનાદિષુ પૃથઙ્ નોચ્યેત. અનુનયસંયોજનાદિષ્વ્ અવિદ્યાસંયોજનમ્ ઇતિ પૃથઙ્ નોચ્યેત. શેષસંયોજનાવ્યતિરેકાત્. રાગો બંધનં દ્વેષો બન્ધનમ્ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મોહો બન્ધનમ્ ઇતિ. કામરાગાનુશય ઇત્યાદિ ઉક્ત્વા અવિદ્યાનુશય ઇતિ. ઓઘેષ્વ્ અવિદ્યૌઘ ઇતિ. યોગેષ્વ્ અવિદ્યાયોગ ઇતિ પૃથઙ્ નૈવોચ્યેત. કસ્માત્. પરસ્પરાસંપ્રયોગાત્. ન હિ દૃષ્ટિર્ દૃષ્ટ્યા સંપ્રયુજ્યતે. રાગો વા રાગેણ. દૃષ્ટ્યાદિસંપ્રયુક્તા ચાવિદ્યોક્તા. ક્લેશમહાભૂમિકત્વેન મહાભૂમિકસંપ્રયોગનિયમાત્. ચિત્તમ્ અપિ ચાવિદ્યોપક્લિષ્ટમ્ એવોક્તં ભવેત્. [તિબ્. 292અ] રાગોપક્લિષ્ટં ચિત્તં ન વિમુચ્યત ઇતિ નોક્તં ભવેત્. અવિદ્યોપક્લિષ્ટત્વવચનેનૈવ રાગાદ્યુપક્લિષ્ટત્વસિદ્ધેઃ. અથ મતં વિશેષણાર્થં તથોક્તમ્ ઇતિ. રાગલક્ષણયાવિદ્યયોપક્લિષ્ટચિત્તં ન વિમુચ્યત ઇતિ. પ્રજ્ઞાયામ્ અપિ વિશેષણં કર્તવ્યં સ્યાત્. રાગેણ પ્રતિઘેન માનેન વેતિ મા ભૂત્ સર્વક્લેશગ્રહણપ્રસંગ ઇતિ. ઇષ્ટ ઇતિ ચેત્. ચિત્તે ઽપિ ન વિશેષણં કર્તવ્યં સ્યાત્. અવિદ્યોપક્લિષ્ટં ચિત્તં ન વિમુચ્યત ઇત્ય્ એવમ્ એવ તુ વક્તવ્યં સ્યાત્.
સંપ્રખ્યાનં પ્રજ્ઞા જ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ એકો ઽર્થઃ. તથૈવ દોશો યથાવિદ્યાયામ્ ઇતિ. અથાસંપ્રખ્યાનમ્ ઇતિ કો ઽર્થઃ. યન્ વ સંપ્રખ્યાનં. ચક્ષુરાદિષ્વ્ અપિ પ્રસંગઃ. સંપ્રખ્યાનાભાવસ્ તર્હિ. એવં સતિ ન કિં ચિત્ સ્યાત્. ન ચૈતદ્ યુક્તમ્ ઇતિ. અથ સંપ્રખ્યાનવિપક્ષભૂતં ધર્માન્તરં. તદ્ ઇદં તથૈવ ન જ્ઞાયતે. યથૈવાવિદ્યા. કિં તદ્ ઇતિ. એવંજાતીયકો ઽપીતિ વિસ્તરઃ. એવંજાતીયકઃ કર્મપ્રભાવિત ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માદ્ અવિદ્યાયાઃ કર્મણઃ કારિત્રેણ સ્વભાવો વિજ્ઞાતવ્યઃ. અસ્ત્ય્ અસૌ કશ્ચિદ્ ધર્મ યો વિદ્યાવિપક્ષ ઇતિ વિદ્યાવિપક્ષત્વં તસ્યાઃ કર્મેતિ. [તિબ્. 292બ્] તદ્યથા ચક્ષુઃ કતમત્. યો રૂપપ્રસાદશ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનસ્યાશ્રય ઇતિ. નનુ ચ રૂપપ્રસાદ ઇતિ સ્વભાવપ્રભાવિતો ઽસ્ય નિર્દેશ ઇતિ. ન. અપ્રત્યક્ષત્વાત્. નિત્યં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાનુમેયત્વાચ્ ચ. અસ્મીતિ સત્ત્વમયતેતિ. અવિજ્ઞાતાર્થમ્ એતત્. ન તેન સ્થવિરેણાસ્યાભિધેયમ્ અવધારિતં. મયતા પુનઃ સૌત્રાંતિકૈર્ અવિદ્યા પ્રકારભિન્ના વર્ણ્યતે. માનો વા. યાસૌ સૂત્ર ઉક્તેતિ વિસ્તરઃ. મયતાનામ્ ઇત્ય્ અવિદ્યાનાં પ્રકારભિન્નાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 303 ) નામેતિ ગ્રહણં. તૃષ્ણાદીનાં પૃથગુપદેશાદ્ ઇતિ ભદન્તધર્મત્રાતસ્યાભિપ્રાયઃ. આચાર્ય આહ. અસ્ત્ય્ એષા મયતા. અસ્તિ સૂત્રે ઉક્તા મયતા. તત્ર જાતિનિર્દેશાદ્ એકવચનં. સા ત્વ્ અવિદ્યેતિ. કુતઃ કારણાદ્ એતત્ પરિચ્છિદ્યતે. સાવિદ્યેતિ. ભદન્તધર્મત્રાતઃ સ્વાભિપ્રાયં વિવૃણોતિ. યત એષા નાન્યઃ ક્લેશઃ શક્યતે વક્તુમ્ ઇતિ. કસ્માન્ ન શક્યતે. તૃષ્ણાદૃષ્ટ્યસ્મિમાનાનાં પૃથગુક્તેઃ. આચાર્ય આહ. નનુ ચાન્યો માન એવ સ્યાદ્ ઇતિ. અસ્મિમાનાદ્ અન્યઃ ષણ્ણામ્ અન્યતમઃ સ ચ મયતા. નવિદ્યેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત્ર તુ પુનર્ વિચાર્યમાણે બહુ વક્તવ્યં જાયત ઇતિ. અત્ર પુનર્ વિચાર્યમાણે ઽવિદ્યાંગે [તિબ્. 293અ] બહુર્ અયં ગ્રન્થો જાયતે. યથોક્તમ્ ઇતિ. તસ્માત્ તિષ્ઠત્વ્ એતદ્ એતાવદ્ એવાસ્ત્વ્ ઇતિ. અથ વાન્યો માણ એવ સ્યાત્. ન પુનર્ અવિદ્યેતિ. કુત એતદ્ ઇત્ય્ એવમાદિકે પુનર્ વિચારે ક્રિયમાણે. ઉત્તરપ્રત્યુત્તરવચનેન બહુ વક્તવ્યં જાયતે. તસ્માત્ તિષ્ઠત્વ્ એતદ્ અલં વિચારાન્તરેણેત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇઇ.30અ) અથ નામરૂપમ્ ઇતિ. અવિદ્યાંગનિર્દેશાનન્તરં સંસ્કારાંગં નિર્દેષ્ટવ્યં. તદનુ વિજ્ઞાનાંગં. કિમ્ ઇત્ય્ એતદ્ અતિક્રમ્યોપન્યસ્તે. એતદ્ અર્થમ્ અત્ર વક્ષ્યત્ય્ આચાર્યઃ.
ઉક્તં ચ વક્ષ્યતે ચાન્યદ્
ઇતિ. રૂપં વિસ્તરેણોક્તમ્ ઇતિ.
રૂપં પંચેન્દ્રિયાણ્ય્ અર્થાઃ પંચવિજ્ઞપ્તિર્ એવ ચેત્ય્

અત્ર. નામેન્દ્રિયાર્થવશેનેતિ વિસ્તરઃ. નામવશેન ઇન્દ્રિયવશેન અર્થવશેન ચાર્થેષુ રૂપાદિષુ નમતીતિ નામ. કતમસ્ય નામ્નો વશેનેતિ. નામદ્વૈવિધ્યાત્ પૃચ્છતિ. આચાર્યસ્ ત્વ્ આચષ્ટે. યદ્ ઇદં લોકે પ્રતીતિમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ગૌર્ અશ્વ ઇતિ. સમુદાયપ્રત્યાયકમ્. રૂપં રસ ઇતિ. એકાર્થપ્રત્યાયકં. તદ્ એતદ્ વેદનાદિસ્કંધચતુષ્કં નામશબ્દેનોચ્યતે. યસ્માત્ તન્નામવશેન સંજ્ઞાકરણવશેનાર્થેષ્વ્ અપ્રત્યક્ષેષ્વ્ અપિ વા નમતિ પ્રવર્તતે. અસ્ય નામ્નો ઽયમ્ અર્થ ઇતિ. ઇન્દ્રિયાર્થવશેન તુ પ્રત્યક્ષેષુ રુપાદિષુ નમતિ ઉત્પદ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. [તિબ્. 293બ્] નામ્નિ ચાપ્ય્ અર્થવશેન નમતિ. અસ્યાર્થસ્યેદં નામેતિ. એતસ્ય પુનઃ કેન નામત્વમ્ ઇતિ. એતસ્ય સંજ્ઞાકરણલક્ષણસ્ય નામ્નઃ કેન કારણેન નામત્વં. તેષુ તેષ્વ્ અર્થેષુ તસ્ય નામ્નો નમનાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ તેષ્વ્ અર્થેષુ ચતુઃસ્કન્ધલક્ષણં નામ તન્ નામ નમયતિ પ્રવર્તયતિ. તસ્માદ્ એતસ્ય નામત્વં. નમયતીતિ નામેતિ કૃત્વા. ઇહ નિક્ષિપ્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. મરણકાલે નિક્ષિપ્તે કાયે ઉપપત્ત્યન્તરે નમનાદ્ ગમનાદ્ અરૂપિણો વેદનાદયઃ સ્કન્ધા નામેત્ય્ ઉચ્યન્તે. યથોક્તં. મૃતસ્ય ખલુ કાલં ગતસ્ય જ્ઞાતય ઇમં પૂતિકાયમ્ અગ્નિના વા દહંતિ ઉદકે વા પ્લાવયન્તિ ભૂમૌ વા નિખનન્તિ વાતાતપાભ્યાં વા પરિશોષં પરિક્ષયં પર્યાદાનાં ગચ્છતિ. યત્ પુનર્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. ચિત્તમ્ ઇતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 304 ) વા મન ઇતિ વા વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ વા શ્રદ્ધાપરિભાવિતં શીલત્યાગશ્રુતપ્રજ્ઞાપરિભાવિતં. તદ્ ઊર્ધ્વગામિ ભવતિ વિશેષગામ્ય્ આયત્યાં સ્વર્ગોપગમ્ ઇતિ.
(ઇઇઇ.30બ્) ષડાયતનમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ.
તદ્વિજ્ઞાનાશ્રયા રૂપપ્રસાદાશ્ ચક્ષુરાદયઃ.
વિજ્ઞાનં પ્રતિવિજ્ઞપ્તિર્ મનઆયતનં ચ તદ્
ઇત્ય્ અત્ર. મનૈન્દ્રિયસ્ય પુનર્ નિરુદ્ધસ્ય અનાગતેન ધર્મેણ રૂપાદિના ઉત્પત્સ્યમાનેન વર્તમાનેન મનોવિજ્ઞાનેન કથં સંનિપાતઃ. યઃ કાર્યકારણભાવઃ. કાર્યં મનોવિજ્ઞાનં. કારણં મનૈન્દ્રિયં. ધર્મશ્ ચ રૂપાદિઃ. [તિબ્. 294અ] એકકાર્યાર્થો વેતિ. એકકાર્યમ્ એવાર્થ એકકાર્યાર્થઃ. એકકાર્યત્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ એકકાર્યાર્થ ઇત્ય્ આહ. સર્વે ચ તે ત્રયો ઽપિ મનૈન્દ્રિયાદયઃ સ્પર્શોત્પત્તૌ પ્રગુણા અનુકૂલા ભવન્તીતિ.
ષટ્ષટ્કો ધર્મપર્યાય ઇતિ. ષટ્ષટ્કાન્ય્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ ષટ્ષત્કઃ. આધ્યાત્મિકબાહ્યવિજ્ઞાનસ્પર્શવેદનાતૃષ્ણાષટ્કસંભવાત્. ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ જ્ઞાપકં. અનન્યત્વે હિ સતીન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનેષૂક્તેષુ સ્પર્શકાયવચનં પુનર્ ઉક્તં સ્યાત્. તતશ્ ચ ષટ્ષટ્કત્વં હીયતે. મા ભૂદ્ ધર્માયતનાદ્ વેદનાતૃષ્ણયોઃ. પૃથગ્ભાવ ઇતિ. યદિ પૃથઙ્નિર્દેશાત્ પૃથગ્ભાવો ભવેત્. વેદનાતૃષ્ણે અપિ ધર્માયતનાત્ પૃથઙ્ નિર્દિષ્ટે. તયોર્ અપિ વેદનાતૃષ્ણયોર્ ધર્માયતનાત્ પૃથગ્ભાવઃ સ્યાત્. ન ચ તયોઃ પૃથગ્ભાવ ઇષ્યતે. ધર્માયતનાન્તર્ભાવાત્. નૈષ દોષ ઇતિ વિસ્તરઃ. નૈષ દોષ ઇતિ યથોક્તસ્ તદ્વ્યતિરિક્તસ્યાપિ વેદનાતૃષ્ણાવ્યતિરિક્તસ્યાપિ ધર્માયતનસ્ય સંજ્ઞાદિસ્વભાવસ્ય ભાવાદ્ અસ્તિત્વાત્. ન ચૈવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન ચૈવં ભવતસ્ ત્રયાનાં સંનિપાતઃ સ્પર્શ ઇત્ય્ એવં બ્રુવાણસ્ય [તિબ્. 294બ્] સ્પર્શભૂતાદ્ ઇન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનત્રયાદ્ અન્યદ્ અસ્પર્શભૂતં ત્રયમ્ ઇન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનત્રયમ્ અસ્તિ. યસ્ય શેષસ્યાત્ર સૂત્રે ગ્રહણં સ્યાત્. ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ પ્રયોજનવશાદ્ અપૃથગ્ભાવે ઽપિ સ્પર્શભૂતાત્ ત્રયાત્. તસ્માદ્ અપૃથગ્ભાવે ઽપિ વેદનાતૃષ્ણયોઃ પૃથઙ્નિર્દેશો યુક્તો વિનેયકાર્યવશાત્. ન તુ ભવતઃ સંનિપાતમાત્રસ્પર્શવાદિનઃ કેનચિદ્ અપિ પ્રયોજનેન ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ પૃથઙ્નિર્દેશો યુક્તઃ. યસ્માત્ ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ વચનેનેન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનત્રયમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ તદવચનં પ્રાપ્તમ્ ઇત્ય્ અતઃ ષટ્ષટ્કો ધર્મપર્યાયા ઇતિ ન સિધ્યેત્. મમ તુ સિધ્યતિ. સ્પર્શવેદનાતૃષ્ણાષટ્કવચને ઽપિ તદ્વ્યતિરિક્તધર્માયતનાદ્યર્થેન્દ્રિયવિજ્ઞાનષટ્કસંભવાત્. તસ્માત્ ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ પૃથઙ્નિર્દેશાદ્ અસ્તિ ચિત્તસંપ્રયુક્તં સ્પર્શાખ્યં ધર્માન્તરમ્ ઇતિ સિદ્ધં. અથ બ્રૂયાદ્ અસૌ. ઇન્દ્રિયાર્થાવ્ અવિજ્ઞાનકૌ નિર્દિષ્ટાવ્ અસ્મિન્ સૂત્રે. ષડ્ આધ્યાત્મિકાનિ ષટ્ બાહ્યાનીતિ વચનાત્. અત ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞનત્રયં સ્પર્શભૂતમ્ ઇત્ય્ અસ્ય શેષસ્ય જ્ઞાપનાર્થમ્ અત્ર ગ્રહણં સ્યાત્. ષટ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 305 ) સ્પર્શકાયા ઇતિ. અસ્ય સમાધેઃ પ્રતિષેધાર્થમ્ ઇદમ્ આરભ્યતે. યદ્ય્ અપીન્દ્રિયાર્થૌ સ્યાતામ્ અવિજ્ઞાનકૌ. તત્સભાગાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન તુ પુનર્ વિજ્ઞાનમ્ અનિન્દ્રિયાર્થકં. અવશ્યં હિ વિજ્ઞાનં સેન્દ્રિયાર્થકં ભવતિ. તચ્ ચ વિજ્ઞાનમ્ અપદિષ્ટમ્ અત્ર ષડ્ વિજ્ઞાનકાયા ઇતિ. [તિબ્. 295અ] તસ્માત્ ત્રિષુ નિર્દિષ્ટેષુ ઇન્દ્રિયાર્થવિજ્ઞાનેષુ ષડ્વિજ્ઞાનકાયવચનેન પુનઃ સ્પર્શગ્રહણમ્ અનર્થકં પ્રાપ્નોતિ. ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇતિ. અતઃ સંનિપાતાદ્ અન્યઃ સ્પર્શ ઇતિ સિદ્ધં. અત્ર ભદન્તશ્રીલાત આહ. ન ખલ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વોત્પન્ને ચક્ષૂરૂપે કારણં. ન તુ વિજ્ઞાનસહોત્પન્ને. નાપિ સર્વચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. પશ્ચાદ્ ઉત્પન્નં પૂર્વયોશ્ ચક્ષૂરૂપયોઃ. ન સહોત્પન્નયોઃ. અતો યેષાં કાર્યકારણભાવઃ. તે વિજ્ઞાનેન્દ્રિયવિષયાઃ સ્પર્શભાવેન વ્યવસ્થિતાઃ. ષટ્ સ્પર્શકાયા ઇત્ય્ અસ્મિન્ સૂત્રે. તદ્ ઇદમ્ અન્યથા ન જ્ઞાપિતં સ્યાત્.
ન વા એવં પથન્તિ. વૈ ઇતિ નિપાતઃ. ન વૈ એવં પઠન્તીત્ય્ અર્થઃ. કથં પુનઃ પઠન્તિ. ય એષાં ધર્માણાં સંગતેઃ સંનિપાતાત્ સમવાયાદ્ ઉત્પન્નઃ. સ સ્પર્શ ઇતિ પઠન્તિ. કારણે વા કાર્યોપચારો ઽયમ્ ઇતિ. સંગતૌ સંનિપાતે સમવાયે કારણે કાર્યોપચારઃ સ્પર્શ ઇતિ. યથા
સુખો બુદ્ધાનામ્ ઉત્પાદ
ઇતિ. અતિબહુવિસ્તએણ પ્રકારેણ વિસર્તું શીલમ્ અસ્યા ઇતિ અતિબહુવિસ્તરપ્રકારવિસારિણી.
(ઇઇઇ.30ચ્દ્) અધિવચનમ્ ઉચ્યતે નામેતિ. અધ્યુચ્યતે ઽનેનેત્ય્ અધિવચનં. વાઙ્ નામ્નિ પ્રવર્તતે. નામાર્થં [તિબ્. 295બ્] દ્યોતયતીત્ય્ અધિવચનં નામ. તદ્ કિલ નામસ્ય મનોવિજ્ઞનસંપ્રયુક્તસ્યાધિકં બાહુલ્યેનાલમ્બનમ્. અતો ઽધિવચનસંસ્પર્શ ઇતિ. સ્પર્શઃ સંસ્પર્શ ઇત્ય્ એકો ઽર્થઃ. મનોવિજ્ઞાનેન નીલં વિજાનાતીતિ. અભિધેયં વિજાનાતીત્ય્ અર્થઃ. નીલમ્ ઇતિ ચ વિજાનાતીતિ. અસ્યાર્થસ્યેદં નામેતિ વિજાનાતિ. એક આશ્રયપ્રભાવિત ઇતિ. પ્રથમ આશ્રયેણ પ્રભાવિતઃ પ્રતિઘાશ્રયઃ સંસ્પર્શઃ પ્રતિઘસ્ય વા સંસ્પર્શઃ પ્રતિઘસંસ્પર્શઃ. આલંબનપ્રભાવિત ઇતિ. અધિવચનાદ્ આલમ્બનસંસ્પર્શઃ અધિવચને વા સંસ્પર્શઃ અધિવચનસંસ્પર્શ ઇતિ.
વચનમ્ અધિકૃત્ય વચનમ્ અવધાર્યાર્થેષુ રૂપાદિષુ મનોવિજ્ઞાનસ્ય પ્રવૃત્તિઃ. ન પંચાનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદીનાં વચનમ્ અધિકૃત્યાર્થેષુ પ્રવૃત્તિઃ. અતસ્ તદ્ એવાધિવચનં મનોવિજ્ઞાનં વચને પ્રવર્તતે ઽધિવચનમ્ ઇતિ. તેન સંપ્રયુક્તસ્ તસ્ય વા સંસ્પર્શસ્યાધિવચનસંસ્પર્શઃ. તેન ચાયં દ્વિતીયઃ સંસ્પર્શઃ સંપ્રયોગપ્રભાવિત ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
(ઇઇઇ.31) વિદ્યાવિદ્યેતરસ્પર્શા
ઇતિ. વિદ્યાવિદ્યેતરશ્ ચ વિદ્યાવિદ્યેતરે. તે એવ સ્પર્શા
વિદ્યાવિદ્યેતરસ્પર્શાઃ.

વિદ્યાહ્વઃ અવિદ્યાહ્વઃ તાભ્યામ્ ઇતરશ્ ચેત્ય્ અર્થઃ. વિદ્યેત્ય્ અનાસ્રવા પ્રજ્ઞા. અવિદ્યા ક્લિષ્ટમ્ અજ્ઞાનમ્. નૈવવિદ્યાનાવિદ્યા યા કુશલસાસ્રવા યા ચાનિવૃતાવ્યાકૃતા પ્રજ્ઞા. [તિબ્. 296અ] તત્સંપ્રયુક્તા એતે યથાક્રમં સંસ્પર્શા વેદિતવ્યાઃ. પુનર્ અવિદ્યાસંસ્પર્શસ્યેતિ. વિસ્તરઃ. અવિદ્યાસંસ્પર્શસ્ય સર્વક્લેશસંપ્રયુક્તસ્યાભીક્ષ્ણસમુદાચારી નિત્યસમુદાચારી એકદેશઃ. તસ્ય ગ્રહણાદ્ દ્વૌ સ્પર્શૌ ભવતો
વ્યાપાદાનુનયસ્પર્શૌ. સુખવેદ્યાદયસ્ ત્રય
ઇતિ. સુખસ્ય વેદઃ સુખવેદઃ. સુખવેદે સાધુઃ સુખવેદ્યઃ. સુખં યા વેદ્યમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સુખવેદ્યઃ. સ આદિર્ એષામ્ ઇતિ સુખવેદ્યાદયઃ. સુખવેદનાદિહિતત્વાદ્ ઇતિ. સુખવેદનાયૈ હિતઃ સુખવેદનીયઃ. પ્રાક્ ક્રીતાચ્ છઃ. વેદ્યતે તદ્ વેદયિતું વા શક્યમ્ ઇતિ. વેદ્યત ઇતિ કર્મમાત્રે કૃત્ય ઇતિ દર્શયતિ. વેદયિતું શક્યમ્ ઇત્ય્ અર્હે કૃત્યતૃચશ્ ચેત્ય્ અસ્મિન્ન્ અર્થે કૃત્ય ઇતિ દર્શયતિ. ત એતે ષોડશેતિ. ચક્ષુઃસંસ્પર્શો યાવન્ મનઃસંસ્પર્શ ઇતિ ષટ્. પુનઃ પ્રતિઘસંસ્પર્શો ઽધિવચનસંસ્પર્શો વિદ્યાસંસ્પર્શો ઽવિદ્યાસંસ્પર્શો નૈવવિદ્યાનાવિદ્યાસંસ્પર્શો વ્યાપાદસંસ્પર્શો ઽનુનયસંસ્પર્શઃ સુખવેદનીયો દુઃખવેદનીયો ઽદુઃખાસુખવેદનીયશ્ ચ સ્પર્શ ઇતિ ષોડશ.
(ઇઇઇ.32અબ્) ઉક્તઃ સ્પર્શો વેદના વક્તવ્યે તિ.
નનુ ચ વેદનાપ્ય્ ઉક્તા
વેદનાનુભવ
ઇતિ. અથોક્તમ્ અપ્ય્ ઉચ્યતે. ન તર્હીદં વક્તવ્યં. યચ્ ચોક્તં યચ્ ચ વક્ષ્યમાણં. તન્ ન વક્ષ્યામીતિ.
ઉક્તં ચ વક્ષ્યતે ચાન્યદ્
[તિબ્. 296બ્] ઇતિ વાચનાત્. પ્રકારનિર્દેશાદ્ અદોષઃ. પૂર્વં લક્સણમ્ ઉક્તમ્ ઇદાનીં પ્રકાર ઇતિ.

જાતે હીતિ વિસ્તરઃ. જાતે હિ જન્યે ધર્મે ધર્મસ્ય જનકસ્ય નાસ્તિ સામર્થ્યમ્ સહોત્પન્નત્વાત્. પ્રતિજ્ઞાવિશિષ્ટમ્ ઇતિ. પ્રતિજ્ઞાયા અવિશિષ્ટમ્ એતત્ સાધનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યદિ પ્રતિજ્ઞાવિશિષ્ટં સાધનં નેષ્યતે. અન્યોન્યજનકપ્રસંગાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 307 ) તર્હિ. કિં. કથં સહોત્પન્નયોર્ જન્યજનકભાવઃ સિધ્યતીત્ય્ અધિકૃતમ્. અનેન પ્રતિજ્ઞાદોષ ઉદ્ગ્રાહ્યતે. અસ્તિ સહોત્પન્નયોર્ જન્યજનકભાવ ઇતિ પ્રતિજ્ઞા પૂર્વાભ્યુપગમવિરોધિનીતિ. ઇષ્ટત્વાદ્ અદોષ ઇતિ. પુર્વાભ્યુપગમં દર્શયતિ. ઇષ્તમ્ ઇદં. સૂત્રે ત્વ્ અનિષ્ટમ્ ઇતિ. ઇષ્ટમ્ ઇદમ્ અભિધર્મે
સહભૂર્ યે મિથઃફલા
ઇતિ. સૂત્રે ત્વ્ અનિષ્ટં. તત્ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. ચક્ષુઃસંસ્પર્શં પ્રતીત્યોત્પદ્યતે ચક્ષુઃસંસ્પર્શજા વેદનેતિ. સૂત્રપ્રામાણ્યેનાન્યોન્યફલત્વં ભંક્ત્વા સહોત્પન્નકાર્યકારણભાવબિભંક્ષયા આહ. જનકધર્માતિક્રમાચ્ ચાયુક્તમ્ ઇતિ. જનકસ્યાયં ધર્મઃ પ્રસિદ્ધો યા ભિન્નકાલતા. તદ્યથા પૂર્વં બીજં પશ્ચાદ્ અંકુર ઇત્યાદિ. તત્રાપિ [તિબ્. 297અ] પૂર્વમ્ ઇન્દ્રિયાર્થૌ પશ્ચાદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. પ્રથમક્ષણોત્પન્નાવ્ ઇન્દ્રિયાર્થૌ વિજ્ઞાનં તુ દ્વિતીયે ક્ષણ ઇતિ. યથા તર્હિ છાયાંકુરયોર્ ઇતિ. કિં. સહોત્પન્નયોર્ જન્યજનકભાવઃ. ઉત્પન્ન એવ હ્ય્ અંકુરશ્ છાયાં જનયતિ. ન પ્રથમે ક્ષણે ઽંકુરો નિશ્છાયો ભવતિ દ્વિતીયે સચ્છાય ઇતિ. એવં સ્પર્શવેદનયોર્ અપીતિ. અનયોર્ અપિ છાયાંઉકુરયોઃ પૂર્વસામગ્રી હેતુર્ ઇતિ શક્યં વક્તું. સહભૂહેતુનિર્દેશે ત્વ્ અયમ્ અર્થ ઉક્ત ઇતિ ન પુનર્ ઉચ્યતે.
સ્પર્શાદ્ ઉત્તરકાલં વેદનેત્ય્ અપર ઇતિ ભદન્તશ્રીલાતઃ. સો ઽસૌ ત્રયાણાં સંનિપાતઃ સ્પર્શ ઇતિ. યો ઽયં જનકજનિતભાવઃ. વેદના તૃતીયે ક્ષણે ઇતિ. ઇન્દ્રિયાર્થક્ષણઃ પ્રથમઃ વિજ્ઞાનોત્પત્તિક્ષણો દ્વિતીયો વેદનોત્પત્તિક્ષણસ્ તૃતીય ઇતિ. ન સર્વત્ર વિજ્ઞાને વેદના પ્રાપ્નોતીતિ. વિજ્ઞાનક્ષણે દ્વિતીયે વેદનાયા અભાવાત્. ન ચ સર્વવિજ્ઞાનં સ્પર્શઃ. વેદનાક્ષણે તૃતીયે વિજ્ઞાનં ન સ્પર્શઃ. પૂર્વદ્વિતીયક્ષણયોઃ સ્પર્શ એવ વિધીયતે. પૂર્વસ્પર્શહેતુકા હ્ય્ ઉત્તરસ્પર્શે વેદના. યો ઽયમ્ ઇદાનીં દ્વિતીયઃ ક્ષણઃ સ્પર્શભાવેનોક્તઃ. તત્ર પૂર્વસ્પર્શહેતુકા પ્રથમક્ષણવિજ્ઞાનહેતુકા [તિબ્. 297બ્] વેદનોત્પદ્યતે. તત્સ્પર્શપૂર્વિકાપ્ય્ અન્યસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ એવં સર્વત્ર વિજ્ઞાને વેદના પ્રાપ્નોતિ. સર્વં ચ વિજ્ઞાનં સ્પર્શ ઇતિ. તે ચ સ્પર્શાઃ સવેદનકા ઇતિ ભિન્નાલમ્બનયોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ભિન્નમ્ આલમ્બનમ્ અનયોઃ. તૌ ભિન્નાલમ્બનૌ. પૂર્વસ્ય રૂપમ્ આલમ્બનમ્ ઉત્તરસ્ય શબ્દઃ તયોર્ ભિન્નાલમ્બનયોઃ પૂર્વસ્પર્શહેતુકા રૂપાલમ્બનસ્પર્શહેતુકા ઉત્તરત્ર સ્પર્શે શબ્દાલમ્બને યદ્ વેદનોત્પદ્યતે. ઇત્ય્ એતદ્ અયુક્તં. કથં હિ નામેતિ દોષમ્ આવિષ્કરોતિ. અન્યજાતીયાલમ્બનસ્પર્શસંભૂતા રૂપપ્રકારાલમ્બનાત્ સ્પર્શાત્ સંભૂતા વેદના અન્યાલમ્બના ભવિષ્યતિ. શબ્દાલંબના ભવિષ્યતિ. વિધુરકારણત્વાત્ કાર્યસ્યાસંભાવના. યદા હિ રૂપાલમ્બનાત્ સ્પર્શાત્ સંભૂતા વેદના રૂપાલમ્બનૈવ વેદના ભવિષ્યતિ. તદા પૂર્વસ્પર્શહેતુકોત્તરત્ર સ્પર્શે વેદનેતિ યુક્તં. યદા તુ રૂપાલમ્બનાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 308 ) સ્પર્શાચ્ છબ્દાલમ્બના વેદનોત્પદ્યતે. તદા કથમ્ એતદ્ યોક્ષ્યતે. કારણાનુરૂપં હિ લોકે કાર્યં દૃશ્યતે. અથ મતં રૂપાલમ્બનાત્ સ્પર્શાત્ સંભૂતા વેદના શબ્દાલમ્બનસ્પર્શસંપ્રયુક્તાપિ રૂપાલમ્બના ભવતીતિ. અત ઇદમ્ આહ. યેન વા ચિત્તેન સંપ્રયુક્તા. તતો ભિન્નાલમ્બનેતિ. તતઃ શબ્દાલમ્બનાચ્ ચિત્તાદ્ ભિન્નાલમ્બના. [તિબ્. 298અ] યત ઉત્પન્ના રૂપાલમ્બના. તેન સમાલમ્બનેત્ય્ અર્થઃ. કથં ચાસૌ તેન સંપ્રયુક્તેત્ય્ ઉચ્યતે. સમં પ્રયુક્તા હિ સંપ્રયુક્તા. યદ્ય્ અભિન્નાશ્રયત્વાત્ કથં શ્રોત્રાશ્રયોત્પન્ના સતી રૂપાલમ્બના ભવિષ્યતિ. કથં ન ભવિષ્યતિ. ચિત્તચૈત્તાનામ્ આશ્રયેણૈકવિષયપ્રવૃત્તત્વાત્. તસ્માદ્ અન્યતરાલમ્બનત્વે ઽપિ વેદનાયા દોષઃ. સ દોષઃ પ્રદર્શ્યતે. યદિ તાવદ્ રૂપાલમ્બનાત્ સ્પર્શાદ્ ઉત્પન્ના વેદના શબ્દાદ્યાલમ્બનાન્તરમ્ આલમ્બતે. સ રૂપાલમ્બનઃ સ્પર્શઃ સુખવેદનીયો યાવદ્ અદુઃખાસુખવેદનીય ઇતિ ન પ્રાપ્નોતિ. એકાલમ્બનયા તુ વેદનયા તથા નિર્દેશો યુક્ત ઇતિ. અસ્તુ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ એવં દોષો ઽસ્તુ તર્હિ. તસ્મિં કાલે. કસ્મિં કાલે. શબ્દાલંબનકાલે. સ્પર્શભૂતં વિજ્ઞાનમ્ અવેદનકં. તસ્માચ્ ચ શબ્દાલમ્બનાદ્ યત્ પૂર્વં વિજ્ઞાનં સવેદનકં તન્ ન સ્પર્શઃ. એવં હિ નિર્દોષં ભવતીતિ. અન્યથા હિ યદિ પૂર્વોત્પન્નં સવેદનકં વિજ્ઞાનં સ્પર્શઃ સ્યાત્. તદૈવં સ્પર્શપ્રત્યયા વેદનેતિ યથોક્તો દોષઃ સ્યાત્. પુનઃ કારણં. કિંચિદ્ વિજ્ઞાનમ્ અવેદનકં. કિંચિચ્ ચ ન સ્પર્શઃ પ્રત્યયવૈધુર્યાત્. વિધુરા હિ પ્રત્યતા વિપ્રતિભન્ધેનાવસ્થિતાઃ. ન હિ સર્વઃ સમનન્તરપ્રત્યયો વેદનાપ્રત્યયં સ્પર્શભૂતં વિજ્ઞાનં [તિબ્. 298બ્] જનયિતું સમર્થ ઇતિ. તદ્ એવં તસ્ય ભિન્નાલમ્બનં વિજ્ઞાનમ્ એકાન્તેનાવેદનકં. તદુત્પાદકં ચાસ્પર્શભૂતં. યદિ તુ રૂપાલમ્બનાચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાદ્ અનન્તરં રૂપાલમ્બનમ્ એવ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનમ્ ઉત્પદ્યતે. મનોવિજ્ઞાનં વા. તત્ સવેદનકં પૂર્વોત્પન્નં સ્પર્શ ઇતિ. એવં સતીતિ. મહાભૂમિકનિયમો ભિદ્યત ઇતિ. સ્પર્શવેદનયોઃ પર્યાયેણ નિયમાત્. તિસ્રા ભૂમય ઇતિ. સવિતર્કા સવિચારા કામધાતુઃ પ્રથમં ચ ધ્યાનમ્. અવિતર્કા વિચારમાત્રા ધ્યાનાન્તરમ્. અવિતર્કા અવિચારા દ્વિતીયાદ્ ધ્યાનાત્ પ્રભૃતિ યાવદ્ ભવાગ્રં. કુશલા ભૂમિઃ કુશલા ધર્માઃ. એવમ્ અકુશલા અવ્યાકૃતાઃ. શૈક્ષી ભૂમિઃ શૈક્ષસ્યાનાસ્રવા ધર્માઃ. અશૈક્ષી અશૈક્ષસ્યાનાસ્રવા ધર્માઃ. નૈવ શૈક્ષીનાશૈક્ષી ભૂમિઃ સાસ્રવા ધર્માઃ. અસંસ્કૃતા ઇહ નોચ્યન્તે. ચૈત્તસમ્બન્ધાત્. તદ્ ય એતસ્યામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તદ્ ઇતિ વાક્યોપન્યાસે. ય ઇતિ યે ચૈતસિકાઃ. એતસ્યાં સર્વસ્યાં ભૂમાવ્ ઇતિ. સવિતર્કસવિચારાયાં ભૂમૌ. યાવન્ નૈવશૈક્ષીનાશૈક્ષ્યાં ભૂમૌ. તે મહાભૂમિકાઃ વેદનાચેતનાદયો યથોક્તાઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 309 ) યે કુશલાયામ્ એવ ભૂમૌ. [તિબ્. 299અ] તે કુશલમહાભૂમિકાઃ શ્રદ્ધાદયઃ. યે ક્લિષ્તાયામ્ એવ. તે ક્લેશમહાભૂમિકાઃ. અવિદ્યાદયો યથોક્તા એવ. તે પુનર્ યથાસંભવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તે પુનર્ મહાભૂમિકાદયઃ. યે યસ્યાં સંભવન્તિ. તે તસ્યાં પર્યાયેણ. ન તુ સર્વે યુગપત્. ઇત્ય્ અપરે. તદ્યથા વેદના સર્વાસુ ભૂમિષુ ભવત્ય્ અપિ ન યુગપત્ સંજ્ઞાચેતનાસ્પર્શમનસ્કારાદિભિર્ ભવતિ. તથા સ્પર્શો વેદનાદિભિઃ.

તથા કુશલાયાં વિતર્કાદય ઇત્યેવમાદિકં. અપરે પુનર્ એવં વ્યાચક્ષતે. યથા પંચસ્કંધકે લિખિતં. તથેદં ગ્રહીતવ્યમ્ ઇતિ. તદ્યથા છન્દઃ કતમઃ. અભિપ્રેતવસ્તુન્ય્ અભિલાષઃ. અનભિપ્રેતે નાસ્તિ છન્દ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અધિમોક્ષઃ કતમઃ. નિશ્ચિતે વસ્તુનિ તથૈવાવધારણં. સ્મૃતિઃ કતમા. સંસ્તુતે વસ્તુન્ય્ અસંપ્રમોષઃ. ચેતસો ઽભિલપનતા. સમાધિઃ કતમઃ. ઉપપરીક્ષ્યે વસ્તુનિ ચિત્તસ્યૈકાગ્રતા. પ્રજ્ઞા કતમા. તત્રૈવ પ્રવિચયો યોગાયોગવિહિતો ઽન્યથા ચેત્ય્ એવમાદિઃ પંચસ્કંધકગ્રન્થો દ્રષ્ટવ્યઃ. તત્ર હ્ય્ ઉક્તં પંચ સર્વત્રગાઃ. વેદનાસંજ્ઞાસ્પર્શમનસ્કારચેતનાઃ. પંચ પ્રતિનિયતવિષયાઃ. છન્દાધિમોક્ષસ્મૃતિસમાધિપ્રજ્ઞા [તિબ્. 299બ્] ઇત્ય્ એવમાદિ. અકુશલમહાભૂમિકાસ્ તુ પાઠપ્રસંગેનાસંહિતા ઇતિ. સૂત્રાદિષુ પાઠાત્. કુશલમ્ અકુશલમ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇત્ય્ એવં પાઠપ્રસંગેનાસંહિતાઃ. અધ્યારોપિતાઃ પશ્ચાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પૂર્વં ન પઠ્યંતે સ્મ. પ્રકરણપાદે મહાભૂમિકાઃ કુશલમહાભૂમિકાઃ ક્લેશમહાભૂમિકાઃ પરીત્તક્લેશમહાભૂમિકાશ્ ચેતિ ચતુર્વિધા પઠ્યન્તે. સહજાતા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે. ન સ્પર્શસહજાતા ઇતિ. અવિશેષિતત્વાદ્ એતે વેદનાદયઃ પરસ્પરસહજાતાઃ. ન તુ સ્પર્શેનેત્ય્ અર્થપરિગ્રહેણ પરિહર્તવ્યં સૂત્રમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. મૈત્રીસહગતમ્ ઇતિ. અયં સહશબ્દો નાવશ્યં યુગપદ્ભાવે સમનંતરે ઽપિ દૃષ્ટઃ. ન હિ મૈત્ર્યાઃ સ્મૃતિસંબોધ્યંગસ્ય ચ સમવધાનમ્ અસ્તિ. નૈત્ર્યા એકાન્તસાસ્રવત્વાત્. સ્મૃતિસંબોધ્યંગસ્ય ચૈકાન્તાનાસ્રવત્વાત્. તસ્માદ્ અજ્ઞાપકમ્ એતત્. સંદૃષ્ટા ઇતિ. સહોત્પન્ના ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તત્ર હિ સૂત્ર ઇતિ. યત્રૈવોક્તં. યા વેદના યા ચેતના યા ચ સંજ્ઞેતિ વિસ્તરેણ. તત્ર સૂત્ર ઇત્ય્ અર્થઃ. તન્ ન વિજ્ઞાયત ઇતિ વિસ્તરઃ. કિં તાવદ્ અયમ્ એષાં વેદનાદીનાં આલમ્બનનિયમઃ આલમ્બને નિયમઃ. યદ્ એવાલમ્બનં વેદયતે. તદ્ એવ ચેતયતે યાવદ્ વિજ્ઞાનં વિજાનાતીતિ. [તિબ્. 300અ] ઉતાહો ક્ષણનિયમઃ યસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે વેદયતે. તસ્મિન્ન્ એવ યાવદ્ વિજાનાતીતિ. વયં બ્રૂમઃ. આલમ્બનનિયમો ઽયમ્ ઇતિ. તસ્માન્ ન સૂત્રવિરોધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. આચાર્ય આહ. તત્રૈવ સૂત્રે આયુરુષ્મણોઃ સાહભાવ્યે સંસૃષ્ટવચનાત્ સિદ્ધઃ ક્ષણનિયમ ઇતિ. આયુર્ ઉષ્મા ચ સંસૃષ્ટૌ. ઇમૌ ધર્મૌ ન વિસંસૃષ્ટાવ્ ઇતિ. આયુરુષ્મણોઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 310 ) સહોત્પન્નતોક્તા ભવતિ. તયોર્ અનાલમ્બનત્વાત્. તદ્ એવં સાધિતં ભવતિ. અવશ્યં સહોત્પન્નાનિ વેદનાસંજ્ઞાચેતનાવિજ્ઞાનાનિ. તત્ર સૂત્રે સંસૃષ્ટવચનેનોક્તત્વાત્. આયુરુષ્મવદ્ ઇતિ. તદ્ કથમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ કથં વિજ્ઞાનં ચાસ્તિ. ન ચ ત્રયાણામ્ ઇન્દ્રિયવિષયવિજ્ઞાનાનાં સંનિપાતઃ. તસ્માદ્ અવશ્યં વિજ્ઞાનાસ્તિત્વે સંનિપાતો ઽભ્યુપગન્તવ્યઃ. સંનિપાતશ્ ચ તે સ્પર્શ ઇતિ. તેનેદં તે વિરુધ્યતે. ન સર્વવિજ્ઞાનં સ્પર્શ ઇતિ. સંનિપાતો વા ન સ્પર્શ ઇતિ. પુનઃસંધિકરણં ચાત્ર દ્રષ્ટવ્યમ્ ઇતિ. પૂર્વત્રાસિદ્ધમ્ ઇતિ સકારલોપસ્યાસિદ્ધત્વાદ્ ગુણો ન પ્રાપ્નોતિ. પરિહારસ્ તુ. ઈષદર્થે ઽયં નઞ્ દ્રષ્ટવ્યઃ. ઈષત્સિદ્ધમ્ અસિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અતઃ સિદ્ધત્વાત્ સકારલોપસ્ય ગુણો ભવતિ. સૈષ દાશરથી રામ ઇતિ યથા.
(ઇઇઇ.32ચ્દ્) ષટ્ સૌમનસ્યોપવિચારા ઇતિ વિસ્તરઃ. ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌનનસ્યસ્થાનીયાનિ રૂપાણિ ઉપવિચરતિ. શ્રોત્રેણ શબ્દાન્ શ્રુત્વા સૌમ્નનસ્યસ્થાનીયાં શબ્દાન્ ઉપવિચરતિ. એવં યાવન્ મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાય સૌમનસ્યસ્થાનીયાન્ [તિબ્. 300બ્] ધર્માન્ ઉપવિચરતિ. એવં ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા દૌર્મનસ્યસ્થાનીયાન્ય્ ઉપેક્ષાસ્થાનીયાનિ ચેતિ વિસ્તરેણ યોજ્યં. ત્રયો ભવિષ્યન્તીતિ. સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષાસ્વભાવત્રૈવિધ્યાત્. એક ઇતિ. મનોવિજ્ઞાનમાત્રસંપ્રયોગાત્. ષડ્ ઇતિ. રૂપાદિવિશયષટ્કભેદાત્. ત્રિભિર્ અપિ સ્થાપનેતિ. યદ્ વેદનાદ્રવ્યં મનોવિજ્ઞાનમાત્રસંપ્રયુક્તમ્ એકં. તત્ સૌમનસ્યાદિસ્વભાવત્રયભેદાત્ ત્રિધા ભિદ્યતે. તત્ પુનઃ પ્રત્યેકં વિષયષટ્કભેદાત્ ષોઢા ભિદ્યતે. ઇત્ય્ અષ્ટાદશ ભવંતિ. સ્વભાવવ્યવસ્થાપનાયામ્ અસત્યાં સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષોપવિચારા ન સ્યાત્. સંપ્રયોગવ્યવસ્થાપનાયામ્ અસત્યાં મનોપવિચારા ઇત્ય્ એવ ન સ્યાત્. અષ્ટાદશવ્યતિરિક્તાશ્ ચ સ્યુઃ. રૂપાદિવિષયષટ્કાલમ્બનવ્યવસ્થાપનાયામ્ અસત્યાં પ્રત્યેકં સૌમનસ્યાદિષોધાભેદેનાષ્ટાદશ મનોપવિચારા ઇતિ ન સ્યાત્. તસ્માત્ ત્રિભિર્ અપિ વ્યવસ્થાપનેતિ સિદ્ધં. અસંભિન્નાલમ્બના ઇતિ. અસંમિશ્રાલમ્બનાઃ. ત્રયો ધર્મોપવિચારા ઉભયથેતિ. યે રૂપાદિવિષયપંચકવ્યતિરિક્તધર્માલમ્બનાઃ. તે ધર્મોપવિચારા અસંભિન્નાલમ્બનાઃ. યે તુ રૂપાદીનાં ષણ્ણાં વિષયાણાં દ્વૌ તૃઈન્ [તિબ્. 301અ] યાવત્ ષડ્ અપિ વિષયાન્ આલમ્બન્તે. તે સંભિન્નાલમ્બનાઃ.
મનઃ કિલેતિ. કિલશબ્દઃ પરમતદ્યોતકઃ. મનઃ કિલ પ્રતીત્યાશ્રિત્ય વિષયાન્ ઉપવિચરન્ત્ય્ આલમ્બન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપવિચારયન્તીતિ પ્રવર્તયન્તિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. વેદનાવશેન મનસો વિષયેષુ પુનઃપુનર્ વિચારણાદ્ ઇતિ પુનઃપુનર્ ઇત્ય્ ઉપશબ્દસ્યાર્થઃ.
નાપ્ય્ ઉપવિચારિકેતિ. અસન્તીરિકેત્ય્ અર્થઃ. અયોગ ઇત્ય્ અસંભવઃ. યદિ મન એવાશ્રિતા વેદના મનોપવિચારઃ. તૃઈયે ધ્યાને યત્ સુખં. તન્ મન એવાશ્રિતં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 311 ) ન ચક્ષુરિન્દ્રિયાદ્યાશ્રિતમ્ ઇતિ. તસ્ય કસ્માન્ મનોપવિચારેષ્વ્ અગ્રહણં. આદિતઃ કિલેતિ વિષ્તરઃ. આદાવ્ આદિતઃ. કિલેતિ પરમતે. કામધાતૌ મનોભૂમિકં સુક્ઃઅં નાસ્તિ. તસ્માન્ ન તન્ મનોપવિચારઃ. અતઃ પશ્ચાદ્ અપિ તૃતીયે ધ્યાને સુખેન્દ્રિયસ્ય મનઆશ્રિતત્વે ઽપિ મનોપવિચારેષ્વ્ અગ્રહણં. યથા સૌમનસ્યોપવિચારસ્ય પ્રતિદ્વંદ્વેન દૌર્મનસ્યોપવિચારઃ. નૈવં. સુખોપવિચારસ્ય પ્રતિદ્વંદ્વેન દુઃખોપવિચારો ઽસ્તિ. મનોવિજ્ઞાનનાશ્રિતત્વાદ્ દુઃખસ્ય. અતઃ સર્વત્ર તત્ સુખં ન મનોપવિચાર ઇતિ.

સૌમનસ્યસ્થાનીયાનીતિ. સૌમનસ્યજનકાનિ. પંચેતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 301બ્] પંચભિર્ વિજ્ઞાનકાયૈર્ અભિનિર્હૃતત્વમ્ ઉત્પાદિતત્વમ્ અભિસંધાય ચેતસિકૃત્વા એતદ્ ઉક્તં ચક્ષુષા રૂપાણીતિ વિસ્તરેણ. મનોભૂમિકાસ્ ત્વ્ એતે. તદ્યથા અશુભા. ચક્ષુર્વિજ્ઞાનાભિનિર્હૃતા ચ પૂર્વં વિનીલકાદિદર્શનાત્. મનોભૂમિકા ચ સમાહિતત્વાત્. અપિ ત્વ્ ઇતિ. ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા યાવત્ કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સ્પૃષ્ટ્વેતિ વચનાદ્ અચોદ્યમ્ એતત્. યદિ ચક્ષુષા રૂપાણિ પશ્યન્ સૌમનસ્યસ્થાનીયાનિ રૂપાણ્ય્ ઉપવિચરતીત્ય્ ઉક્તં સ્યાત્. યાવત્ કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ સ્પૃશન્ન્ ઇતિ. સ્યાચ્ ચોદ્યં. ન ત્વ્ એવમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અચોદ્યમ્ એવૈતત્. યો ઽપ્ય્ અદૃષ્ટ્વેતિ વિસ્તરઃ. યો ઽપિ શ્રુત્વા પરતો મનસોપવિચરત્ય્ આલમ્બતે. તે ઽપિ તસ્ય મનોપવિચારાઃ. ઇતરથા હીતિ વિસ્તરઃ. રૂપધાત્વાલમ્બના રૂપાદ્યુપવિચારા ન સ્યુઃ. કામધાતૂપપન્નેન રૂપાવચરાણાં રૂપાદીનામ્ અપ્રત્યક્ષીકૃતત્વાત્. કામધાત્વાલમ્બનાશ્ ચ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યોપવિચારા રૂપધાતૂપન્નસ્ય ન સ્યુઃ. તસ્ય ગંધાદીનામ્ અવિષયત્વાત્. યથા તુ વ્યક્તતરં. તથોક્તમ્ ઇતિ. પ્રત્યક્ષીકૃતરૂપાદ્યાલમ્બનાનાં મનોપવિચારાણાં વ્યક્તતરત્વાત્. યો ઽપિ રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા તત્સહચરાં છન્દાન્ ઉપવિચરતિ. સો ઽપિ તસ્ય મનોપવિચારઃ. યથા ત્વ્ અનાકુલં. તથોક્તં. કથં ચાનાકુલમ્ ઇત્ય્ આહ. ઇન્દ્રિયાર્થવ્યવચ્છેદત [તિબ્. 302અ] ઇતિ. ચક્ષુરાદીન્દ્રિયવ્યવચ્છેદેન. રૂપાદ્યર્થવ્યવચ્છેદેન ચોક્તમ્ ઇતિ. અન્યથા હ્ય્ આકુલં સ્યાત્. એઅક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા સૌમનસ્યસ્થાનીયાં છન્દાન્ ઉપવિચરતીત્ય્ એવમાદિ.
અસ્તિ સંતાનં નિયમ્યેતિ. કસ્યચિત્ સત્ત્વસ્ય સંતાનમ્ અવેક્ષ્ય. યદ્ અસ્ય કિંચિત્સૌમનસ્યસ્થાનીયમ્ એવ. યાવદ્ ઉપેક્ષાસ્થાનીયમ્ એવ. ન ત્વ્ આલમ્બનં. કિં. નિયમ્ય. કિંકારણં. તદ્ એવ હ્ય્ આલમ્બનં કસ્યચિત્ સૌમનસ્યસ્થાનીયં. કસ્યચિન્ નેતિ.
(ઇઇઇ.33-35અબ્) એવં યાવદ્ આરૂપપ્રતિસંયુક્તા ઇતિ કતિ રૂપપ્રતિસંયુક્તાઃ. તેષાં ચ કતિ કિમાલમ્બનાઃ. કત્ય્ આરૂપ્યપ્રતિસંયુક્તાઃ. તેષાં ચ કતિ કિમાલમ્બના ઇતિ.
કામે સ્વાલમ્બનાઃ સર્વ
ઇતિ. કામે કામાવચરાણાં મનોપવિચારાઃ સર્વે ઽષ્ટાદશ સન્તિ. સ એવ ચ કામધાતુઃ તેષાં સર્વેષામ્ આલમ્બનં. સ્વો ધાતુર્ આલમ્બનમ્ એષામ્ ઇતિ સ્વાલમ્બના ઇતિ કારિકાપદવિગ્રહઃ
રૂપી દ્વાદશગોચર
ઇતિ. રૂપી ધાતુઃ કામાવચરાણાં દ્વાદશાનાં મનોપવિચારાણાં ગોચરઃ. ષડ્ ગન્ધરસોપવિચારાન્ અપાસ્યેતિ. દ્વૌ ગન્ધરસાવ્ આલમ્બનૌ સૌમનસ્યોપવિચારૌ હિત્વા દ્વૌ ગન્ધરસાલમ્બનૌ દૌર્મનસ્યોપવિચારૌ હિત્વા દ્વૌ તદાલમ્બનાવ્ એવ ચોપેક્ષોપવિચારૌ હિત્વેતિ. [તિબ્. 302બ્] કસ્માત્. તત્ર રૂપધાતૌ તયોર્ ગન્ધરસયોર્ અભાવાત્.
વિના ગન્ધરસઘ્રાણજિહ્વાવિજ્ઞાનધાતુભિર્
ઇતિ વચનાત્.
ત્રયાણામ્ ઉત્તર
ઇતિ. ત્રયાણાં સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યોપેક્ષાધર્મોપવિચારાણાં કામાવચરાણામ્ ઉત્તરો ધાતુર્ આરૂપ્યધાતુર્ આલમ્બનં. તત્ર રૂપાદ્યભાવાત્.
ધ્યાનદ્વયે દ્વાદશેતિ.
દૌર્મનસ્યોપવિચારાણાં ષણ્ણાં અભાવાત્.
સ્વો ઽષ્ટાલમ્બનમ્
ઇતિ. અષ્ટાનામ્ આલમ્બનમ્ અષ્ટાલમ્બનં. ગન્ધરસોપવિચારાંશ્ ચતુરો હિત્વેતિ. સૌમનસ્યોપેક્ષોપવિચારૌ ગન્ધાલમ્બનૌ દ્વૌ રસાલમ્બનૌ ચ દ્વૌ હિત્વેત્ય્ અર્થઃ. તત્ર તયોર્ અભાવાત્.
આરૂપ્યા દ્વયોર્
ઇતિ. સૌમનસ્યોપેક્ષાધર્મોપવિચારયોઃ પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકયોર્ આરૂપ્યધાતુર્ આલમ્બનં. રૂપાદ્યભાવાત્. ષડ્ ઉપેક્ષોપવિચારા એવ સન્તિ નાન્ય ઇતિ. રૂપશબ્દગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માલમ્બના ઉપેક્ષોપવિચારા એવ સન્તિ. સૌમનસ્યોપવિચારાણામ્ અપિ તૃતીયે ચતુર્થે ચાભાવાત્. ગન્ધરસાલમ્બનૌ તુ તત્ર કામાવચરગન્ધરસાલમ્બનાવ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં.
તત્ર ચત્વારા ઇતિ. આકાશાનંત્યાયતનસામન્તકાનન્તર્યમાર્ગસ્ય ચતુર્થધ્યાનાલમ્બનત્વાત્. તત્ર ચ રૂપશબ્દસ્પ્રષ્ટવ્યધર્મસદ્ભાવાત્. યેષાં તદ્ વ્યવચ્છિન્નાલમ્બનમ્ અસ્તીતિ. યેષામ્ આચાર્યાણાં મતેન તદ્ આકાશાનંત્યાયતનસામંતકં [તિબ્. 303અ] વ્યવચ્છિન્નાલમ્બનં પૃથક્પૃથગ્ રૂપાદ્યાલમ્બનમ્ અસમસ્તાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઔદારિકાદિભિર્ આકારૈસ્ તચ્ ચતુર્થધ્યાનમ્ આલમ્બત ઇતિ એકેષામ્ આચાર્યાણાં મતમ્. યેષામ્ આચાર્યાણાં મતેન પરિપિણ્ડિતાલમ્બનમ્ એવ તદ્ આકાશાનંત્યાયતનસામન્તકં ચતુર્થધ્યાનભૂમિકસ્કન્ધપંચકાલમ્બનમ્ ઇતિ મતં. તેષામ્ આચાર્યાણાં. તત્રૈક એવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 313 ) સંમિશ્રાલમ્બનો ધર્મોપવિચાર ઇતિ.
એક ઊર્ધ્વગ
ઇતિ. કેષાં પક્ષે. યેષાં
ચત્વારો ઽરૂપિસામન્ત
ઇતિ પક્ષઃ. ન હિ મૌલાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. મૌલાનામ્ આરૂપ્યાણામ્ અધરો ધાતુર્ નાલમ્બનમ્ અધરભૂમિકં સાસ્રવં વસ્તુ નાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પશ્ચાત્ પ્રવેદયિષ્યામીતિ.
ન મૌલાઃ કુશલારૂપ્યાઃ સાસ્રવાધરગોચરા
ઇતિ.

(ઇઇઇ.35ચ્) પ્રથમેતિ વિસ્તરઃ. પ્રથમદ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈર્ અષ્ટાભિઃ સમન્વાગતઃ તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકૈશ્ ચતુર્ભિઃ. કતમૈર્ ઇત્ય્ આહ. ક્લિષ્ટૈઃ. ગન્ધરસાલંબનાન્ પર્યુદસ્ય. તત્ર ગન્ધરસાભાવાત્. કથં. પ્રથમદ્વિતીયયોર્ ધ્યાનયોર્ દ્વાદશોપવિચારાઃ સન્તીત્ય્ ઉક્તં. સૌમનસ્યોપેક્ષોપવિચારાણાં ષડ્વિષયાલમ્બનવ્યવસ્થાપનાત્. તત્ર સ્વભૂમ્યાલમ્બના રૂપશબ્દસ્પ્રષ્ટવ્યધર્માલમ્બનાઃ સૌમનસ્યોપવિચારાશ્ ચત્વારઃ ક્લિષ્ટાઃ. યે ચોપેક્ષોપવિચારાઃ ક્લિષ્ટા એવ ચત્વારઃ. તૈઃ કામધાતૂપપન્નો રૂપાવચરકુશલલાભી [તિબ્. 303]બ્ સમન્વાગતઃ. અધરભૂમ્યુપપન્નો હ્ય્ ઊર્ધ્વભૂમિકૈઃ ક્લિષ્ટૈઃ સમન્વાગતો ભવતિ. ન તુ વિશિષ્ટૈશ્ ચતુર્ભિર્ ગન્ધરસાલમ્બનૈઃ. તેષામ્ અક્લિષ્ટત્વાત્. રૂપાવચરકુશલાલાભિત્વાત્. ચ. નાસ્ત્ય્ અક્લિષ્ટરૂપાવચરધર્મલાભ ઇતિ. ન તૈઃ સમન્વાગતઃ. તૃતીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકા અપિ ષડ્ એવોપેક્ષોપવિચારા ઉક્તાઃ. તેષાં યે સ્વભૂમ્યાલમ્બનાઃ ક્લિષ્ટાઃ. તૈઃ સમન્વાગતસ્ તથા. યૌ તુ ગંધરસાલમ્બનૌ. ન તૌ ક્લિષ્ટૌ. અતઃ પૂર્વોક્તેનૈવ ન્યાયેન ન તાભ્યાં સમન્વાગતઃ. ક્લિષ્ટેનૈવેતિ. નાક્લિષ્ટેન કુશલસ્યાભાવાત્. લાભી રૂપાવચરસ્યેતિ વિસ્તરઃ. કામધાતૂપપન્ન એવ લાભી રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાનાગમ્યસંગૃહીતસ્યાવીતરાગઃ કામધાતોઃ સર્વૈઃ કામાવચરૈર્ અષ્ટાદશભિર્ અપિ સમન્વાગતઃ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકૈર્ દશભિર્ ઇતિ. કથં દશભિર્ ઇત્ય્ આહ. સૌમનસ્યોપવિચારૈઃ ક્લિષ્ટૈર્ ગંધરસાલમ્બનાવ્ અપાસ્યેતિ. સૌમનસ્યોપવિચારાઃ સામંતકેષુ ન ભવંતિ. સામન્તકાનામ્ ઉપેક્ષેન્દ્રિયસંપ્રયોગિત્વાત્. અતો મૌલસંગૃહીતૈર્ એવ સૌમનસ્યોપવિચારૈઃ ક્લિષ્ટૈઃ સ્વભૂમ્યાલમ્બનૈશ્ ચતુર્ભિઃ. સમન્વાગતઃ. ન તુ ગન્ધરસાલમ્બનાભ્યાં. મૌલકુશલાલાભેનાક્લિષ્ટલાભાભાવાત્. ન હિ ક્લિષ્ટં ધ્યાનમ્ અધરાલમ્બનમ્ અસ્તિ. ષડ્ભિર્ ઉપેક્ષોપવિચારૈર્ અનાગમ્યભૂમિકૈર્ ઇતિ. અત્રાવિશેષાભિધાનાદ્ ઉપેક્ષોપવિચારૈઃ [તિબ્. 304અ] ક્લિષ્ટૈર્ અપિ ચતુર્ભિઃ સમન્વાગતઃ સામન્તકસંગૃહીતૈઃ. ષડ્ભિશ્ ચોપેક્ષોપવિચારૈઃ કુશલૈઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 314 ) કામધાત્વાલમ્બનૈઃ સ્વભૂમ્યાલમ્બનૈર્ અપિ. દ્વિતીયતૃતીયચતુર્થધ્યાનારૂપ્યજૈઃ પૂર્વવદ્ ઇતિ. કથં. સ એવ કામધાતાવ્ ઉપપન્નો લાભી રૂપાવચરસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાવીતરાગો દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈર્ અષ્ટાભિઃ. યૈર્ એવ. અલાભી ગન્ધરસાલમ્બનાન્ અપાસ્ય. ત્ર્તીયચતુર્થધ્યાનભૂમિકૈશ્ ચતુર્ભિઃ ક્લિષ્ટૈર્ એવ. ગન્ધરસાલમ્બનૌ પર્યુદસ્ય. આરૂપ્યાવચરેણૈકેન ક્લિષ્ટેનૈવ. અનયા વર્તન્યા માર્ગેણ શેષમ્ અનુગન્તવ્યં. કથં. પ્રથમધ્યાનોપપન્નો દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાલાભી પ્રથમધ્યાનભૂમિકૈઃ સર્વૈઃ સમન્વાગતઃ. દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈઃ ક્લિષ્ટૈર્ અષ્ટાભિઃ. તૃતીયચતુર્થધ્યાનારૂપ્યજૈઃ પૂર્વવત્. લાભી દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય કુશલચિત્તસ્ય તદ્ભૂમ્યવીતરાગઃ સર્વૈઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકૈઃ. દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈઋ અષ્ટાભિઃ. ચતુર્ભિઃ સૌમનસ્યોપવિચારૈઃ ક્લિષ્ટૈઃ. ગન્ધરસાલમ્બ્નાવ્ અપાસ્ય. ચતુર્ભિશ્ ચોપેક્ષોપવિચારૈર્ દ્વિતીયધ્યાનસામન્તકસંગૃહીતૈઃ. તૃતીયધ્યાનભૂમિકૈસ્ ચતુર્ભિઃ ક્લિષ્ટૈઃ. ગન્ધરસાલમ્બનૌ પર્યુદસ્ય. એવં ચતુર્થધ્યાનભૂમિકૈઃ. આરૂપ્યાવચરેણૈકેન ક્લિષ્ટેનૈવ. દ્વિતીયધ્યાનોપપન્નસ્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય કુશલસ્ય ચિત્તસ્યાલાભી [તિબ્. 304અ] દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈઃ સર્વૈઃ સમન્વાગતઃ. તૃતીયધ્યાનભૂમિકૈશ્ ચતુર્ભિઃ ક્લિષ્ટૈઃ. ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યજૈઃ પૂર્વવત્. લાભી તૃતીયધ્યાનભૂમિકસ્ય કુશલચિત્તસ્ય તદ્ભૂમ્યવીતરાગઃ સર્વૈર્ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકૈઃ. તૃતીયધ્યાનભૂમિકૈશ્ ચતુર્ભિર્ ઉપેક્ષોપવિચારૈઃ ક્લિષ્ટૈર્ ગન્ધરસાલમ્બનાવ્ અપાસ્ય. ચતુર્ભિશ્ ચોપેક્ષોપવિચારૈસ્ તૃતીયધ્યાનસામન્તકસંગૃહીતૈઃ. ચતુર્થધ્યાનારૂપ્યજૈઃ પૂર્વવત્. એષા દિક્. અનયા દિશા તૃતીયાદિષ્વ્ અપિ
ધ્યાનેષૂપપન્નસ્ય સ્વભૂમ્યૂર્ધ્વભૂમિકૈર્ ઉપેક્ષોપવિચારૈર્ એવ ક્લિષ્ટૈઃ કુશલૈશ્ ચ સમન્વાગમો યથાસંભવં યોજ્યઃ. ઉપેક્ષાધર્મોપવિચારેનેતિ. કામાવચરસ્ય નિર્માણચિત્તસ્યોપેક્ષાસંપ્રયોગિત્વાત્.

અપર આહેતિ. અયમ્ એવ શાસ્ત્રકારઃ. ન હિ યો યસ્માદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યઃ પુદ્ગલઃ યસ્માદ્ રૂપાદેર્ વીતરાગઃ. ન સ તદ્ રૂપાદ્ય્ આલમ્બનમ્ ઉપવિચરતિ. કથમ્ ઉપવિચરતિ. તત્રાનુનીયતે વા. પ્રતિહન્યતે વા. અપ્રતિસંખ્યાય વોપેક્ષત ઇત્ય્ એવં. યદાપ્રતિસંખ્યાયોપેક્ષતે નાભુજતિ. તદા ઽકુશલત્વમ્. અતો ઽપ્રતિસંખ્યાયેતિ વિશેષણમ્. અતઃ સાસ્રવા અપિ ન સર્વે. કિં તર્હિ. સાંક્લેશિકાઃ. સંક્લેશે ભવાઃ સાંક્લેશિકાઃ. સંક્લેશાનુકૂલાઃ. યૈઃ સૌમનસ્યાદિભિર્ મનો વિષયાન્ ઉપવિચરતિ. યેષાં પ્રતિપક્ષેણ ષટ્ સાતતા વિહારા ઇતિ. યેષાં સાંક્લેશિકાનાં પ્રતિવ્યૂહેન. સતતંભવાઃ સાતતાઃ. વિહારા યોગવિશેષા ભવંતિ. તે ચ ષટ્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ચક્ષુષા રૂપાણિ દૃષ્ટ્વા નૈવ સુમના [તિબ્. 305અ] ભવતિ. નાનુનીયતે. ન દુર્મના ન પ્રતિહન્યતે. ઉપેક્ષકો ભવતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 315 ) નાભુજતિ. કથં નાભુજતિ. કિમ્ અપ્રતિસંખ્યાયાહો સ્વિત્ પ્રતિસંખ્યાયેતિ. વિશેષયન્ન્ આહ. સ્મૃતિમાન્ સંપ્રજાનન્ન્ ઇતિ. સ્મૃતિસંપ્રયુક્તયા પ્રજ્ઞયા પ્રતિસમીક્ષમાણ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં યાવન્ મનસા ધર્માન્ વિજ્ઞાયેતિ. વિષયષટ્કભેદાત્ ષટ્ સાતતા ઇતિ. ન હ્ય્ અર્હત ઇતિ વિસ્તરઃ. અર્હતો લૌકિકં કુશલં સાસ્રવં ધર્માલમ્બનં ધર્માયતનાલમ્બનમ્ અધિગમધર્માલંબનં વા સૌમનસ્યમ્ અસ્તિ. તસ્ય હિ બુદ્ધસાંતાનિકાં ગુણાન્ સંમુખીકુર્વતઃ કુશલમ્ સૌમનસ્યમ્ ઉત્પદ્યતે. ન તસ્યૈષ પ્રતિષેધો યુજ્યતે. કસ્ય તર્હિ. યત્ તુ તત્સાંક્લેશિકં મનસ ઉપવિચારભૂતં. તસ્યૈષ પ્રતિષેધો લક્ષ્યતે. તસ્માત્ સાસ્રવા અપિ ન સર્વે સૌમનસ્યાદય ઉપવિચારા ઇતિ. અત્ર ભદન્તાનંતવર્મા આહ. અયુક્તમ્ એતત્. કસ્માત્. સૂત્રે ઽન્યથાનિર્દેશાત્. સૂત્રે હિ ભગવતા ન સાંક્લેશિકા એવોપવિચારા ઉક્તાઃ. એવં હ્ય્ આહ. તત્ર ભિક્ષવો ય ઇમે ષટ્ સૌમનસ્યોપવિચારાઃ. તાન્ આશ્રિત્ય તાન્ પ્રતિષ્ઠાય. ય ઇમે ષટ્ સૌમનસ્યોપવિચારાઃ. તાન્ પ્રજહીત. તત્ર ભિક્ષવો ય ઇમે ષડ્ ઉપેક્ષોપવિચારાઃ. તાન્ આશ્રિત્ય તાન્ પ્રતિષ્ઠાય. ય ઇમે ષડ્ ઉપેક્ષોપવિચારાઃ. તાન્ પ્રજહીત. દ્વે ભિક્ષવો ઉપેક્ષે. નાનાત્વસંનિશ્રિતા એકત્વસંનિશ્રિતા ચ. તત્ર ભિક્ષવો યેયમ્ એકત્વસંનિશ્રિતા ઉપેક્ષા. તામ્ આશ્રિત્ય તામ્ અધિષ્ઠાય. યેયં નાનાત્વસંનિશ્રિતા ઉપેક્ષા. તાં [તિબ્. 305બ્] પ્રજહીતેતિ. એતસ્માત્ સૂત્રાજ્ જ્ઞાયતે. ન સાંક્લેશિકા એવ સૌમનસ્યાદય ઉપવિચારા ઇતિ. તદ્ એતદ્ અજ્ઞાપકં. પ્રહાણવચને ઽપિ સાંક્લેશિકત્વવિનિવૃત્તેઃ. ન હીતરેણેતરસ્ય સંનિશ્રયપ્રહાણવચને ઽપિ સત્ય્ એષાં મનોપવિચારાણાં સાંક્લેશિકત્વં વિનિવર્તતે. અન્યથાસંભવાત્. એવં આહ. માનં નિશ્રિત્ય માન એવ પ્રહાતવ્ય ઇતિ. ન તુ જાતુ ક્વચિન્ માનો વ્યવદાનિકઃ સંભવતિ. તસ્માત્ ક્લેશાનાં પરસ્પરવિરોધેન વૃત્તેર્ વૃત્ત્યન્તરસ્ય ચાપેક્ષયા ગુણવત્ત્વાત્. ગુરુલાઘવં અભિસંધાય સૂત્રે વચનાદ્ અદોષઃ. નન્દાદયો ઽત્ર નિદર્શનં. અતશ્ ચૈતદ્ એવં. યદ્ ઉપેક્ષોપવિચારાણામ્ ઉપેક્ષોપવિચારાન્ એવ પ્રહાણાય સંનિશ્રયત્વેન દિદેશ ભગવાન્. દ્વે ભિક્ષવ ઉપેક્ષે ઇત્યાદિવચનાત્. નનુ ચ ગર્ધાશ્રિતનૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતભેદેન ષટ્ત્રિંશચ્ છાસ્તૃપદાનીતિ વચનાત્ સિદ્ધમ્ એષાં સાંક્લેશિકવ્યવદાનિકત્વં વૈભાષિકમતાનુસારાત્. અદોષઃ. આચાર્યસ્યાપિ મનોપવિચારવ્યતિરિક્તાસ્ તત્ર સૌમનસ્યાદયસ્ સંતિ. પુનસ્ ત એવેતિ વિસ્તરઃ. ત એવાષ્ટાદશોપવિચારાઃ કેચિદ્ ભવાશ્રિતા અધિષ્વંગાશ્રિતાઃ. કેચિન્ નૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતાઃ. નૈષ્ક્રમ્યં નિષ્ક્રમભાવઃ સંક્લેશાત્ સંસારદુઃખાદ્ વા. ગર્ધનૈષ્ક્રમ્યાશ્રિતભેદેન. દ્વાવ્ અષ્ટાદશકૌ ષટ્ત્રિંષચ્ છાસ્તૃપદાનિ. તદ્ભેદસ્ય તેષાં મનોપવિચારાનાં દ્વિધાભેદસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 316 ) શાસ્ત્રા બુદ્ધેન ગમિતત્વાદ્ દેશિતત્વાદ્ યથાસૂત્રં.
[તિબ્. 306અ] (36, 37) ક્લેશકર્મવસ્તૂનીતિ પ્રજ્ઞાપિતમ્ ઇતિ.
ક્લેશાસ્ ત્રીણિ દ્વયં કર્મ સપ્ત વસ્ત્વ્
ઇતિ વચનાત્.
એવં કર્માણિ વિપાકોત્પત્તાવ્ ઇતિ. આસન્નં કારણમ્ ઇત્ય્ અધિકૃતં. ક્લેશો ઽપિ હિ કારણં વિપાકસ્ય. તત્ તુ વિપ્રકૃષ્ટં.
(ઇઇઇ.38) તે ચ વ્યાખ્યાતા ઇતિ.

મૃત્યૂપપત્તિભવયોર્ અન્તરાભવતીહ યઃ.
સ પુનર્મરણાત્ પૂર્વમ્ ઉપપત્તિક્ષણાત્ પર
ઇતિ. વચનાત્ વ્યાખ્યાતાઃ. ન પર્યવસ્થાનૈઃ સ્વતંત્રૈર્ ઇતિ. ઈર્ષ્યામાત્સર્યક્રોધમ્રક્ષૈઃ. સ્વાતન્ત્ર્યમ્ એષામ્. અવિદ્યાનિર્મુક્તૈર્ અન્યક્લેશૈર્ અસંપ્રયોગાત્. અવિદ્યા હિ સર્વત્રૈવ વિદ્યત ઇતિ. ન તત્સંપ્રયોગેનાસ્વાતન્ત્ર્યં. આહ્રીક્યાદિભિસ્ ત્વ્ અન્યક્લેશસંપ્રયુક્તૈઃ પ્રતિસંધિબંધો ન પ્રતિષિધ્યતે. યદ્ય્ અપિ સાવસ્થા મન્દિકેતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અપિ સા મરણાવસ્થા ચિત્તચૈત્તસમુદાચારસ્યાપટુત્વાત્.
ઉપેક્ષાયાં ચ્યુતોદ્ભવાવ્
ઇતિ વેદનામાન્દ્યાત્. યસ્ તુ પુદ્ગલો યત્ર ક્લેશે ઽભીક્ષ્ણં સતતં ચરિતઃ પ્રવૃત્તઃ આસન્નશ્ ચ મરણકાલસ્ય પુદ્ગલસ્ય. તદાનીં મરણકાલે સ એવ ક્લેશઃ સમુદાચરતિ સમુત્થાય મિથ્યાડ્ર્ષ્ટ્યાદિર્ અપિ. પૂર્વાવેધાત્ પૂર્વાક્ષેપાત્. પૂર્વાભ્યાસાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા યો ઽસૌ તદાનીં ક્લેશ ઉપતિષ્ઠતે. તસ્ય પૂર્વં ફલભાવેન પરિગ્રહાવેધાત્ આક્ષેપાત્. સ તદાનીમ્ ઉપતિષ્ઠત ઇતિ. કામરૂપધાત્વોર્ [તિબ્. 306બ્] અપરિસંખ્યાનાત્. સર્વ એવ ચત્વારો ભવાઃ સન્તીતિ. ત્રય એવારૂપ્યેષુ
આરૂપ્યેષ્વ્ એવ ચ ત્રય
ઇતિ અવધારણાત્. અનયોર્ ઇતરયોર્ ધાત્વોર્ ભવચતુષ્ટયં તુ જ્ઞાતં ભવતિ.
(ઇઇઇ.39-41) નિષ્યન્દાભાવાદ્ ઇતિ. મૂત્રપુરીષાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સૂક્ષ્માણાં વા સૂક્ષ્મા ઇતિ. સૂક્ષ્માણાં સ સૂક્ષ્મ આહારઃ. બાલકા જાતમાત્રાઃ. સ્વેદજન્તુકાદયો યૂકાદયઃ. આદિશબ્દેન ગર્ભસ્થાઃ. કવડીકારાહારાઃ
કામ
ઇતિ. કામધાતાવ્ એવ કવડીકારાહાર ઇત્ય્ અવધારણં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તદ્વીતરાગાણાં કવડીકારાહારવીતરાગાણાં તત્ર રૂપારૂપ્યધાત્વોર્ ઉપપત્તેઃ. કવડીકૃટ્યાભ્યવહરણાત્ પિણ્ડીકૃત્ય ગિલનાત્ કવડીકારઃ.
કવડીકૃત્યાભ્યવહરણં પુનર્ મુખેન નાસિકયા ગ્રાસવ્યવચ્છેદાદ્ ઇતિ ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનિ સર્વાણ્ય્ એવ કવડીકાર ઇત્ય્ ઉક્તે પૃચ્છતિ છાયાતપજ્વાલાપ્રભાસુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 317 ) તેષાં ગન્ધાદીનાં કથમ્ આહારત્વં. ન હિ તત્રત્યાનાં ગંધાદીનાં કવડીકૃત્યાભ્યવહરણમ્ અસ્તીતિ. બાહુલ્યેન કિલ એષ નિર્દેશ ઇતિ. ન તત્રત્યાનાં ગન્ધાદીનાં કવડીકારત્વમ્ ઇતિ પ્રતિપદ્યતે. બાહુલિકસ્ તુ નિર્દેશઃ
કામે ત્ર્યાયતનાત્મક
ઇતિ. કિલશબ્દઃ પરમતેન સ્વાભિપ્રાયો ઽધિક્રિયતે. યાન્ય્ અપિ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યાન્ય્ અપિ તુ નાભ્યવહ્રિયંતે છાયાદિષુ સ્થિતિં ચાહરંતિ યાપનાં ચાહરંતી. તાન્ય્ અપિ સૂક્ષ્મ આહારઃ. સ્નાનાભ્યંગવત્. યથા સ્નાનં ચાભ્યંગશ્ ચ ન કવડીકૃત્યાભ્યવહ્રિયતે. આહારશ્ ચ. તદ્વદ્ ઇતિ.
સ્વાક્ષમુક્તાનનુગ્રહાદ્ [તિબ્. 307અ]
ઇતિ. સ્વાક્ષસ્ય સ્વેન્દ્રિયસ્ય તેનાનનુગ્રહાત્. મુક્તાનાં ચ. કામધાતોર્ અનાગામ્યર્હતામ્ અનનુગ્રહાત્. ન રૂપાયતનમ્ આહારઃ. રૂપાયતનં ચાભ્યવહારકાલ ઇતિ. યસ્મિન્ કાલે અન્તર્મુખપ્રવિષ્ટ આહારો ભુજ્યતે ચક્ષુર્વિષયાતીતઃ. તસ્મિં કાલે સ્વમ્ ઇન્દ્રિયં ચક્ષુરિન્દ્રિયં તન્મહાભૂતાનિ ચ તસ્યેન્દ્રિયસ્ય. યાનિ મહાભૂતાનિ આશ્રયઃ. તાનિ નાનુગૃહ્ણાતિ તદ્ રૂપાયતનં. કુત એવાન્યાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીન્ય્ અનુગ્રહીષ્યતિ. અવિષયત્વાત્. અવિષયો હિ શ્રોત્રાદીનાં રૂપાયતનં. દૃશ્યમાનં તર્હિ ભોજનકાલે ઽનુગ્રહીષ્યતીત્ય્ અત આહ. યદાપિ ચ દૃશ્યમાન ઇતિ વિસ્તરઃ. અથ કથમ્ ઇદં ગમ્યતે. તદાપિ તદાલમ્બનઃ સુખવેદનીયઃ સ્પર્શ આહારો ન રૂપમ્ ઇતિ. અત આહ. મુક્તાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ તદ્ દૃષ્યમાનમ્ આહારકૃત્યં કુર્યાત્. મુક્તાનામ્ અનાગામ્યર્હતાં કવડીકારાહારવીતરાગાણાં સુમનોજ્ઞમ્ અપ્ય્ આહારં પશ્યતાં અનુગ્રહં કુર્યાત્. યથા ગન્ધરસસ્પ્રષ્ટવ્યાયતનાનિ ઇન્દ્રિયમહાભૂતાનામ્ અનુગ્રહં કુર્વન્ત્ય્ અભ્યવહારકાલે. તસ્માત્ તદાલમ્બનઃ સુખવેદનીયઃ સ્પર્શ આહારો ભવતીતિ સિદ્ધં.
સ્પર્શસંચેતનાવિજ્ઞા
ઇતિ વિજ્ઞેત્ય્ આદન્તમ્ એતત્. પ્રજ્ઞેતિ યથા. વિજ્ઞાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કવડીકારાહારસ્ ત્ર્યાયતનાત્મકત્વાત્ સાસ્રવ ઇતિ સિદ્ધઃ.
ત્રયસ્ તુ
સ્પર્શાદયઃ સાસ્રવા અનાસ્રવાશ્ ચ સંભવન્તીતિ અતસ્ ત એવ વિશેષિતાઃ
સાસ્રવા
ઇતિ.
ન ચૈવમ્ અનાસ્રવા ધર્મા ઇતિ. ન ચૈવં તે ભૂતાનાં સ્થિતયે યાપનાયૈ [તિબ્. 307બ્] સમ્ભવૈષિણાં ચાનુગ્રહાયેતિ. મનોનિર્જાતત્વાદ્ ઇતિ. નિર્વૃત્તેર્ ઇતિ ન તૂપપત્તેઃ. મન ઇત્ય્ અવધારણં. અત એવ બ્રવીતિ. શુક્લશોણિતાદિકં કિંચિદ્ બાહ્યમ્ અનુપાદાય ભાવાદ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન કર્દમપુષ્પાદીનાં ગ્રહણં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 318 ) ઉપપત્ત્યભિમુખત્વાત્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ઇતિ. ઉપપત્ત્યભિમુખી નિર્વૃત્તિર્ જન્માસ્યેતિ અભિનિર્વૃત્તિઃ. સવ્યાબાધમ્ ઇતિ સદુઃખં. સવ્યાબાધમ્ અભિનિર્વર્ત્યેતિ. ઇદમ્ અત્ર જ્ઞાપકં. અન્તરાભવો ઽભિનિર્વૃત્તિર્ ઇતિ. તથાસ્તિ પુદ્ગલ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસ્માત્ સૂત્રાચ્ ચતુષ્કોટિકાદ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ અન્તરાભવ ઇતિ. અસ્તિ પુદ્ગલો યસ્યાભિનિર્વૃત્તિસંયોજનં પ્રહીણં નોપપત્તિસંયોજનં પ્રહીણં નોપપત્તિસંયોજનં. અસ્તિ યસ્યોપપત્તિસંયોજનં પ્રહીણં નાભિનિર્વૃત્તિસંયોજનં. અસ્તિ યસ્યાભિનિર્વૃત્તિસંયોજનં ચ પ્રહીણં ઉપપત્તિસંયોજનં ચ. અસ્તિ યસ્ય નૈવાભિનિર્વૃત્તિસંયોજનં પ્રહીણં નોપપત્તિસંયોજનં. દ્વિધાતુવીતરાગસ્યેતિ. કામરૂપધાતુવીતરાગસ્યેતિ. અનાગામિન ઇતિ વિશેષણં. પૃથગ્જનાનાં અન્તરાભવસંયોજનસ્યાત્યન્તાપ્રહાણાત્. તદ્ ધિ ભિક્ષવઃ પ્રહીણં યદ્ આર્યયા પ્રજ્ઞયા પ્રહીણમ્ ઇતિ વચનાત્. તસ્ય ચ પુનર્ભાવિત્વાત્. તત્ર પ્રથમા કોટિર્ દ્વિધાતુવીતરાગસ્યાનાગામિનઃ. દ્વિતીયાન્તરાપરિનિર્વાયિણઃ. તૃતીયાર્હતઃ. ચતુર્થી તદન્યેષામ્ અસ્મદાદેઃ. [તિબ્. 308અ] પૃથગ્જનસ્ય આર્યસ્ય ચાવીતરાગસ્ય કામધાતુવીતરાગસ્ય રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યમાનસ્ય ચેતિ. ભૂતા વાર્હન્ત ઇતિ. પૂર્વમ્ એવોક્તઃ પર્યાયઃ. ભૂતા ઉત્પન્નાઃ સંભવૈષિણો ઽન્તરાભવિકા ઇતિ. ઇદાનીમ્ અયમ્ અપરઃ પર્યાયઃ. ભૂતા અર્હન્તસ્ ત્રૈધાતુકવીતરાગત્વાત્. સંભવૈષિણઃ સતૃષ્ણાઃ. ત્રૈધાતુકે સંભવૈષિત્વાત્.
સ્થિતય ઇતિ. અવસ્થાપનાય. અનુગ્રહાયેતિ. પુનર્ભવાય સંભવાયેત્ય્ અર્થઃ.

સર્વે ઽપ્ય્ ઉભયથેતિ. સર્વે ઽપિ ચત્વાર આહારાઃ. ભૂતાનાં સત્ત્વાનાં સ્થિતયે ઽનુગ્રહાય ચ. તથા સંભવૈષિણામ્ ઇતિ. યુક્તં તાવન્ મનઃસંચેતના કર્મસ્વભાવત્વાત્. તત્પ્રભાવિતં ચ વિજ્ઞાનં બીજં. સ્પર્શો ઽપિ તત્સંપ્રયુક્તો ભવત્ય્ અનુગ્રહાયેતિ. કવડીકારસ્ તુ કથં સંભવૈષિનામ્ અનુગ્રહાયેતિ. અત ઉચ્યતે. કવડીકારો ઽપિ હીતિ વિસ્તરઃ. તદ્રાગિણામ્ ઇતિ. કવડીકારરાગિણાં. પુનર્ભવાય સંવર્તત ઇતિ અસ્ય જ્ઞાપનાર્થમ્ ઇદં સૂત્રપદમ્ ઉપન્યસ્યતે. ઉક્તં હિ ભગવતેતિ વિસ્તરઃ. તત્ર રોગાદિભિઃ પંચ ઉપાદાનસ્કંધા ઉક્તાઃ. તસ્ય રોગસ્ય ચત્વાર આહારા મૂલં. મૂલં ચ હેતુર્ ઇતિ અનેન કવડીકારો ઽપિ તદ્રાગિણાં પુનર્ભવાય સંવર્તત ઇતિ સિદ્ધં. અન્યે પુનર્ જરામરણસ્ય પ્રત્યય ઇત્ય્ એતદ્ એવોદાહરણં બ્રુવતે. અસ્માજ્ જન્મનઃ પરેણ જરામરણં વ્યવસ્થાપિતમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કવડીકારો ઽપિ ભૂતાનાં સત્ત્વાનામ્ ઇહસ્થિતય ઇતિ યુક્તં પ્રત્યક્ષત્વાત્. [તિબ્. 308બ્] તથા સુખવેદનીયઃ સ્પર્શો વિજ્ઞાનં ચાનુગ્રાહકમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. અથ મનઃસંચેતના કથમ્ ઇતિ. અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. મનઃસંચેતનાપિ ચેતિ વિસ્તરઃ. અત એવ મનઃસંચેતનાગ્રહણેન સ્પર્શવિજ્ઞાને અપિ ગૃહીતે ભવતઃ. તત્સંપ્રયોગિત્વાત્. પ્રદ્રુતા ઇતિ પ્રસૃતાઃ. સંગીતિપર્યાય ઇત્ય્ અભિધર્મશાસ્ત્રે.
તેષાં પુષ્ટયે સ્પર્શ ઇતિ. સુખવેદનીયેનાનુગ્રહાત્. યઃ કશ્ચિદ્ વેદનાસ્કંધઃ સંજ્ઞાસ્કંધઃ. સર્વઃ સ સ્પર્શં પ્રતીત્યેતિ વચનાત્. મનઃસંચેતનાયાઃ પુનર્ભવસ્યાક્ષેપ ઇતિ. તસ્યાઃ કર્મસ્વભાવત્વાત્. કથં ચ પુનસ્ તયા પુનર્ભવ આક્ષિપ્યતે. તદુત્પત્તિપ્રત્યયપરસ્પરાનુકૂલ્યાવસ્થાનાત્. કર્મપરિભાવિતાદ્ વિજ્ઞાનબીજાદ્ અભિનિર્વૃત્તિર્ ઇતિ. બીજાદ્ ઇવાંકુરસ્ય પુનર્ભવસ્યોત્પાદ ઇત્ય્ અર્થઃ.
યઃ કવડીકારઃ સ આહાર ઇતિ પ્રશ્ને આહ. સ્યાત્ કવડીકારો નાહારઃ. સ્યાદ્ આહારો ન કવડીકારઃ. સ્યાદ્ ઉભયં. સ્યાન્ નોભયમ્ ઇતિ ચતુષ્કોટિકં. દ્વિતીયા કોટિસ્ ત્રય આહારા ઇતિ. મનઃસંચેતનાસ્પર્શવિજ્ઞાનાનિ. ચતુર્થી એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. શબ્દો દુઃખવેદનાસંપ્રયુક્તાશ્ ચ સર્વે ચિત્તચૈત્તાઃ. એવં સ્પર્શાદિભિર્ અપિ યથાયોગં ચતુષ્કોટિકાનિ કર્તવ્યાનીતિ. યઃ કશ્ચિત્ સ્પર્શઃ. સર્વઃ સ આહારઃ. સ્યાત્ સ્પર્શો નાહાર ઇતિ ચતુષ્કોટિકં. એવં યા કાચિન્ મનઃસંચેતના. સર્વા સા આહારઃ. સ્યાત્ મનઃસંચેતના નાહાર ઇતિ ચતુષ્કોટિકં. તથા [તિબ્. 309અ] યત્ કિંચિદ્ વિજ્ઞાનં. સર્વં તદ્ આહારઃ. સ્યાદ્ વિજ્ઞાનં નાહાર ઇતિ ચતુષ્કોટિકમ્. સ્પર્શસ્ય તાવત્ પ્રથમા કોટિઃ. યં સ્પર્શં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામ્ અપચયો ભવતિ. મહાભૂતાનાં ચ પરિભેદઃ. દ્વિતીયા ત્રય આહારાઃ. તૃતીયા યં સ્પર્શં પ્રતીત્ય ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપચયો ભવતિ. મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિઃ. ચતુર્થી એતાન્ આકારાન્ સ્થાપયિત્વેતિ. એવં યાવદ્ વિજ્ઞાનં ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટિઃ યદ્ વિજ્ઞાનં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામ્ અપચયો ભવતિ મહાભૂતાનાં પરિભેદઃ. દ્વિતીયા કોટિસ્ ત્રય આહારાઃ વિજ્ઞાનવર્જ્યાઃ. તૃતીયા યદ્ વિજ્ઞાનં પ્રતીત્ય ઇન્દ્રિયાણામ્ ઉપચયો ભવતિ. મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિઃ. ચતુર્થ્ય્ એતાન્ અકારાન્ સ્થાપયિત્વા.
સ્યાત્ સ્પર્શાદીન્ પ્રતીત્યેતિ વિસ્તરેણ અપરઃ પ્રશ્નઃ. સ્પર્શાદીન્ ઇતિ સ્પર્શચેતનાવિજ્ઞાનધર્માન્ ઇતિ એવં નેતવ્યં. એવં ચ ગ્રન્થઃ કર્તવ્યઃ. સ્યાત્ સ્પર્શાદીન્ પ્રતીત્યેન્દ્રીયાણામ્ ઉપચયો ભવતિ. મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિઃ. ન ચ તે આહારાઃ. સ્યાત્. અન્યભૂમિકાન્ અનાસ્રવાંશ્ ચ. પ્રતીત્યેત્ય્ અભિસંબંધાત્ દ્વિતીયાપ્રયોગઃ. યો ઽપિ પરિભુક્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. કેન સંબન્ધેનેદમ્ ઉક્તં. અન્યભૂમિકાન્ અનાસ્રવાંશ્ ચ પ્રતીત્યાનાહાર ઇત્ય્ ઉક્તે ઽર્થાદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. સ્વભૂમિકાન્ સાસ્રવાં પ્રતીત્ય આહાર ઇતિ. યં ચેહ પરિભુક્ત ઇતિ. કવડીકારો ભોક્તુર્ બાધામ્ આદધાતિ. સ કિમ્ આહારઃ. સો ઽપ્ય્ આહારઃ. આપાતે ભોજનવેલાયામ્ અનુગ્રહાત્.
સર્વાસુ સર્વઃ. એવં યોનિષ્વ્ ઇતિ. કામધાતૌ [તિબ્. 309બ્] પંચાનાં ગતીનાં ચતસૃણાં ચ યોનીનાં સદ્ભાવાત્. ચતુઃકોટિકં બાધ્યતે. પ્રકરણગ્રન્થશ્ ચેતિ. પ્રથમે ચતુષ્કોટિકે યેયં તૃતીયા કોટિઃ. યં કવડીકારં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામ્ ઉપચયો ભવતિ. મહાભૂતાનાં ચ વૃદ્ધિર્ ઇતિ અસ્યા બાધાચ્ ચતુષ્કોટિકં બાધ્યતે. ન કેવલમ્ ઉપચયકરઃ. કિં તર્હિ. અપચયકરો ઽપિ કવડીકારાહાર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 320 ) ઇતિ. પ્રકરણગ્રન્થશ્ ચ કિં બાધ્યતે. કીદૃશઃ પ્રકરણગ્રન્થ ઇતિ. તદ્ દર્શયન્ન્ આહ. કવડીઇકારાહારઃ કતમઃ યમ્ કવડીકારં પ્રતીત્યેન્દ્રિયાણામ્ ઉપચયો ભવતિ વિસ્તરેણ યાવદ્ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. ઉપચયાહારાભિસંધિવચનાદ્ અવિરોધ ઇતિ. ઉપચયાહારાભિપ્રાયેણ ચતુષ્કોટિકવચનં પ્રકરણગ્રન્થવચનં ચ. તસ્માત્. તયોર્ અવિરોધઃ. યો હ્ય્ ઉપચયાય. સ મુખ્યઃ. આહારલક્ષણપ્રાપ્તત્વાદ્ ઇતિ. કવડીકારાહારલક્ષણપ્રાપ્તત્વાત્. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સો ઽપિ હિ જિઘત્સાં પિપાસાં ચ પ્રતિહન્તું સમર્થ ઇતિ. પ્રદીપ્તાયસગુડલક્ષણ આહારો જિઘત્સાપ્રતિઘાતે સમર્થઃ. ક્વથિતતામ્રલક્ષણઃ પિપાસાપ્રતિઘાતે ઇતિ યોજ્યં.
કવડીકારાહારપ્રસંગેનેદમ્ ઉચ્યતે. ઉક્તં ભગવતા યશ્ ચ બાહ્યકાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. જંબુદ્વીપો જમ્બુષણ્ડઃ. તથા હ્ય્ ઉક્તં ભગવતા. યાઃ કાશ્ચિજ્ જમ્બુષણ્ડાત્ સ્રવંત્યઃ. સર્વાઃ સમુદ્રનિમ્નાઃ સમુદ્રપ્રવણાઃ સમુદ્રપ્રાગ્ભારા ઇતિ. તન્નિવાસિનો જમ્બુષણ્ડગતાઃ. કુક્ષિમન્તો ભોજનશક્ત્યુપેતા અકલલાદ્યવસ્થા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તદ્ એતદ્ અયુક્તમ્. એકમ્ ઇતિ વચનાદ્ ઇતિ. યદિ જંબૂદ્વીપનિવાસિનઃ કુક્ષિમન્તો જંબુષણ્ડગતા [તિબ્. 310અ] ઇશ્યેરન્. યશ્ ચ જમ્બુષણ્ડગતાન્ પૃથગ્જનાન્ ઇતિ વક્તવ્યં સ્યાત્. ઉક્તં ચ યશ્ ચૈકં જંબુષણ્ડગતમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અયમ્ અર્થો ન ઘટતે. કશ્ ચાત્ર વિશેષ ઇતિ. કિમ્ અત્રાશ્ચર્યં યદ્ બહૂં ભોજયિત્વા બહુ પુણ્યં સ્યાત્. ન ત્વ્ અલ્પીયસઃ શતમાત્રાન્ વીતરાગાન્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંનિકૃષ્તો બોધિસત્ત્વ ઇતિ. આસન્નાભિસમ્બોધિઃ.
બોધિસત્ત્વઃ કુતો યાવત્. યતો લક્ષણકર્મકૃદ્
ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન ત્વ્ ઇયમ્ અન્વર્થા સંજ્ઞેતિ. નાર્થાનુગતા. નાર્થવાચકં પદમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. નાપિ પરિભાષિતા અર્થમ્ અનપેક્ષ્ય. બોધિસત્ત્વ એવ ત્વ્ એષ જંબુષણ્ડગત ઇતિ. કૃષિગ્રામકં વ્યવલોકનાય નિર્ગતઃ સર્વાર્થસિદ્ધો બોધિસત્ત્વો જંબૂવૃક્ષમૂલે નિષણ્ણઃ પ્રથમં ધ્યાનમ્ ઉત્પાદિતવાન્. અત આહ. સ હિ પૃથગ્જનઃ કામવૈરાગ્યસમ્બન્ધેનેતિ. સ ચાપિ હિ બોધિસત્ત્વઃ પૃથગ્જનઃ કામવીતરાગશ્ ચ. બાહ્યકાશ્ ચ તથૈવ કામવીતરાગાઃ પૃથગ્જનાશ્ ચ. અનેન સમ્બન્ધેન તેભ્યો બાહ્યકેભ્યો બહુતરેણ દાનફલેન વિશિષ્યમાણ ઇત્ય્ એવમ્ ઉક્તઃ. સ તેભ્યો બાહ્યકેભ્યો ઽનન્તેભ્યો વિશિષ્યમાણો
બોધિસત્ત્વાય ચામેયા અનાર્યેભ્યો ઽપિ દક્ષિણા

ઇતિ વચનાત્. શતગ્રહણં તુ પૂર્વાધિકારાદ્ ઇતિ. તત્રૈવ સૂત્રે શતાધિકારો ઽધિકૃતઃ. યશ્ ચ તિર્યગ્યોનિગતાનાં શતાય દાનં દદ્યાત્. યશ્ ચૈકસ્મૈ દુઃશીલાય મનુષ્યભૂતાય [તિબ્. 310બ્] દાનં દદ્યાત્. તતઃ શતગુણો વિપાકઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 321 ) પ્રતિકાંક્ષિતવ્યઃ. યાવદ્ યશ્ ચ બાહ્યકાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઇત્થં ચૈતદ્ એવમ્ ઇતિ. ઇત્થં ચૈતદ્ એવં બોધિસત્ત્વ એવ ત્વ્ એષ જમ્બુષણ્ડે નિષણ્ણો યુજ્યત ઇતિ. યદ્ એનં બોધિસત્ત્વમ્ અપાસ્ય. બાહ્યકેભ્ય એવ સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકં વિશેષયાં બભૂવેતિ. બાહ્યકેભ્યો વીતરાગેભ્યઃ સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકાય દાનમ્ અપ્રમેયતરં. સ્રોતઆપન્નાય તતો ઽપ્રમેયતરં. સકૃદાગામિફલપ્રતિપન્નકાયેતિ વિસ્તરઃ. યદિ નિર્વેધભાગી જંબુષણ્ડગતો ઽભવિષ્યત્. જંબુષણ્ડગતાદ્ એવ વ્યશેષયિષ્યત્. કથં. યશ્ ચ જંબુષણ્ડગતાનાં શતં ભોજયેત્. યશ્ ચૈકં સ્રોતઆપત્તિફલસાક્ષાત્ક્રિયાયૈ પ્રતિપન્નકં. અતો દાનાદ્ ઇદં મહાફલતરમ્ ઇતિ. ન ત્વ્ એવં. સ્રોતઆપત્તિફલપ્રતિપન્નકાદિભ્યો વિશિષ્ટતરત્વાદ્ અતો બોધિસત્ત્વ એવ ત્વ્ એષ જંબુષણ્ડગતો યુજ્યતે.
(ઇઇઇ.42-44અબ્) આયુઃક્ષયાદિભિર્ ઇતિ. અસ્ત્ય્ આયુઃક્ષયાન્ મરણં ન પુણ્યક્ષયાત્. અસ્તિ પુણ્યક્ષયાન્ નાયુઃક્ષયાદ્ ઇત્યાદિ.
છેદસંધાનવૈરાગ્ય
ઇતિ વિસ્તરઃ. કુશલમૂલસમુચ્છેદો મિથ્યાદૃષ્ટ્યા. સા ચ માનસ્ય્ એવ. સંતીરકત્વાત્. કુશલમૂલપ્રતિસંધાનં સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા વિચિકિત્સયા વા. તે ચ માનસ્યૌ. ધાતુભૂમિવૈરાગ્યં ધાતુતો ભૂમિતો વા [તિબ્. 311અ] વૈરાગ્યં મનોવિજ્ઞાન એવ. સમાહિત એવ ચિત્તે લભ્યત્વાત્. પરિહાણિર્ અયોનિશોમનસિકારપ્રવર્તિતા. મનોવિજ્ઞાનેન ચાયોનિશોમનસિકારો વિકલ્પ ઇતિ. ચ્યુતિઃ સંક્ષિપ્તપંચેન્દ્રિયપ્રચારસ્ય પ્રવાહચ્છેદાનુકૂલે વિજ્ઞાને ભવતિ. ઉપપત્તિર્ અપિ વિપર્યસ્તમતેર્ ભવતીતિ મનોવિજ્ઞાન એવ યુજ્યતે. અન્તરાભવપ્રતિસંધિર્ અપ્ય્ ઉક્તરૂપ ઇતિ. પ્રતિસંધિસામાન્યાદ્ અનુક્તો ઽપ્ય્ ઉક્તકલ્પ ઇતિ નોચ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ચ્યુતિર્ એવ
ચ્યુતં.
એકાર્થતાં દર્શયતિ. ભાવે ક્તોત્પન્નત્વાત્. ઇતરે હિ વદને પટ્વ્યાવ્ ઇતિ સુખદુઃખે.
વિસભાગભૂમિકત્વાદ્ ઇતિ. સમાહિતં ચિત્તં સમાહિતભૂમિકત્વાત્ વિસભાગં કામધાતોઃ. અતશ્ ચ્યુતિચિત્તમ્ ઉપપત્તિચિત્તમ્ વા ન યુજ્યતે. યદા તર્હિ રૂપધાતાવ્ એવ મ્રિયતે ઉપપદ્યતે વા. તદા સમાહિતભૂમિકં ચિત્તં તદ્ ભવિષ્યતીત્ય્ અત આહ. આભિસંસ્કારિકત્વાદ્ ઇતિ. અભિસંસ્કારો યત્નઃ. અભિસંસ્કારેણ નિર્વૃત્તમ્ આભિસંસ્કારિકં. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. ન તદ્ આભિસંસ્કારિકં ચ્યુતિચિત્તમ્ ઉપપત્તિચિત્તં વા યુજ્યતે. મરણાવસ્થાયા અપટુત્વાત્. અનુગ્રાહકત્વાચ્ ચ. યસ્માચ્ ચ સમાહિતં ચિત્તમ્ ઔઉગ્રાહકં. ન ચ્છેદાનુકૂલં. અતો ઽપિ સમાહિતચિત્તસ્ય ચ્યુતિર્ નાસ્તિ. નાપ્ય્ અચિત્તકસ્યેતિ વિસ્તરઃ. નાપ્ય્ અચિત્તકસ્ય. [તિબ્. 311બ્] કિં. ચ્યુતિઃ. ઉપપત્તિર્ વેતિ પ્રકૃતં. અચિત્તકો નિરોધસમાપત્તિસમાપન્નો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 322 ) ઽસંજ્ઞિસમાપત્તિસમાપન્નઃ તદ્વિપાકે વાવસ્થિતઃ. સો ઽચિત્તક ઉપક્રન્તું મારયિતું ન શક્યતે શસ્ત્રાદિભિઃ. અતો નાચિત્તકસ્યાસ્તિ ચ્યુતિઃ. યદા ચાસ્યાશ્રયો વિપરિણન્તુમ્ આરભેતેતિ. શસ્ત્રેણાગ્નિના વોપક્રમાન્ નિરોધસમાપત્તિં અસંજ્ઞિસમાપત્તિં વા સમાપન્નસ્ય અસંજ્ઞિસમાપત્તેર્ વિપાકે સ્થિતસ્ય વિપાકાવેધપરિસમાપ્તેર્ અવશ્યમ્ અસ્ય તદાનીમ્ આશ્રયપ્રતિબદ્ધં ચિત્તં આશ્રયે બીજભાવેનાસ્તિ. તત્ સમ્મુખીભૂય પશ્ચાત્ પ્રચ્યવેત. કઃ પ્રચ્યવેત. પુદ્ગલઃ. યદિ પુદ્ગલો ઽધિક્રિયેત્. અસમાનકર્તૃકત્વાત્ ક્ત્વાવિધિર્ ન પ્રાપ્નોતિ. ચિત્તં તર્હિ પ્રચ્યવેત. અથ વૈવમ્ અભિસંબન્ધઃ. યદા ચાશ્રયો વિપરિણંતુમ્ અન્યથાત્વમ્ આપત્તુમ્ આરભેત. અવશ્યમ્ અસ્ય પુદ્ગલસ્ય તદાશ્રયપ્રતિબદ્ધં બીજભાવેનાવસ્થિતં ચિત્તં સમ્મુખીભૂય સમુદાચર્ય પરિણન્તુમ્ આરભેત. પશ્ચાત્ પ્રચ્યવેત પુદ્ગલ ઇતિ. અથ વા સંમુખીભૂયેતિ સંમુખીભાવ્યેત્ય્ અર્થે ણિલોપાત્.
અસ્તિ પર્ણરુહો વાતો અસ્તિ પર્ણશુષો ઽપર

ઇતિ યથા. ઉપપત્તૌ ચાયુક્તં અચિત્તકત્વં. કસ્માત્. ચિત્તચ્છેદહેત્વભાવાત્. અવશ્યં ક્લિષ્ટતયા પ્રતિસંધિચિત્તસ્ય નિરોધસમાપત્ત્યાદ્યસંભવાત્. વિના ચ ક્લેશેનાનુપપત્તેઃ. સર્વક્લેશૈર્ હિ તદ્ભૂમિકૈર્ ઉપપત્તિપ્રતિસંધિબન્ધો ભવતિ. ન ચ ચિત્તમ્ અન્તરેણ ક્લેશાઃ કદાચિદ્ અપિ ભવન્તીતિ. અતો ઽપિ નાસ્તિ અચિત્તકસ્યોપત્તિહ્.
મરણભવસ્ ત્રિપ્રકાર ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ.
ઉપપત્તિભવઃ ક્લિષ્ટઃ સર્વક્લેશૈઃ સ્વભૂમિકૈર્
ઇતિ. ઉપપત્તિભવ એવ [તિબ્. 312અ] ક્લિષ્ટ ઇત્ય્ અવધારણાત્. મરણપૂર્વાંતકાલાન્તરાભવાસ્ ત્રિપ્રકારાઃ કુશલાકુશલાવ્યાકૃતા ઉક્તાઃ. અથ વા
નિરોધયત્ય્ ઉપરમન્ન્ આરૂપ્યે જીવિતં મનઃ
ઉપેક્ષાં ચેતિ
વિસ્તરેણ યાવચ્
છુભો સર્વત્ર પંચ ચેત્ય્
ઉક્તં. અતો મરણભવસ્ ત્રિપ્રકાર ઇત્ય્ ઉત્સર્ગઃ. અર્હંસ્ તુ
નિર્વાત્ય્ અવ્યાકૃતદ્વયે
ઇત્ય્ એવમ્ અપવાદઃ. અસ્તિ ચેત્ કામધાતૌ વિપાક ઉપેક્ષેતિ.
અધો ઽપિ મધ્યમ્ અસ્ત્ય્ એકે
ઇતિ એકીયમતેન. નાસ્તિ ચેદ્ ઇતિ.
અતઃ પરમ્ અદુઃખાસુખં વેદ્યમ્
ઇત્ય્ અપરમતેન. ઐર્યાપથિક એવેતિ. ઐર્યાપથિકજાતીયં તદ્ યત્ર નિર્વાતિ.
વિપાકજૈર્યાપથિકશૈલ્પસ્થાનિકનિર્મિતં
ચતુર્ધાવ્યાકૃતં કામ
ઇતિ. ન એતાવદ્ એવાવ્યાકૃતમ્ ઇષ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતત્. તદ્ ધિ ચિત્તચ્છેદાનુકૂલમ્ ઇતિ. અપ્રતિસંધિકચિત્તચ્છેદાનુકૂલં. દુર્બલત્વાત્. પરમાપટુત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સપ્રતિસંધિકચિત્તચ્છેદે કુશલાકુશલમ્ અપિ ચિત્તં સંભવતિ.
તેષાં યથાસંખ્યમ્ ઇતિ. પાદયોર્ અપાયગામિનાં વિજ્ઞાનં સંનિરુધ્યતે. નાભ્યાં મનુષ્યગામિનાં. હૃદયે દેવગામિનાં. અરૂપિત્વાદ્ અદેશસ્થં વિજ્ઞાનં કથં તેષુ નિરુધ્યત ઇતિ. અત આહ. કાયેન્દ્રિયસ્ય તેષુ નિરોધાદ્ ઇતિ. તેષુ પાદાદિષુ કાયેન્દ્રિયપ્રતિબદ્ધવૃત્તિ હિ કામધાતૌ રૂપધાતૌ ચ વિજ્ઞાનમ્ ઇતિ. [તિબ્. 312બ્] તેષામ્ અપિ હૃદયે વિજ્ઞાનં નિરુધ્યત ઇતિ. યથાસંખ્યનિર્દેશાદ્ એવાયમ્ અર્થો લભ્યતે. કથં. હૃદયં ચ હૃદયં ચ હૃદયે. પાદશ્ ચ નાભિશ્ ચ હૃદયે ચેતિ
પાદનાભિહૃદયાનીતિ
ચત્વારો ઽર્થાઃ. અધોગશ્ ચ નૃગશ્ ચ સુરગશ્ ચ અજગશ્ ચેત્ય્ એતો ઽપિ ચત્વારો ઽર્થાઃ. તેન યથાસંખ્યસિદ્ધિઃ.
પ્રાયેણેતિ ગ્રહણમ્ દેવાદીનાં સુખમૃત્યુત્વાત્. ન તુ પુનસ્ તાનિ કાષ્ઠાનીવ ચ્છિદ્યન્તે. કિં તર્હીતિ. તીવ્રાભિર્ વેદનાભિશ્ છિદ્યન્ત ઇવેતિ. છિન્નવદ્ વા ન પુનશ્ ચેષ્ટન્ત ઇતિ છિન્નાનીત્ય્ ઉચ્યંતે ઇતિ. છિન્નાંગપ્રત્યંગવત્ ન પુનશ્ ચેષ્ટંત ઇતિ છિન્નાનીત્ય્ ઉચ્યન્તે. સૈષા કાલ્પનિકી છેદવૃત્તિઃ. મર્મણાં દ્વિધાભાવકરણાત્. અપ્તેજોવાયુનાં અન્યતમેનેત્ય્ ઉક્તે પૃચ્છતિ. કસ્માત્ ન પૃથિવીધાતુનેતિ. અપ્તેજોવાયુધાતુપ્રધાના યથાયોગમ્ ઇતિ. યથાસંભવં અબ્ધાતુપ્રધાનઃ શ્લેષ્મા. તેજોધાતુપ્રધાનં પિત્તં. વાયુધાતુપ્રધાનો વાયુશેષ ઇતિ. ભાજનલોકસંવ્રતનીસાધર્મ્યેણેત્ય્ અપર ઇતિ. તિસ્રો ભાજનસંવર્તન્યઃ તેજઃસંવર્તની અપ્સંવર્તની વાયુસંવર્તની ચ. તાસાં ચ સાધર્મ્યેણ અપ્તેજોવાયુધાતૂનામ્ અન્યતમેનેતિ વિસ્તરેણોક્તમ્ ઇતિ.
(ઇઇઇ.44ચ્દ્) કથમ્ આરાદ્ યાતા. આત્યન્તિકવિસંયોગપ્રાપ્તિલાભાત્. પૃથગ્જનાનાં ત્વ્ અસ્તિ વિસંયોગપ્રાપ્તિલાભઃ. ન ત્વ્ આત્યંતિક ઇતિ તે ન આરાદ્ યાતા એવેતિ. તે હિ મિથ્યાત્વે ઽપિ નિયતા ભવેયુર્ ઇતિ. યદ્ય્ આનન્તર્યાણિ કુર્યુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન ચ ત ઇતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 313અ] ન ચ તે મોક્ષભાગીયલાભિનઃ કાલનિયમેન સમ્યક્ત્વે નિયતાઃ. યથા સપ્તકૃત્વઃપરમાદયઃ. આદિશબ્દેન કુલંકુલૈકવીચિકાદયો ગૃહ્યન્તે. કાલનિયમશ્ ચૈષાં પુદ્ગલનિર્દેશે વક્ષ્યતે. નિયતેભ્યો દ્વયેભ્ય એભ્યો ઽન્યે ઽનિયતાઃ. પ્રત્યયાપેક્ષં હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ સમ્યક્ત્વે પ્રત્યયં લભન્તે. સમ્યક્ત્વે નિયતાઃ. અથ મિથ્યાત્વે. મિથ્યાત્વે નિયતાઃ. અથોભયસ્મિં ન પ્રત્યયં લભન્તે. અનુભયભાક્ત્વે ઽપિ.
(ઇઇઇ.45-47) ઉક્તઃ સત્ત્વલોકઃ અવિદ્યાદિક્રમનિર્દેશેન.
ઉશંતીતિ
ઇચ્છન્તીત્ય્ અર્થઃ.
લક્ષષોડશકોદ્વેધમ્ અસંખ્યં વાયુમણ્ડલં
લક્ષષોડશકં વેધનભાવન. પરિણાહેનાસંખ્યમ્ ઇતિ. સમન્તપરિક્ષેપેણાસંખ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કર્માધિપત્યેન કર્મસામર્થ્યેન. તત્ર નિદર્શનં. યથા ભુક્તં પીતં ચાન્નં ચ યથાસંખ્યેન નાપક્વં પક્વાશયં પતતિ. પક્વમ્ એવ પક્વસ્થાનં ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ. કુસૂલન્યાયેન કોષ્ઠન્યાયેન. સમન્તાત્ પ્રાકારવદ્ આસ્થિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પક્વક્ષીરશરીભાવયોગેન પક્વક્ષીરશરીભાવન્યાયેન. યથા પક્વસ્ય ક્ષીરસ્ય શરી. સ્ત્રીલિંગનિર્દેશઃ શર ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા શરસ્ય ભાવઃ શરીભાવઃ સ્ત્રીપ્રયોગઃ. યથાસૌ શરો ઘનીભાવેન ભવતિ. એવં જલસ્યોપરિષ્ઠાત્ કાંચનમયી ભૂમિર્ ઇતિ. શેષં ત્રયો લક્ષાઃ સહસ્રાણિ ચ વિંશતિર્ ઇતિ. વિંશતિસહસ્રોત્તરાણામ્ એકાદશાનાં લક્ષાણામ્ અષ્ટાવ્ અપનીય એતાવચ્ છેષં ભવતિ.
તિર્યક્ ત્રીણિ સહસ્રાણીતિ.
વિસ્તરઃ. ચતુર્દ્વીપકસ્ય એતત્ પરિમાણમ્ ઉચ્યતે. ન ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રસ્ય. સમાનં હ્ય્ એતદ્ ઉભયમ્. એતદ્ ઇતિ. જલકાંચનમણ્ડલં.
[તિબ્. 313બ્] સમન્તતસ્ તુ ત્રિગુણમ્
ઇતિ. સમન્તપરિક્ષેપેણ ત્રિગુણમ્ એતદ્ ઉભયં. સર્વસ્ય પરિમણ્ડલસ્યેયં સ્થિતિઃ. યદ્ અસ્ય તિર્યક્પ્રમાણસ્ય ત્રિગુણમ્ એવ સમન્તપરિક્ષિપ્તસ્ય પ્રમાણમ્ ઇતિ.
(48-51) તેન ચતુર્દ્વીપકશ્ ચક્રીકૃત ઇતિ. ચક્રં કૃતશ્ ચક્રીકૃતઃ. ચક્રાકારતાં ગમિતઃ. અત એવ ચક્રવાડ ઇત્ય્ ઉચ્યતે.
શસ્ત્રકમ્
ઇતિ અયોમયોઃ. યથાસંખ્યં ચતુર્ષુ પાર્શ્વેષ્વ્ ઇતિ. ઉત્તરકુરુપાર્શ્વસુવર્ણમયં પૂર્વવિદેહપાર્શ્વં રૂપ્યમયં. જંબૂદ્વિપપાર્શ્વં વૈડૂર્ય મયં. અવરગોદાનીપાર્શ્વં સ્ફટિકમયં.
નાનાવિધબીજગર્ભાઃ. નાનાપ્રકારસામર્થ્યયુક્તાઃ. બહુવિધપ્રભાવભિન્નૈર્ વાયુભિર્ ઇતિ. તદુત્પાદને ઽનેકપ્રકારસામર્થ્યભિન્નૈર્ વાયુભિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અસમાધાનેનેતિ. અયુગપદ્ભાવેનેત્ય્ અર્થઃ. ન હિ યદા કાર્યં. તદા કારણં તિષ્ઠતિ. ન હિ અવસ્થિતસ્ય દ્રવ્યસ્યેતિ. રૂપરસાદ્યાત્મકસ્ય. ધર્માન્તરનિવૃત્તાવ્ ઇતિ. ક્ષીરનિવૃત્તૌ. ધર્માન્તરપ્રાદુર્ભાવ ઇતિ. દધિજન્મ. સ એવ ધર્મી. નેતિ. રૂપાદ્યાત્મકક્ષીરાદિધર્મેભ્યો ઽન્યો ધર્મ ઉત્પાદવ્યયે ઽપ્ય્ અનુત્પન્નો ઽવિનષ્ટઃ. પરિણામ ઇતિ. ક્ષીરનિવૃત્તૌ દધિભાવઃ. તદ્ એવ ચેદમ્ ઇતિ. ક્ષીરમ્ એવ દધિ. ન ચેદં તથેતિ. ન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 325 ) ચેદં દધિ ક્ષીરમ્. તદ્ એવેદમ્ ઇતિ. યત્ પરિણામેનેત્ય્ ઉક્તં. ન ચેદં તથેતિ. તસ્યૈવ દ્રવ્યસ્યાન્યથીભાવમાત્રં પરિણામ ઇતિ વચનાત્. અપૂર્વૈષા વાચો યુક્તિર્ ઇતિ. સ્વવચનવિરુદ્ધેત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પૂર્વોત્તરયોર્ હિ ક્ષણયોર્ અન્યથાત્વમ્ ઇષ્યતે. યયોશ્ ચાન્યથાત્વં તયોર્ અન્યત્વં દૃષ્ટં. તદ્યથા દેવદત્તયજ્ઞદત્તયોઃ. તસ્માત્ કાર્યકારણયોર્ અન્યત્વેન ભવિતવ્યં.
સુવર્ણાદય ઇતિ. સુવર્ણરૂપ્યમણિમૃદાદયઃ. ષષ્ટિયોજનશતસહસ્રસમુચ્છ્રાય ઇતિ. ષષ્ટ્યધિકો યોજનલક્ષ ઉચ્છ્રાય ઇત્ય્ અર્થઃ.
(52, 53) અષ્ટાંગોપેતસ્યેતિ.
શીતલાચ્છલઘુસ્વાદુમૃદુનિઃપૂતિગંધિકં [તિબ્. 314અ]
પીતં ન બાધતે કુક્ષિં ન કણ્ઠં ક્ષિણોતિ તજ્ જલમ્

ઇતિ અષ્ટાંગસંગ્રહશ્લોકઃ. પાર્શ્વતસ્ તુ ત્રિગુણો ભવતિ યુગંધરતીરેણ ગણ્યમાન ઇતિ. સ આભ્યંતરઃ સમુદ્રો યુગંધરપાર્શ્વેનાયાંઅતઃ સંખ્યાયમાનસ્ ત્રિગુણ ઇતિ કૃત્વા. ચત્વારિંશદ્યોજનસહસ્રાધિકલક્ષદ્વયમ્ આયામો ભવતિ યુગંધરપાર્શ્વે. અશીતિર્ એકા તદુભયતશ્ ચેતરયોર્ દિશોસ્ તત્સીમાનદીવૈપુલ્યયોગેન અપરે દ્વે અશીતીતિ તિસ્રો ઽશીતયઃ. ચત્વારિંશદધિકં લક્ષદ્વયં ભવતીતિ.
લક્ષત્રયં સહસ્રાણિ વિંશતિર્ દ્વે ચેતિ.
નિમિન્ધરગિરિચક્રવાડયોર્ અંતરે એકસ્યાં દિશિ બાહ્યસ્ય સમુદ્રસ્ય તત્પરિમાણમ્ ઉક્તં. અત્ર સહસ્રમ્ એકં દ્વે શતે ચાન્યે અર્ધાષ્ટાશીતિર્ એવેતિ વક્તવ્યં. ન્યૂનત્વાત્. એવમ્ અપરસ્યામ્ દિશિ વક્તવ્યમ્. એવં દ્વયોઃ સહસ્રયોઃ પંચસુ શતેષુ પંચસપ્તતૌ ચ યોજનાનાં પ્રક્ષિપ્તેષુ સ આધારઃ પૂરિતો ભવતિ. ય ઉક્તઃ
તિર્યક્ ત્રીણિ સહસ્રાણિ સાર્ધં શતચતુષ્ટયં
લક્ષદ્વાદશકં ચૈવ જલકાંચનમણ્ડલમ્
ઇતિ. અનયા ચતુર્દ્વીપસંખ્યયા યથાવિન્યાસમ્ અતિરિચ્યમાનત્વાત્. તદ્ ઇદં પરિહ્રિયતે. નૈષ દોષઃ. ચક્રવાડબહિર્જલકાંચનમણ્ડલસ્ય એતાવતાતિરિચ્યમાનત્વાત્. ન તર્હિ ચતુર્દ્વીપકઃ તેન ચક્રવાડેન ચક્રીકૃતઃ. ઉપરિભૂમિર્ અનેન ચક્રીકૃતા. ન જલમણ્ડલમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં. અપર આહ. ન સુમેર્વાદયઃ પર્વતા અત્યન્તચ્છિન્નતટીસમુચ્છ્રાયઘના ભવંતિ. કિં તર્હિ. પર્વતાકારન્યાયેન કિંચિદતિરિચ્યમાનાધરભાગા દુર્લક્ષવિશેષત્વાત્.
સમોચ્છ્રાયઘનાશ્ ચ ત
ઇત્ય્ ઉક્ત્વા. અતસ્ [તિબ્. 314બ્] તૈસ્તૈઃ કિંચિદતિરિચ્યમાનૈર્ અધોભાગૈસ્ તદ્ આધેયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 326 ) સુમેર્વાદિકં આધારં જલકાંચનમણ્ડલાત્મકમ્ વ્યાપ્નોતીત્ય્ અવિરોધ એષ ઇતિ.
(ઇઇઇ.54-57) અન્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. ન બોધિસત્ત્વાશ્રયાદ્ અન્ય આશ્રયો વજ્રાસનપ્રદેશાદ્ વાન્યઃ પ્રદેશસ્ તં વજ્રોપમં સમાધિં સોઢું સમર્થ ઇતિ. યશ્ ચ દ્વીપો યદાકૃતિર્ ઇતિ. પ્રત્યક્ષમ્ એતત્. ભૂમિવશાત્ સત્ત્વાનાં વૈચિત્ર્યં. હિમવદ્વિન્ધ્યવાસિનાં કિરાતશબરાણાં ગૌરશ્યામતે દૃશ્યતે.
દેહા વિદેહાઃ કુરવ
ઇતિ. સ્થાનિનાં બહુત્વાત્ સ્થાનસ્યાપિ બહુવચનનિર્દેશઃ. એકો રાક્ષસૈર્ ઇતિ. ચામરાવરચામરયોર્ અન્યતરઃ.
(ઇઇઇ.58) કીટાદ્રિનવકાદ્
ઇતિ. કીટાકૃતીનાં પર્વતાનાં નવકાત્. તદધિકારેણાયં જંબૂદ્વીપ ઇતિ. જંબૂવૃક્ષાધિકારેણ. જમ્બુવૃક્ષચિહ્નો દ્વીપો જમ્બુદ્વીપઃ. ફલાધિકારેણ વેતિ. જંબ્વા વા. લુપ્ ચેતિ ફલમ્ અપિ જમ્બૂઃ. તત્ફલચિહ્નો જમ્બૂદ્વીપ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇઇ.59, 60) ચતુસ્કન્ધા
ઇતિ. ચતુઃપ્રાકારા ઇત્ય્ અર્થઃ. ચતુઃસંનિવેશા ઇત્ય્ અપરે.
અયઃપ્રાકારપર્યન્તા
ઇતિ. અયઃપ્રાકારપરિક્ષિપ્તા ઇત્ય્ અર્થઃ.
અયસા પ્રતિવર્જિતા
ઇતિ. અયસોપરિષ્ઠાચ્ છાદિતાઃ. અયસાપિથિતદ્વારા ઇત્ય્ અપરે.
સ્ફુટા
ઇતિ વ્યાપ્તાઃ. પૂર્વવદ્ ઇતિ. ઉત્ક્ષિપ્તે પાદે પુનર્ અપિ સંજાયતે ત્વઙ્માન્સશોણિતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
[તિબ્. 315અ] ક્ષુરમાર્ગાદિકં ત્રયમ્
ઇતિ. ક્ષુરમાર્ગાસિપત્ત્રવનશાલ્મલીવનં ચેતિ ત્રયઃ. શ્યામલશબલાશ્ ચ શ્વાનો ભક્ષયન્તીતિ. અસિપત્ત્રવનાન્તર્ભૂતાઃ. અયસ્તુણ્ડાશ્ ચ વાયસા ઇતિ. શાલ્મલીવનાન્તર્ભૂતાઃ. પ્રાસા ભિન્દિપાલાદયઃ. અધિકયાતનાસ્થાનત્વાદ્ ઉત્સદા ઇતિ. ઉચ્છબ્દો ઽધિકાર્થઃ. અધિકં સીદ્યન્તે ઽત્રેતિ ઉત્સદાઃ. કથં પુનર્ યાતનાધિક્યમ્ ઇત્ય્ આહ. નરકેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અપર ઇતિ. સ્થવિરમનોરથઃ. સ ઊર્ધ્વાર્થં ઉચ્છબ્દમ્ ઇતિ. તેનાહા નરકાવરોધાદ્ અવીચ્યાદિનરકાવરોધાત્ ઊર્ધ્વમ્ એષુ કુકૂલાદિષુ સીદન્તિ. અતસ્ તદુત્સદા ઇતિ.
પ્રશ્નાત્ પ્રશ્નાન્તરમ્ ઇતિ. ષોડશોત્સદાઃ કતમ ઇત્ય્ ઉક્ત્વા. ચતુર્થ ઉત્સદો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 327 ) વૈતરણી. યસ્યાં તે સત્ત્વાઃ અસિશક્તિપ્રાસહસ્તૈઃ પુરુષૈર્ ઉભાભ્યાં તીરાભ્યાં પ્રતિવાર્યમાણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અપિ ગચ્છન્તઃ સ્વિદ્યન્તે પચ્યન્ત ઇતિ. તસ્માદ્ ઇદં પ્રશ્નાન્તરં ઉપજાયતે. કિં તે નરકપાલા ઇતિ વિસ્તરઃ. વિવર્તનીવાયુવદ્ ઇતિ યથા વિવર્તન્યાં વાયવો ભાજનલોકાભિનિર્વૃત્તયે ચેષ્ટન્તે. તદ્લત્ તે ભૂતભૌતિકમાત્રા નરકપાલા ઇતિ.
યમરાક્ષસા
ઇતિ. પાપકર્માણઃ સત્ત્વા નરકપાલા જાયંત ઇત્ય્ અર્થઃ. યે તે યમેનેતિ. યે તે યમેન દેવદૂતીયસૂત્રોક્તેનાનુશાસનેનાનુશિષ્ટાઃ. તાં સત્ત્વાન્ નરકસ્થાનેષુ પ્રક્ષિપન્તિ યમરાજધાનીનિવાસિનઃ. ત એતે યમરાક્ષસા ઉક્તાઃ. ન તુ યે કારણા યાતનાઃ કારયંતિ અસિશક્તિપ્રાસહસ્તાદયઃ [તિબ્. 315બ્]. તસ્યેદાનીં કર્મણઃ ક્વ વિપાક ઇતિ. નરકપાલાનાં નરકકૃતસ્ય કર્મણઃ ક્વ વિપાકઃ. તેષ્વ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. યેષ્વ્ આનંતર્યકારિણાં વિપાકાવકાશઃ. તેષુ નરકેષુ તેષાં નરકપાલાનાં કો વિપ્રતિબન્ધઃ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. તેષામ્ અપિ તાવદ્ આનન્તર્યકારિણાં મહદાનન્તર્યકર્મણો વિપાકસ્યાતિમહતો નરકેષ્વ્ અવકાશો ઽસ્તિ. કિમ્ અંગ પુનર્ નરકપાલાનાં યત્ કર્મ તત્કારણાઃ કારયતામ્ ઇતિ. કૃતાવધિત્વાત્ કૃતમર્યાદત્વાત્ નરકપાલાન્ પ્રતિ. એતે ન દગ્ધવ્યા ઇતિ. ભૂતવિશેષનિર્વૃત્તેર્ વા. ભૂતવિશેષાસ્ તાદૃશાસ્ તેષાં કર્મભિર્ અભિનિર્વૃત્તાઃ. યત્ તેનાગ્નિના ન દહ્યન્તે.
કાયશબ્દવિકારાનુરૂપાણીતિ. કાયવિકારાનુરૂપાણિ અર્બુદો નિર્બુદ ઉત્પલઃ પદ્મો મહાપદ્મશ્ ચેતિ નામાનિ. અર્બુદાદ્યાકારકાયત્વાત્ તત્રત્યાનાં સત્ત્વાનાં. શબ્દવિકારાનુરૂપાણિ અઠઠઃ હહવઃ હુહુવ ઇત્ય્ એતાનિ નામાનિ.
અત એવેતિ. ધાન્યરાશિવદ્ અધોવિશાલત્વાત્. બહિર્ ઇતિ નાન્તર્ગતઃ.
(ઇઇઇ.61-63) તૈજસં સૂર્યકાન્તાત્મકં આપ્યં ચન્દ્રકાન્તાત્મકં. યથાસંભવમ્ ઇતિ. તદુભયમણ્ડલં દૃષ્ટ્યાદીનાં દેશકાલાવસ્થાન્તરાનુરૂપ્યેણ અનુગ્રહાર્થમ્ ઉપઘાતાર્થં ચ. એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યોજ્યમ્ ઇતિ. કથં. યદા પૂર્વવિદેહે રાત્રઃ. તદા જંબૂદ્વીપે [તિબ્. 316અ] સૂર્યાસ્તંગમનમ્ અવરગોદાનીયે મધ્યાહ્નઃ ઉત્તરકુરાવ્ ઉદય ઇત્ય્ એવમ્ અન્યત્રાપિ યોજ્યં.
પ્રાવૃણ્માસે દ્વિતીયે ઽન્ત્યનવમ્યામ્
ઇતિ. પ્રાવૃણ્માસાશ્ ચત્વારઃ શ્રાવણો યાવત્ કાર્ત્તિકઃ. સર્વે ચ માસાઃ કૃષ્ણપક્ષાદ્યાઃ. તત્ર ભાદ્રપદશુક્લપક્ષનવમ્યાં રાત્રિર્ વર્ધતે.
હેમન્તકાનાં ચતુર્થે હીયતે.
હેમન્તીમાસાશ્ ચત્વારો માર્ગશીર્ષાદ્યાઃ ફાલ્ગુનાન્તાઃ. તત્ર ફાલ્ગુનશુક્લપક્ષનવમ્યાં હીયતે નિલવંલવંલ. કાલધ્વનોર્ અત્યન્તસંયોગે દ્વિતીયા.
( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 328 ) અપરપાર્શ્વે છાયા પતન્તી વિકલં મણ્ડલં દર્શયતીતિ. તદ્યથા સ્તંભે પ્રદીપચ્છાયા પતન્તી. યથાયથા સ્તંભ આસન્નો ભવતિ. તથાતથા સ્તંભઃ સ્વછાયયા છાદ્યતે. દૂરે હિ વર્તમાને પ્રદીપે પરિપૂર્ણસ્તંભો દૃશ્યતે. કિંચિદ્ આસન્ને કિંચિત્ ક્ષીયતે યાવદ્ આસન્ને સ્તંભો નષ્ટરૂપો વર્તતે. તદ્વદ્ એતત્. વાહયોગઃ સ તાદૃશ ઇતિ. પુનસ્ તિર્યગ્ અવનામોન્નામયોગેનાધોભાગશ્ ચન્દ્રમણ્ડલસ્ય ક્ષીયતે. ઊર્ધ્વં વર્ધતે ચેતિ યોગાચારાઃ. ચાતુર્મહારાજકાયિકા ઇતિ ચતુર્મહારાજાનાં કાયઃ. તત્ર ભવાશ્ ચાતુર્મહારાજકાયિકાઃ. સુમેરુપરિષણ્ડાદીનીતિ. આદિશબ્દેન યુગંધરાદીનિ.
(ઇઇઇ.64, 65) દશસાહસ્રિકાન્તરા
ઇતિ. યોજનદશસહસ્રપ્રમાણાન્તરા ઇત્ય્ અર્થઃ. અર્ધમ્ આક્ષિપ્તમ્ ઇતિ. અર્ધમ્ અવષ્ટબ્ધં.
સદામદા

ઇતિ. સદામત્તા ઇતિ વક્તવ્યે શ્લોકબન્ધાનુગુણ્યેન સદામદા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અર્થૈકત્વાત્. ચતુર્થ્યાં ચત્વારો મહારાજાનઃ સ્વયં પ્રતિવસન્તીતિ. ધૃતરાષ્ટ્રઃ પૂર્વદિગ્ભાગે. [તિબ્. 316બ્] વિરૂઢકો દક્ષિણે. વિરૂપક્ષઃ પશ્ચિમે. વૈશ્રમણ ઉત્તરસ્મિન્ન્ ઇત્ય્ અનુક્રમો ઽવગન્તવ્યઃ. ચાતુર્મહારાજિકા દેવા ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચતુર્થ્યાં પરિષણ્ડાયાં ચત્વારો મહારાજાનઃ સ્વયં પ્રતિવસંતિ. અત એવમ્ ઉક્તં મહારાજિકા દેવા ઇતિ. મહારાજેષુ ભવા ઇતિ કૃત્વા મહિષ્ઠો મહત્તમઃ.
(ઇઇઇ.66-69) સ વિંશતિસહસ્રદિગ્
ઇતિ. યદ્ય્ એવં કથમ્ ઇદમ્ ઉક્તં

સમોચ્છ્રાયઘનાશ્ ચ ત.
ઇતિ. મધ્યભાગમ્ એવાભિસમીક્ષ્યૈવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ.
અધ્યર્ધમ્
ઇતિ. અધિકમ્ અર્ધમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ અધ્યર્ધં. અધ્યર્ધં યોજનમ્ અસ્યેત્ય્
અધ્યર્ધયોજનં.
સમુચ્છ્રાયેણેતિ અધ્યાહાર્યં. ધાતુશતેન રંગશતેન. નાનારત્નસ્થાનવિધાનસંપદેતિ. નાનારત્નવિધાનસમ્પદા નાનાસ્થાનવિધાનસમ્પદા ચ. સર્વાન્યભવનાનાં શ્રિયસ્ તાસાં મહિમાનો મહત્ત્વાનિ. હ્રેપણો લજ્જનો લજ્જાજનક ઇત્ય્ અર્થઃ. દૈર્ઘ્યેણાર્ધતૃતીયં યોજનશતં પાર્શ્વમ્ ઇતિ. એકં પાર્શ્વમ્ એતત્પ્રમાણં. યાવચ્ ચતુર્થમ્ અપ્ય્ એતત્પ્રમાણમ્ ઇતિ.
સુભૂમીનીતિ.
શોભના ભૂમય એષામ્ ઇતિ
સુભૂમીનિ ક્રીડાસ્થાનાનિ.
ચતુર્દિશમ્
ઇતિ. ચતસ્રો દિશો ઽસ્યેતિ
ચતુર્દિશં
ક્રિયાવિશેષણં. ભાગુરિમતેન દિક્છબ્દો ઽકારન્તો ભવતિ. વિંશતિયોજનાન્ય્ અતિક્રમ્ય કૃઈડાસ્થાનાનિ ભવન્તીતિ. વિંશતિયોજનાન્ય્ અન્તરિતાનીત્ય્ ઉચ્યતે. ત્રાયસ્ત્રિંશાનામ્ ઇતિ. ત્રયસ્ત્રિંશાસ્ તેષુ ભવાસ્ ત્રાયસ્ત્રિંશાઃ. તેષાં. કામરતિપ્રકર્ષાલયઃ કામરતિવિશેષસ્થાનં. વૃક્ષાનતિક્રમં [તિબ્. 317અ] સંધાયોક્તમ્ ઇતિ. તં કોવિદારવૃક્ષમ્ અનતિક્રમ્ય સ ગન્ધો વર્તતે. તસ્ય પંચાશદ્યોજનાનિ શાખાપત્ત્રપલાશમ્ ઇતિ એવં વૃક્ષાનતિક્રમં સંધાયોક્તં પંચાશદ્યોજનાનિ પ્રતિવાતં ગન્ધો વાતીતિ. અત્રોત્તરમ્ આહુઃ. ન હિ નામ પ્રતિવાતં વાતો ભવતિ. યત્રૈવોત્પદ્યતે. તત્રૈવ ધ્વન્સ્યતે. ન દેશાન્તરે સંતાનં સંતનોતિ. ઉક્તં ચ પંચાશદ્યોજનાનિ પ્રતિવાતમ્ ઇતિ. તસ્માદ્ અસમાધિર્ એષઃ. તસ્માત્ સમાધ્યન્તરમ્ ઇદમ્ આહ. તસ્યૈવ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કિં પુનઃ કારણં યોજનશતમ્ અત્ર વાતં ગંધો વાતિ પ્રતિવાતં તુ પંચાશત્. ન તતઃ પરેણેતિ અત આહ. મન્દતરતમસમારંભાત્ ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. મૃદુમારુતપ્રતિબધ્યમાનતયા મન્દતરતમસમારંભઃ. તતશ્ ચ સ ગન્ધસંતાન આશ્વ્ એવ સમુચ્છિદ્યતે. અતઃ કારણાત્ ન તથા વિપ્રકૃષ્ટમ્ અધ્વાનં યોજનશતપ્રમાણં પ્રસર્પતીતિ.
ઉતાહો વાયુર્ અધિવાસિતો જાયત ઇતિ. યથા તિલેષુ પુષ્પગંધાદ્ ગન્ધાન્તરમ્ ઉત્પદ્યતે ઽન્યદ્ એવ ન સ પૌષ્પો ગન્ધ ઇત્ય્ આહ. યદિ પંચાશદ્યોજનં પ્રતિવાતગન્ધો વાતિ. યત્ તર્હિ ભગવતોક્તં
ન પુષ્પગન્ધઃ પ્રતિવાતમ્ એતીતિ.
વિસ્તરઃ.
મૌલિકો ગન્ધો
મુસ્તાદિઃ.
કૃત્યાકૃત્યં સમર્થયન્ત ઇતિ. કાર્યાકાર્યં સંપ્રતીચ્છન્તિ સંપ્રધારયન્તીત્ય્ અર્થઃ.
(ઇઇઇ.70અબ્) સમાસેન યેષાં ભાજનં પ્રજ્ઞાયત ઇતિ. ભાજનં સ્થાનં. વિસ્તરેણાન્યે ઽપિ દેવાઃ ક્રીડાપ્રમોષકપ્રહાસકાદયઃ સન્તીતિ. અતઃ સમાસેનોક્તં.
(ઇઇઇ.70ચ્દ્) દ્વંદ્વેન [તિબ્. 317બ્] યાવદ્ ઈક્ષિતેન મૈથુનમ્ એષામ્ ઇતિ
દ્વંદ્વાલિંગનપાણ્યાપ્તિહસિતેક્ષિતમૈથુનાઃ.
સઋવેષાં સમાપત્ત્યેતિ. ષણ્ણામ્ અપિ કામભુજાં દ્વંદ્વસમાપત્ત્યા પરિદાહવિગમઃ. કાલપરિમાણં તુ પ્રજ્ઞપ્તાવ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યાવતા કાલેન દ્વંદ્વાલિંગનપાણ્યાપ્તિહસિતેક્ષિતાનિ ભવંતિ. તાવતા કાલેન એષાં ભૂમિસમ્બન્ધવાસિનાં યામતુષિતનિર્માણરતિપરનિર્મિતવશવર્તિનાં યથાક્રમં દ્વંદ્વસમાપત્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 330 ) ઇતિ વૈભાષિકાઃ. યાવદ્યાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યાવદ્યાવત્ પરેણ પરતરેણ વિષયાણાં તીવ્રતરત્વાત્ રાગો ઽપિ તીવ્રતરઃ. તાવત્તાવન્ મૈથુનકાર ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇઇ.71ચ્દ્) તે પુનશ્ ચત્વારો દેવનિકાયા ઇતિ. ચાતુર્મહારાજકાયિકા યાવત્ તુષિતાઃ. યથોત્પન્નપરિભોગઃ સ એષામ્ અસ્તીતિ યથોત્પન્નપરિભોગિનઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. યથેચ્છયાત્મનિર્મિતં. તસ્ય પરિભોગઃ. પૂર્વવત્. યથેચ્છાત્મપરનિર્મિતપરિભોગિત્વાદ્ ઇતિ. આત્મના પરેણ ચ નિર્મિતે. યથેચ્છયાત્મપરનિર્મિતે. તયોઃ પરિભોગઃ પૂર્વવત્. યથેચ્છપરનિર્મિતપરિભોગિત્વાદ્ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ. તત્ર પાઠે એવં વિગ્રહઃ. પરનિર્મિતં યથેચ્છં પરનિર્મિતં. તસ્ય પરિભોગ ઇતિ. પૂર્વવત્. નિર્માણરતીનાં પરનિર્મિતાં કામાન્ પરિભોક્તું ન સમૃધ્યતિ. તદ્ એવં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં નિર્માણરતિભ્યો [તિબ્. 318અ] વિશેષઃ પ્રદર્શિતો ભવતિ. બાહ્યરૂપાદિવિષયનિર્માણં ચાત્ર વેદિતવ્યં. વિવેકજેન પ્રથમધ્યાનભૂમિકેન. અકુશલવિવિક્તત્વાત્. સમાધિજેન ચ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકેન. વિતર્કવિચારવિગમાત્. પ્રીતિસુખેનેતિ. પ્રીતિલક્ષણેન સુખેન. નિઃપ્રીતિકેન ચ સુખેન. સૌમનસ્યવિગમાત્. સુખં વિહરન્ત ઇતિ. સુખમ્ ઇતિ ક્રિયાવિશેષણં. સુખોપપત્તિત્વં વિચાર્યમ્ ઇતિ. સુખાભાવાન્ ન ધ્યાનાન્તરં સુખોપપત્તિર્ ઇતિ શક્યં વક્તું. કુશલવિપાકત્વેન સુખકલ્પત્વાત્ સુખોપપત્તિર્ ઇતિ ન શક્યં વ્યવસ્થાપયિતું. ચતુર્થે ઽપિ ધ્યાને સુખોપપત્તિપ્રસંગ ઇતિ ચેત્. ન. તસ્યાં ભૂમૌ સુખાભાવાત્. તસ્માદ્ વિચાર્યં સંપ્રધાર્યમ્ એતદ્ ઇતિ ભાવઃ.
(ઇઇઇ.72ચ્દ્) એવં શેષા ઇતિ. ઋદ્ધ્યા વા યામાસ્ તુષિતાં ગચ્છેયુઃ. યદિ ઋદ્ધિમતા નીયેરન્. દેવેન વા તત્રત્યેન. સમાનભૂમિકાસ્ તુ ચાતુર્મહારાજકાયિકાઃ ત્રયસ્ત્રિંશાં ગચ્છન્તિ. આગતં તૂર્ધ્વોપપન્નં પશ્યેદ્ ઇતિ. સમાનભૂમિકં નોર્ધ્વભૂમિકમ્ ઇતિ. પ્રથમધ્યાનોપપન્નો ન દ્વિતીયધ્યાનોપપન્નમ્ ઇત્યાદિ. તદિચ્છયેતિ. ઊર્ધ્વોપપનેચ્છયા. ઇહત્યમ્ ઇવેતિ. ઇહભવ ઇહત્યઃ. અધોભૂમિક ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇહત્યમ્ ઇવ પશ્યેદ્ ઇતિ નિકાયાન્તરીયાઃ. યથા સ્પ્રષ્ટવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉદાહરણમાત્રમ્ એતત્. [તિબ્. 318બ્] યથા શબ્દ ઇત્ય્ એતદ્ અપિ ગમ્યેત.
ચતુર્ણાં કામાવચરાણાં યામાદિસ્થાનાનાં. દ્વિગુણોત્તરમ્ ઇતિ. યામસ્થાનાદ્ દ્વિગુણં તુષિતસ્થાનમ્ ઇત્યાદિ. ચતુર્થં ત્વ્ અપરિમાણમ્ ઇતિ. તારકાવત્ અતલવાટકપ્રતિબદ્ધવિમાનત્વાત્ અપરિમાણત્વસંભવ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
(ઇઇઇ.73, 74) સહસ્રં બ્રહ્મલોકાનામ્
ઇતિ. બ્રહ્મકાયિકબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્મણામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. લોકે તથા પ્રતીતત્વાત્.
ચૂલિક
ઇતિ. મહતો લોકધાતોશ્ ચૂડાભૂતત્વાત્ ચૂલિક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સંભવો હિ વિવર્ત ઇતિ. વિવિધવર્તનં વિવર્તઃ. વિવિધા વા વર્તન્તે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ વિવર્તઃ. સંવર્તનં સંવર્તઃ. સમ્વર્તન્તે વાસ્મિન્ન્ ઇતિ સંવર્તઃ. તસ્મિં હિ કાલે સત્ત્વા એકસ્મિન્ ધ્યાને દ્વિતીયે તૃતીયે ચતુર્થે વા સંવર્તન્તે સંગચ્છન્ત ઇતિ.
વિવર્તતે ચ સંવૃત્ત આસ્તે સંવર્તતે સમમ્
ઇતિ ઉત્તરત્ર વ્યાખ્યાસ્યામઃ.
(ઇઇઇ.75-77અબ્) જામ્બૂદ્વીપાઃ પ્રમાણેન ચતુઃસાર્ધત્રિહસ્તકા
ઇતિ. સાર્ધત્રિહસ્તપ્રમાણશરીરાઃ. કેચિત્ તુ ચતુર્હસ્તપ્રમાણશરીરાઃ.
પૂર્વગોદોત્તરાહ્વયા
ઇતિ. પૂર્વો ગોદ ઉત્તર ઇતિ ચાહ્વય એષાં. તે
પૂર્વગોદોત્તરાહ્વયાઃ.
તેષાં યથાસંખ્યં અષ્ટહસ્તપ્રમાણાઃ પૂર્વવિદેહકાઃ ષોડશહસ્તપ્રમાણાઃ ગોદાનીયાઃ દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તપ્રમાણકા ઔત્તરકૌરવા ઇતિ.
પાદવૃદ્ધ્યેતિ
વિસ્તરઃ.

યાવત્ સાર્ધક્રોશ
ઇતિ વક્ષ્યમાણત્વાત્ પાદ ઇતિ ક્રોશસ્યેતિ ગમ્યતે. ક્રોશચતુર્થભાગમાત્રં ચ શરીરં [તિબ્. 319અ] ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં. દ્વિપાદમાત્રં ત્રાયસ્ત્રિંશાનાં યાવદ્ અધ્યર્ધક્રોશમાત્રં પરનિર્મિતવશવર્તિનાં. યોજનત્રયેણ હીનં દ્વિગુણમ્ ઇતિ. દ્વિગુણં કૃત્વા તૃઈણિ યોજનાન્ય્ અપનેયાનિ. પંચવિંશયોજનશતમ્ અનભ્રકાણાં શરીરપ્રંઆણમ્ ઇતિ. પુણ્યપ્રસવાનામ્ ઇતિ. પુણ્યપ્રસવાનામ્ અર્ધતૃતીયં યોજનશતં શરીરપ્રમાણં. બૃહત્ફલાનાં પંચયોજનશતાનીતિ ગણયિતવ્યં.
(ઇઇઇ.77ચ્દ્-80) કુમુદપદ્મવદ્ ઇતિ. યથેહ કુમુદાનિ અહનિ સંકુચન્તિ રાત્રૌ વિકસન્તિ. પદ્માનિ તુ વિપર્યયેણ. તથા તત્ર કેષાંચિદ્ એવ પુષ્પાણાં સંકોચાદ્ અહનિ ચ વિકાસાદ્ અહોરાત્રવ્યવસ્થાનં. શકુનીનાં ચ કૂજનાકૂજનાત્. અકૂજનાદ્ રાત્રિઃ કૂજનાત્ પ્રભાતં. વિપર્યયેણ વા યથાશકુનિજાતિ. મિદ્ધાપગમોપગમાચ્ ચ. મિદ્ધોપગમાદ્ રાત્રિઃ પ્રજ્ઞાયતે. મિદ્ધાપગમાત્ પ્રભાતમ્ ઇતિ.
અધિકાધિકમ્
ઇતિ. વિંશતિર્ અધિકં. અધિકં ભવતીત્ય્ અર્થઃ. તેનાહ. એવમ્ તેષાં યથાક્રમં ચત્વારિંશત્ ષષ્ટિર્ અશીતિઃ કલ્પસહસ્રાણ્ય્ આયુઃપ્રમાણમ્ ઇતિ. વિજ્ઞાનાનંત્યાયતને ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 332 ) ચત્વારિંશત્. આકિંચન્યાયતને ષષ્ટિઃ. ભવગ્રે ઽશીતિર્ ઇતિ. તસ્માદ્ અધો મહાકલ્પસ્યાર્ધમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અશીતિર્ અન્તરકલ્પા મહાકલ્પઃ. તસ્યાર્ધં ચત્વારિંશદ્ અન્તરકલ્પાઃ. તસ્ય મહાકલ્પાર્ધસ્ય કલ્પીકૃતસ્ય યદ્ અર્ધં વિંશતિર્ અન્તરકલ્પાઃ. તદ્ બ્રહ્મકાયિકાનાં આયુઃપ્રમાણં. [તિબ્. 319બ્] યત્ તદર્ધકલ્પીકૃતં ચત્વારિંશદ્ અન્તરકલ્પાઃ. તદ્ બ્રહ્મપુરોહિતાનામ્ આયુઃપ્રમાણં. તદ્ એવમ્ આત્મીયાર્ધં મહાબ્રહ્મણ આયુઃપ્રમાણં. સ હ્ય્ અધ્યર્ધઃ કલ્પ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ષષ્ટ્યન્તરકલ્પસંખ્યા. મહાબ્રહ્માદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન બ્રહ્મપુરોહિતાનાં બ્રહ્મકાયિકાનાં ચ પ્રાતિલોમ્યેન ગ્રહણં.
અર્ધમ્ અધસ્ તત
ઇતિ પરીત્તાભાદ્ દેવનિકાયાદ્ ઇતિ નિર્દેશાપેક્ષણાત્.
(ઇઇઇ.81-83) તેષામ્ આયુઃપ્રમાણમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. તેષાં મહાબ્રહ્મણાં બ્રહ્મપુરોહિતાનાં બ્રહ્મકાયિકાનાં.
કામદેવાયુષા તુલ્યા
ઇતિ વિસ્તરઃ. ચાતુર્મહારાજકાયિકાનાં યદ્ આયુઃપ્રમાણમ્ ઉક્તં. સ સંજીવે અહોરાત્રઃ. એવં યાવદ્ યત્ પરનિર્મિતવશવર્તિનામ્ આયુઃપ્રમાણમ્ ઉક્તં. સ તપને અહોરાત્રઃ.
કામદેવવદ્
ઇતિ. કામદેવાનામ્ ઇવ
કામદેવવત્.
તત્ર તસ્યેવેતિ વતિઃ. તેન યાવત્ દ્વાદશમાસકેનેતિ તેન તત્રત્યેનાહોરાત્રેણ તેષાં ત્રિંશદ્રાત્રકેણ માસેન દ્વાદ્શમાસકેન સમ્વત્સરેણ તત્રત્યાનિ દિવ્યાનિ પંચ વર્ષશતાન્ય્ આયુર્ ઇત્યાદિ. એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યથાયોગં યોજ્યમ્ ઇતિ. યદ્ યામાનામ્ આયુઃપ્રમાણં. તત્ સંઘાતે મહાનરકે એકં રાત્રિંદિવમ્. તેન રાત્રિદિવેન તસ્મિન્ વર્ષસહસ્રદ્વયમ્ આયુઃપ્રમાણં. એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યથાયોગં યોજ્યં. અષ્ટાવ્ ઇમે ભિક્ષવ ઇતિ. અષ્ટાવ્ ઇમે ભિક્ષવઃ નાગા મહાનાગાઃ કલ્પસ્થા ધરણિંધરાઃ અપ્રત્યુદ્ધાર્યાઃ સુપર્ણિનઃ પક્ષિરાજસ્ય દેવાસુરમ્ અપિ [તિબ્. 320અ] સંગ્રામમ્ અનુભવન્ત્ય્ અપિ પ્રત્યનુભવન્ત્ય્ અપિ. તે પુનઃ કતમે. તદ્યથા નન્દો નાગરાજઃ ઉપનન્દો નાગરાજઃ અશ્વતરી નાગરાજઃ મુચિલિન્દો નાગરાજઃ મનસ્વી નાગરાજઃ ધૃતરાષ્ટ્રો નાગરાજો મહાકાલો નાગરાજ એલપત્ત્રો નાગરાજ ઇતિ. ચૂલિકાબદ્ધ ઇતિ શિખાબદ્ધઃ.
(ઇઇઇ.84અબ્) એકજાતિપ્રતિબદ્ધસ્યેતિ. એકજન્મપ્રતિબધબુદ્ધત્વસ્ય. ચરમભવિકસ્યેતિ અન્ત્યજન્મનઃ, યેન તસ્મિન્ન્ એવ જન્મનિ અર્હત્ત્વં સાક્ષાત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 333 ) કર્તવ્યમ્. તસ્ય નાસ્ત્ય્ અન્તરેણ કાલક્રિયા યાવદ્ અર્હત્ત્વં ન પ્રાપ્નોતિ. શ્રદ્ધાનુસારિધર્માનુસારિણોઃ નાસ્ત્ય્ અન્તરેણ કાલક્રિયા યાવચ્ છ્રદ્ધાધિમુક્તદૃષ્ટિપ્રાપ્તૌ ન ભવતઃ. તદ્ગર્ભયોર્ ઇતિ. બોધિસત્ત્વચક્રવર્તિગર્ભયોઃ. તન્માત્રોર્ નાસ્ત્ય્ અન્તરેણ કાલક્રિયા યાવન્ ન તૌ જાયેતે. એવમાદીનામ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન નિરોધાસંજ્ઞિસમાપત્તિસમાપન્નાનાં મૈત્ર્યાદિસમાપન્નાનાં ચ નાસ્ત્ય્ અન્તરેણ કાલક્રિયા યાવત્ તસ્માત્ સમાધેર્ ન વ્યુત્તિષ્ઠન્તે.
(ઇઇઇ.85, 86) ચતુર્વિંશતિર્ અંગુલ્યો હસ્ત
ઇતિ. અભિધર્મવચનકાલે યઃ પુરુષહસ્તઃ. સ ગ્રહીતવ્યઃ. યેન ચાતુર્દ્વીપકાદિપરિમાણવ્યવસ્થાનં.
(ઇઇઇ.87, 88) હેમન્તાનામ્ ઇતિ. યથા વર્ષા ઇત્ય્ એકસ્મિન્ન્ અપ્ય્ અર્થે બહુવચનં પ્રસિદ્ધં. એવં હેમન્તા ગ્રીષ્મા ઇતિ દ્રષ્ટવ્યં. પ્રવચને ત્રય એવ ર્તવો ન યથા લોકે ષડ્ ઇતિ. શિશિરો હિ શીતસામાન્યાદ્ ધેમન્ત ઇત્ય્ ઉક્તઃ. વસન્તો ઽપ્ય્ ઉષ્ણસામાન્યાદ્ ગ્રીષ્મ ઇત્ય્ ઉક્તઃ. શરદ્ અપિ વૃષ્ટિસામાન્યાદ્ [તિબ્. 320બ્] વર્ષા ઇત્ય્ ઉક્તેતિ.
હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાણામ્
ઇતિ. સર્વબૌદ્ધાનાં હેમન્તાઃ પ્રથમ ઋતુઃ. ગ્રીષ્મા દ્વિતીયઃ. વર્ષાસ્ તૃતીયઃ. તત્રાધિકમ્ અર્ધમ્ અસ્યેતિ અધ્યર્ધો માસઃ. તસ્મિન્ન્
અધ્યર્ધમાસિ નિર્ગતે.
માર્ગશીર્ષે સપૌષર્ધે ઽતિક્રાન્તે.
શેષે ઽર્ધમાસે.
પૌષસ્યર્ધે ઽવશિષ્ટે કૃષ્ણચતુર્દશ્યામ્.
ઊનરાત્રો
વિદ્વદ્ભિર્
બૌદ્ધૈર્
નિપાત્યતે
ત્યજ્યતે ઇત્ય્ અર્થઃ. ચાતુર્દશિકો ઽત્ર ભિક્ષુભિઃ પોષધઃ ક્રિયતે. એવં માઘે ફાલ્ગુનાર્ધે ઽતિક્રાન્તે શેષે ઽર્ધમાસે ફાલ્ગુનાવશિષ્ટે પુનર્ અપર ઊનરાત્રો નિપાત્યતે. તથા ગ્રીષ્મેષુ વૈશાખકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં આષાઢચતુર્દશ્યાં ચાપરાવ્ ઊનરાત્રૌ નિપાત્યેતે. વર્ષેષ્વ્ અપિ ભાદ્રપદકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં કાર્ત્તિકકૃષ્ણચતુર્દશ્યાં ચાપરાવ્ ઊનરાત્રૌ નિપાત્યેતે.

(ઇઇઇ.89-92) ગતિસંવર્તનીતિ. નરકાદ્યાઃ પંચ ગતયો ગત્યેકદેશે દેવગતૌ સંવર્તન્તે. એકસ્થીભવન્તીત્ય્ અર્થઃ. ધાતુસંવર્તની ચેતિ. કામધાતુઃ રૂપધાતૌ સંવર્તત ઇતિ. સત્ત્વસંવર્તનીતિ. યદા સત્ત્વા એવ સમ્વર્તન્તે ધ્યાનેષ્વ્ એકસ્થીભવન્તિ. ન તુ તાવદ્ ભાજનાનિ સંવર્તન્તે. વિનશ્યન્તીત્ય્ અર્થઃ. ભાજનસમ્વર્તનીતિ. યદા ભાજનાન્ય્ એવ સમ્વર્તન્તે ન તુ સત્ત્વાઃ. એકસ્યાપિ સત્ત્વસ્ય તત્રાભાવાત્. યદ્ અયં લોક ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ અયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 334 ) લોકો વિંશતિમ્ અન્તરકલ્પાન્ વિવૃત્તો જાતઃ. યાવન્ નરકોત્પત્તિપ્રભૃતિ નિર્યાતં. [તિબ્. 321અ] તન્ નિષ્ઠિતં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તત્ પ્રતિપન્નં વક્તવ્યમ્ ઇતિ તત્ સંવર્તનમ્ આરબ્ધં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એવં તિર્યક્સંવર્તની પ્રેતસંવર્તની ચ વક્તવ્યેતિ. યદા તિર્યક્ષ્વ્ એકસત્ત્વો ઽપિ નાવશિષ્ટો ભવતિ. ઇયતા ઽયં લોકઃ સમ્વૃત્તો ભવતિ તિર્યક્સમ્વર્તન્યા. યસ્ય તદાનીં નિયતં તિર્યગ્વેદનીયં કર્મ ધ્રિયતે. સ લોકધાત્વન્તરતિર્યક્ષુ ક્ષિપ્યતે. એવં પ્રેતસંવર્તની યોજ્યા યદા પ્રેતેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરેણ. મનુષ્યસહચરિષ્ણવ ઇતિ. મનુષ્યસહચરણશીલાઃ. ગોમહિષાદયઃ. ધર્મતાપ્રતિલંભિકમ્ ઇતિ. ધર્મતા નામ કુશલાનાં ધર્માણાં તદાનીં પરિણામવિશેષઃ. તયા પ્રતિલંભો ઽસ્યાસ્તીતિ ધર્મતાપ્રતિલંભિકં. યન્ મનુષ્યેષ્વ્ ઇતિ. જમ્બૂદ્વીપમનુષ્યેષ્વ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એવં પૂર્વવિદેહગોદાનીયસમ્વર્તન્યૌ યોજ્યૌ. ઉત્તરકુરુસંવર્તની ત્વ્ એવં વક્તવ્યા ભવેતિ. સ કાલો યદ્ ઉત્તરકુરૌ મનુષ્યાશ્ ચ્યવન્ત એવ નોપપદ્યન્તે. યદા તત્રૈકસત્ત્વો પિ નાવશિષ્ટો ભવતિ. ઇયતાયં લોકઃ સંવૃત્તો ભવતિ ઉત્તરકુરુસમ્વર્તન્યેતિ. કસ્માદ્ એવં વક્તવ્યા. ન તુ જંબુદ્વીપસમ્વર્તન્યાદિવદ્ ઇત્ય્ આહ. તત્ર વૈરાગ્યાભાવાત્. તત્રોત્તરકુરૌ વૈરાગ્યાભાવાત્. ઇત એવ સામન્તકાદ્ ઇતિ. ચાતુર્દ્વીપકસામન્તકાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તદાક્ષેપકે કર્મણિ પરિક્ષીણ ઇતિ. ભાજનાક્ષેપકે ભાજનોત્પાદકે પરિક્ષીણ ઇત્ય્ અર્થઃ. બ્રાહ્મં વિમાનં નિર્દહદ્ અર્ચિઃ પરૈતિ [તિબ્. 321બ્] ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ. તચ્ ચ તદ્ભૂમિકમ્ એવાર્ચિર્ ઇતિ. પ્રથમધ્યાનભૂમિકં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. ન હિ વિસભાગા વિસદૃશાઃ અપક્ષાલા ઉપદ્રવાઃ અગ્ન્યાદયઃ ક્રમન્તે તાપયન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. આહ. યદ્ય્ એવં કિમ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે. તસ્માદ્ એવ ચેતિ વિસ્તરેણેત્ય્ અત ઉચ્યતે. તદ્સમ્બદ્ધસંભૂતત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તેન કામાવચરેણાર્ચિષા સમ્બદ્ધં સંભૂતં રૂપાવચરમ્ અર્ચિઃ. તદ્ભાવઃ. તસ્માદ્ ઇતિ. એવમ્ અન્યસ્યામ્ ઇતિ. યથા તેજઃસમ્વર્તન્યામ્ ઉક્તમ્ એવમ્ અન્યસ્યામ્ અપ્ય્ અપ્સંવર્તન્યાં વાયુષંવર્તન્યાં ચ યથાસંભવં વેદિતવ્યં. કથં કૃત્વા. નરકાદિસંવર્તનીં પૂર્વવદ્ ઉક્ત્વા યાવદ્ ઇયતાયં લોકઃ સમ્વૃત્તો ભવતિ સત્ત્વસમ્વર્તન્યા. તતઃ શૂન્યે ભાજને સહજો ઽબ્ધાતુઃ સંભવતિ. યસ્ તં ભાજનલોકં લવણમ્ ઇવ વિલોપયતિ. સ કામાવચરો ઽબ્ધાતુઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકં અબ્ધાતું સંબધ્નાતિ. સ ચ દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકં સમ્બધ્નાતિ. સ ચાબ્ધાતુસ્ ત્રિભૂમિકો ઽપિ સ્વેનસ્વેન ભાજનેન સહાન્તર્ધીયતે. એવં વાયુસંવર્તન્યાં સહજો વાયુઃ સંભવતીતિ વક્તવ્યં. કથમ્ ઇતિ. પૂર્વવદ્ ઉક્ત્વા યાવત્ સહજો વાયુધાતુઃ સંભવતીતિ. યસ્ તં ભાજનલોકં કામાવચરં યાવત્ તૃતીયધ્યાનભૂમિકં ક્રમેણ પાંસુરાશિમ્ ઇવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 335 ) વિકરતિ વિધ્વંસયતિ. યાવત્ તેનૈવ સાર્ધમ્ અન્તર્ધીયતે.
વિવર્તકલ્પં વિસ્તરેણ વક્તુકામ આહ. તથા હિ સમ્વૃત્તો લોક ઇતિ વિસ્તરઃ. તથેતિ યથા વર્ણિતં. તદેતિ વિસ્તરઃ. [તિબ્. 322અ] યદાકાશે મન્દમન્દા વાયવઃ સ્પન્દન્તે. તદા પ્રભૃતિ યદ્ અયં લોકો વિંશતિમ્ અન્તરકલ્પાન્ સંવૃત્તો ઽસ્થાત્. તન્ નિર્યાતં પરિસમાપ્તં વક્તવ્યં. તદ્ ઉપયાતં વક્તવ્યમ્ ઇતિ. તદ્ આરબ્ધં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથોક્તક્રમવિધાનમ્ ઇતિ. યથોક્તેન ક્રમેણ વિધાનેન ચ સર્વં જાયતે. યથોક્તઃ ક્રમો વાયુમણ્ડલં અપ્મણ્ડલમ્ તતઃ કાંચનમયી પૃથિવી તતઃ સુમેર્વાદયશ્ ચેતિ. યથોક્તં વિધાનં યસ્ય યદ્ વિધાનમ્ ઉક્તં આયામોદ્વેધપરિણાહસંસ્થાનલક્ષણં. તત્ તથા સર્વં જાયતે. પ્રથમં તુ બ્રાહ્મમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્ પશ્ચાત્ સંવર્તતે. તત્ પૂર્વં વિવર્તત ઇતિ સ્થિતિઃ. તેનાહ. પ્રથમં તુ બ્રાહ્મં વિમાનમ્ ઉત્પદ્યતે. તતો યાવદ્ યામીયમ્ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેન બ્રહ્મવિમાનાનન્તરં પરનિર્મિતવશવર્તિવિમાનં તદનંતરં નિર્માણરતિવિમાનં તતો ઽનન્તરં યાવદ્ યામીયં વિમાનમ્ ઉત્પદ્યતે. તતો યામીયવિમાનોત્પત્ત્યનન્તરં વાયુમણ્ડલાદીનીતિ. યદ્ ઉત ભાજનવિવર્તન્યેતિ ન સત્ત્વવિવર્તન્યેતિ દર્શયતિ. શૂન્યે બ્રાહ્મે વિમાને ઉત્પદ્યત ઇતિ મહાબ્રહ્મા. અન્યે ઽપિ ચ સત્ત્વા ઇતિ તદ્પરિવારાઃ. તતશ્ ચ્યુત્વા બ્રહ્મપુરોહિતેષ્વ્ ઇતિ. તત આભાસ્વરેભ્યઃ. તન્ નિર્યાતં ભવતીતિ. તદ્ વિવર્તનં લોકસ્ય પરિસમાપ્તં ભવતીત્ય્ અર્થઃ.
તદ્ ઉપયાતં ભવતીતિ. આરબ્ધં વિવૃત્તાવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. એકાન્નવિંશતિર્ અન્તરકલ્પા અપરિમિતાયુષામ્ [તિબ્. 322બ્] ઇતિ. એકો ઽન્તરકલ્પો બ્રહ્મલોકવિમાનાદિભાજનનિર્વૃત્ત્યાતિક્રાન્ત ઇતિ એકોનવિંશતિર્ અવશિષ્ટા અન્તરકલ્પા અપરિમિતાયુષાં માનુષ્યાણાં અતિક્રામન્તિ આ નરકસત્ત્વપ્રાદુર્ભાવાત્. સા ચ વિવર્તમાનાવસ્થાતિક્રાન્તા એવાવગન્તવ્યા. પ્રાદુર્ભૂતે નારકે સત્ત્વે વિવૃત્તાવસ્થા પ્રારબ્ધા. સેયમ્ ઉચ્યતે. અપરિમિતાયુષામ્ એવ હ્રસતાં યાવદ્ દશવર્ષાયુષામ્ એકો વિવૃત્તવસ્થાન્તરકલ્પઃ. તેનાહ. સો ઽસૌ વિવૃત્તાનાં તિષ્ઠતાં પ્રહમાન્તરકલ્પ ઇતિ. તતો ઽષ્ટાદશ
ઉત્કર્ષા અપકર્ષાશ્ ચ.
તતસ્ તુ
ઉત્કર્ષ એક
ઇતિ. વિંશત્યન્તરકલ્પપરિમાણા વિવૃત્તવસ્થાવગન્તવ્યા.
પંચસ્કંધસ્વભાવઃ કલ્પઃ
ત એવાધ્વા કથાવસ્ત્વ્
ઇતિ. મુક્તકમ્ ઇતિ. ન ચતુરાગમાન્તર્ગતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અષ્ટ્કં મધ્યાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 336 ) વિસ્મૃતમ્ ઇતિ. અષ્ટૌ સ્થાનાનિ ક્વાપિ પ્રદેશે પ્રમુષિતત્વાત્ ન પઠિતાનિ. તેનાત્ર દ્વાપંચાશાત્ સ્થાનાનિ ભવંતિ. ષષ્ટ્યા ચ સંખ્યાસ્થાનૈર્ ભવિતવ્યં. તાન્ય્ અષ્ટકાનિ સ્વયં કાનિચિન્ નામાનિ કૃત્વા પઠિતવ્યાનિ. યેન ષષ્ટિસંખ્યાસ્થાનાનિ પરિપૂર્ણાનિ ભવેયુઃ. અસંખ્યા ઇતિ. અસંખ્યેયાઃ. સંખ્યાનેનાસંખ્યેયાઃ અસંખ્યા ઇતિ. બહુવચનનિર્દેશાદ્ અનુક્તા અપિ તદ્ધિતા ભવંતિ. યદ્ય્ એવં
તદસંખ્યત્રયોદ્ભવમ્

ઇતિ કથમ્ ઉક્તં. નૈષ દોષઃ. નાસ્તિ સંખ્યાપરેણૈષ્વ્ ઇતિ અસંખ્યાઃ અસંખ્યેયાઃ કલ્પાઃ. અસંખ્યાશ્ ચાસંખ્યાશ્ ચ અસંખ્યાશ્ ચેતિ અસંખ્યાઃ. તેષાં ત્રયં. તેષાં કલ્પાનાં અસંખ્યત્રયોદ્ભવતીતિ
તદસંખ્યત્રયોદ્ભવં
બુદ્ધત્વમ્
ઇતિ એવં તદ્ વ્યાખ્યાતવ્યં.
તસ્યાભિમતત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય પરાર્થસ્યાભિમતત્વાત્. યો હ્ય્ અભિમતઃ. સ સ્વાર્થો દૃષ્ટ ઇતિ. [તિબ્. 323અ] તદ્ધેતોર્ ઇતિ. આત્મસ્નેહહેતોઃ. આત્મસ્નેહં તેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. આત્મસ્નેહં તેભ્યઃ સ્વાસાંતાનિકેભ્યઃ સંસ્કારેભ્યો નિવર્ત્ય અપેક્ષાં કરુણાલક્ષણાં વર્ધયિત્વા તદ્ધેતોર્ અપેક્ષાહેતોર્ દુઃખાન્ય્ ઉદ્વહન્તીતિ સંભાવ્યં પ્રતિપત્તવ્યં.
મધ્યો દુઃખનિવૃત્તિમ્ એવેતિ.
પ્રત્યેકબુદ્ધઃ શ્રાવકો દુઃખનિવૃત્તિમ્ એવ મોક્ષમ્ એવ પ્રાર્થયતે.
ન સુખં.
સાંસારિકં. કુતઃ.
દુઃખાસ્પદં તદ્ યતઃ.
યસ્માત્ તત્ સાંસારિકં સુખં દુઃખસ્થાનં ભવતિ.
શ્રેષ્ટો
બોધિસત્ત્વઃ
સ્વસંતતિગતૈર્ દુઃખૈઃ પરેષાં સુખમ્
આભ્યુદયિકં.
દુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિમ્ એવ ચ
નિઃશ્રેયસસ્વભાવાં પરેષાં પ્રાર્થયતે. અથ વા
પરેષાં સુખમ્
આભ્યુદયિકનૈઃશ્રેયસિકં પ્રાર્થયતે.
દુઃખાત્યન્તનિવૃત્તિમ્ એવ ચ
બુદ્ધલક્ષણામ્ આત્મીયાં પરહિતક્રિયોપાયભૂતાં પ્રાર્થયતે. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ.
યતસ્ તદ્દુઃખદુઃખ્ય્ એવ સ
ઇતિ. યસ્માત્ પરદુઃખૈઃ. સ બોધિસત્ત્વો દુઃખી ભવતિ. અત એવ સુખં દ્વિપ્રકારં પ્રાર્થયત ઇતિ.
(ઇઇઇ.93) અપકર્ષસ્યાધસ્તાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વર્ષશતસ્યાધસ્તાત્ પંચ કષાયા અભ્યુત્સદા ભવન્તિ. અભ્યધિકો ભવન્તીત્ય્ અર્થઃ. વર્ષશતે ઽપ્ય્ ઉત્સદા ન ત્વ્ અભ્યુત્સદા યથાધસ્તાત્. આયુઃકષાય ઇતિ. કિટ્ટભૂતં પ્રત્યવરં કષાયઃ. આયુર્ એવ કષાય આયુઃકષાયઃ. એવં કલ્પકષાયાદયઃ. યથાક્રમમ્ ઇતિ. જીવિતવિપત્તિર્ આયુઃકષાયેણ. ઉપકરણવિપત્તિઃ કલ્પકષાયેણ. ધાન્યપુષ્પફલૌષધાદીન્ય્ ઉપકરણાનિ અલ્પરસવીર્યવિપાકપ્રભાવાનિ. હિ તાનિ ભવંતિ. નૈવ વા ભવંતિ. દ્વાભ્યાં કુશલપક્ષવિપત્તિર્ [તિબ્. 323બ્] ઇતિ. ક્લેશકષાયેણ દૃષ્ટિકષાયેણ ચ કુશલપક્ષસ્ય વિપત્તિઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. કામસુખલ્લિકાત્મક્લમથાનુયોગાધિકારાદ્ ઇતિ. કામસુખમ્ એવ કામસુખલ્લિકા. કામસુખલીનતેતિ વા કામતૃષ્ણા વા કામસુખલ્લિકા યયા કામસુખે સજ્યતે. આત્મક્લમથ આત્મોપતાપઃ આત્મપીડેત્ય્ અર્થઃ. કામસુખલ્લિકાત્મક્લમથયોર્ અનુયોગો ઽનુસેવનં. તસ્યાધિકારઃ. તસ્માત્. તદ્ ઉક્તં. કામસુખલ્લિકાનુયોગમ્ આત્મક્લમથાનુયોગં વાધિકૃત્યારભ્ય ક્લેશદૃષ્ટિકષાયાભ્યાં કુશલપક્ષવિપત્તિર્ ભવતીતિ. એવં તાવદ્ અવિશેષેણ. ગૃહિપ્રવ્રજિતપક્ષયોર્ વા. ગૃહિપક્ષસ્ય ક્લેશકષાયેણ કુશલપક્ષવિપત્તિઃ. પ્રવ્રજિતપક્ષસ્ય દૃષ્ટિકષાયેણ. યથાક્રમં કામપ્રધાના ગૃહિણઃ દૃષ્ટિપ્રધાનાઃ પ્રવ્રજિતા ઇતિ. એકેનેતિ સત્ત્વકષાયેણ.
દ્વિવિધા હિ પ્રત્યેકબુદ્ધા ઇતિ. યસ્માદ્ વર્ગચારિણો ઽપિ પ્રત્યેકબુદ્ધાઃ શ્રાવકપૂર્વિણો ભવંતિ. ન કેવલં ખડ્ગવિષાણકલ્પાઃ. તસ્માદ્ ઉત્કર્ષે ઽપિ તેષામ્ ઉત્પત્તિર્ ન વિરુધ્યતે. યે હિ ઉત્પાદિતસ્રોતઆપત્તિફલસકૃદાગામિફલાઃ અંતર્હિતે બુદ્ધશાસને સ્વયમ્ અર્હત્ત્વમ્ અધિગચ્છંતિ. તે વર્ગચારિણઃ. તે ચ પૂર્વબુદ્ધોત્પાદકાલ એવ પ્રાકૃતસમ્વેગત્વાન્ ન પુનઃ સમ્વેજનીયા ઇતિ. તદીર્યાપથસંદર્શનાદ્ ઇતિ. પ્રત્યેકબુદ્ધેર્યાપથસંદર્શનાત્ પર્યંકબન્ધસમાધિરૂપસંદર્શનાત્. ન ચાર્યાસ્ સન્તઃ કષ્ટાનિ તપાંસિ તપ્યેરન્ન્ [તિબ્. 324અ] ઇતિ. સત્યદર્શનકાલ એવ શીલવ્રતપરામર્શદૃષ્ટેઃ પ્રહીણત્વાત્. શીલવ્રતપરામર્શપૂર્વકત્વાચ્ ચ કષ્ટતપઃક્રિયાયાઃ. ખડ્ગવિષાણકલ્પા ઇતિ. યથા ખડ્ગવિષાણા અદ્વિતીયા ભવંતિ. એવં તે ગૃહસ્થપ્રવ્રજિતૈઃ અન્યૈશ્ ચ પ્રત્યેકબુદ્ધૈર્ અસંસૃષ્ટવિહારિણ ઇતિ. ખડ્ગવિષાણકલ્પા ઇત્ય્ ઉચ્યન્તે.
કલ્પશતાન્વય
ઇતિ. કલ્પશતકૃતબોધિહેતુર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત એવ વ્યાચષ્ટે. મહાકલ્પાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 338 ) શતં બોધિસંભારેષુ શીલસમાધિપ્રજ્ઞાલક્ષણેષુ ચરિતઃ કૃતપ્રયોગ ઇતિ. શક્યં ચ તૈર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અથાપિ તે પ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તા ન ભવેયુઃ. તથાપિ તૈઃ પ્રણિધિજ્ઞાનેન પૂર્વબુદ્ધાનામ્ અનુશાસનમ્ અનુસ્મૃત્ય ધર્મો દેશયિતું શક્યતે. ઋદ્ધેર્ આવિઃકરણાદ્ ઇતિ. આકાશગમનાદિકાયાઃ સત્ત્વાનુગ્રહાર્થં પ્રકાશનાત્. નાપિ સત્ત્વાનામ્ અભવ્યત્વાત્. ધર્મં ન દેશયન્તીતિ વાક્યશેષઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તથા હીતિ વિસ્તરઃ. યસ્માદ્ ધિ લૌકિકવીતરાગાસ્ તદાનીં સંવિદ્યંતે. તસ્માલ્ લોકોત્તરવીતરાગા અપિ સંભવેયુર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદ્ય્ એતે ન હેતવો ધર્મદેશનાયા અકરણે. કસ્ તર્હિ હેતુર્ ઇત્ય્ આહ. કિં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. પૂર્વાભ્યાસવશેન અસંસર્ગાભ્યાસવશેનાલ્પોત્સુખતાધિમુક્તત્વાત્. તત્કૃતરુચિત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ગણપરિકર્ષણપ્રસંગપરિહારાર્થં ચ નોત્સહન્તે ગંભીરધર્મગ્રહણાય પરેષાં વ્યાપર્તું. તથા વ્યાપારે હિ સતિ ગણઃ પરિક્રષ્ટવ્યઃ સ્યાત્. ગણપરિકર્ષણપ્રસંગં પુનઃ [તિબ્. 324બ્] કસ્માત્ પરિહરન્તિ. વ્યાક્ષેપસંસર્ગભીરુત્વાત્. વ્યાક્ષેપસંસર્ગાભ્યાં ભીરુત્વાત્. વ્યાક્ષેપો ઽભિપ્રેતસમાધ્યાદિકર્મણ્ય્ અપ્રવૃત્તિઃ. સંસર્ગો ઽન્યસંપર્કઃ. વ્યાક્ષેપસંસર્ગભીરુત્વં પુનઃ પૂર્વાભ્યાસવશાત્.

(ઇઇઇ.94, 95) એષ પ્રાજ્ઞપ્તિક ઇતિ પ્રજ્ઞપ્તિશાસ્ત્રનિર્દેશઃ. ચતુર્વિધાસ્ ચક્રવર્તિન ઇતિ. સૂત્રે તુ સુવર્ણચક્રવર્ત્ય્ એવોક્તઃ પ્રાધાન્યાત્. અસ્થાનં વર્તમાનકાલાપેક્ષયા. અનવકાશઃ અનાગતાપેક્ષયા. અનાગતે ઽપ્ય્ અધ્વનિ સંભવાત્ યુગપદ્ દ્વયોર્ ઇતિ. અપૂર્વાચરમાવ્ ઇતિ.નૈકઃ પૂર્વો નાપરઃ પશ્ચાત્. કિં તર્હિ. સહેત્ય્ અર્થઃ. સમસમ ઇતિ વીપ્સા. અથ વા સમૈઃ સર્વસત્ત્વેષુ બુદ્ધૈર્ ભગવદ્ભિઃ સમ ઇતિ સમસમઃ. તાવતો ઽનભિસંસ્કારેણેતિ. તાવતો લોકધાતોર્ અનાભોગેન દર્શનાત્. નિકાયાન્તરીયા ઇતિ મહાસાંઘિકપ્રભૃતયઃ. ન ચૈકત્રેતિ લોકધાતૌ. પુરુષાયુષમ્ ઇતિ. પુરુષસ્યાયુઃ પુરુષાયુષં. તદ્ બિભ્રતેતિ વર્તતે. ઇદમ્ ઇન્દ્રિયમ્ ઇતિ શ્રદ્ધાદિ. અસ્યાંગસ્યેતિ. અસ્ય પ્રત્યયસ્ય. કિમ્ ઇદમ્ એકં લોકધાતુમ્ અધિકૃત્યેતિ. એકચાતુર્દ્વીપકં ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં વા લોકધાતુમ્ અધિકૃત્યૈતદ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ચક્રવર્તિનો ઽપિ ચેતિ વિસ્તરઃ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ અપૂર્વચરમૌ દ્વૌ તથાગતૌ લોક ઉત્પદ્યેયાતામ્ ઇતિ નાનેન વચનેન લોકધાત્વન્તરોત્પાદપ્રતિષેધઃ. તથાગતાનાં તથોક્તત્વાત્. [તિબ્. 325અ] તદ્યથા ચક્રવર્તિનાં. ચક્રવર્તિનો ઽપિ હિ તથોક્તાઃ. અસ્થાનમ્ અનવકાશો યદ્ અપૂર્વચરમૌ દ્વૌ ચક્રવર્તિનૌ લોક ઉત્પદ્યેયાતામ્ ઇતિ. જનાઃ પ્રાકૃતમનુષ્યાઃ. મનુષ્યાશ્ તુ મતિમન્તઃ. શસ્ત્રાણ્ય્ આવહન્તિ ઉત્ક્ષિપન્તિ. ગૃહપતિરત્નં કોશાધ્યક્ષજાતીયઃ. પરિણાયકરત્નં બલાધ્યક્ષજાતીયઃ. તદ્સમ્બન્ધજાતીયમ્ ઇતિ. તેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 339 ) ચક્રવર્તિના સમ્બદ્ધઃ. તત્સંબદ્ધસ્ય તત્સંબન્ધેન વા સમ્વર્તનં તસ્મૈ હિતં તદનુકૂલં તત્સમ્બદ્ધસમ્વર્તનીયમ્ ઇતિ. યેન સત્ત્વેન કર્મોપચિતં. તસ્મિન્ન્ ઉત્પન્ને ચક્રવર્તિનિ. સ્વાન્ય્ એવૈનં સત્ત્વં કર્માણ્ય્ ઉત્પાદયન્તિ. ન તુ સત્ત્વશ્ ચક્રવર્તિકુશલવિપાકોત્પત્તિપ્રત્યયભાવમ્ આપદ્યતે. સ ચ કુશલવિપાકશ્ ચક્રવર્તિન એવેત્ય્ અવગન્તવ્યં. દેશસ્થતરાણીતિ અભ્રષ્ટસ્થાનાનિ. ઉત્તપ્તતરાણિ પ્રભાસ્વરાણિ. સંપૂર્ણતરાણિ અખણ્ડરૂપાણિ. ચક્રવર્તિરાજપ્રસ્તાવેનેદં વિચાર્યતે.
(ઇઇઇ.96) કિં ખલુ યાવત્ સરાજકા ઇતિ. રૂપાવચરા ઇવાસન્ન્ ઇત્ય્ અસ્યાર્થસ્ય પ્રતિપાદનાય સૂત્રમ્ આનયતિ. સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દૃશ્યરૂપત્વાદ્ રૂપિણઃ. ઉપપાદુકત્વાન્ મનોમયાઃ. હસ્તપાદતદંગુલ્યાદ્યુપેતત્વાત્ સર્વંગપ્રત્યંયોપેતઃ. સમગ્રેન્દ્રિયત્વાત્ અવિકલાઃ. કાણવિબ્રાન્તાદ્યભાવાદ્ અહીનેન્દ્રિયાઃ. દર્શનીયસંસ્થાનત્વાત્ શુભાઃ. રમણીયવર્ણત્વાત્ વર્ણસ્થાયિનઃ. આદિત્યાદિપ્રભાનપેક્ષત્વાત્ સ્વયંપ્રભાઃ. કર્મર્દ્ધિસંયોગેનાકાશચરત્વાત્ વિહાયસંગમાઃ. કવડીકારાહારાનપેક્ષત્વાત્ [તિબ્. 325બ્] પ્રીતિભક્ષાઃ. પ્રીત્યાહારા ઇતિ પર્યાયૌ. તથા દીઘાયુષો દીર્ઘમ્ અધ્વાનં તિષ્ઠન્તીતિ. મધુસ્વાદુરસ ઇતિ. મધુન ઇવ સ્વાદુરસો ઽસ્ય રસ ઇતિ. અયોનિશોમનસ્કારસ્ય ગ્રાહભૂતસ્ય ગ્રાસતાં ગતાનાં સત્ત્વાનાં કામ એવ ગ્રહઃ. તેનાવેશસ્ તસ્યારંભ ઇતિ. સાયમાશાર્થમ્ ઇતિ. અપરહ્ણભોજનાર્થં. પ્રાતરાશાર્થમ્ ઇતિ. પ્રાતર્ભોજનાર્થમ્. સંનિધિકારઃ સંગ્રહઃ. ક્ષેત્રાણિ વિભજ્ય અકૃષ્ટોપ્તેન શાલિના તદ્વૃત્તિકલ્પનાત્. ક્ષત્રિયાદિસંજ્ઞાનાં નૈરુક્તેન વિધિના સિદ્ધિઃ.
(ઇઇઇ.97) નિર્યાણમ્
ઇતિ પરિસમાપ્તિઃ. અધર્મરાગરક્તા ઇતિ. કામમિથ્યાચારરાગાધ્યવસિતાઃ. વિષમલોભાભિભૂતા ઇતિ. વિષમલોભઃ પરકીયસ્વીકરણેચ્છા ચૌર્યાદ્ બલાદ્ વા. તેનાભિભૂતાઃ. મિથ્યાધર્મપરીતા ઇતિ વિપરીતધર્મપરિદીપકાઃ. અમાતૃજ્ઞા અપિતૃજ્ઞા ઇતિ વિસ્તરઃ. પુનઃ કલ્પસ્ય નિર્યાણકાલ ઇતિ. કલ્પસ્ય નિર્યાણાનિ ત્રીણ્ય્ ઉચ્યન્તે. શસ્ત્રરોગદુર્ભિક્ષાણિ. કિમ્ એકસ્ય દશવર્ષાયુઃકલ્પસ્ય ત્રીણિ નિર્યાણાનિ ક્રમેણ ભવંતિ. આહોસ્વિદ્ એકૈકસ્ય એકૈકં ક્રમેણેતિ. એક તાવદ્ આહુઃ. એકૈકમ્ ઇતિ. અપરે પુનર્ આહુઃ. એકસ્ય ક્રમેણ ત્રીણિ ભવંતિ. પૂર્વં દુર્ભિક્ષં તદનન્તરો રોગઃ તદનંતરં શસ્ત્રમ્ ઇતિ. પૂર્વકસ્ તુ પક્ષ ઇષ્ટ ઇતિ પશ્યામઃ. તૈર્ એવ દોષૈર્ ઇતિ અધર્માદિરાગાદિભિઃ. અમનુષ્યાઃ પિશાચાદય ઈતિં વ્યાધ્યાદિકામ્ ઉત્સૃજંતિ. ઓજો વા હરંતિ. પ્રભાવતો વા પુષ્પફલૌષધિપ્રભૃતીનાં મહાભૂતાનિ દૂષયંતિ. [તિબ્. 326અ] યતસ્ તેષામ્ અસાધ્યા વ્યાધયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ. યતો મ્રિયન્તે. તદા ચેતિ વિસ્તરઃ. યદેહ. જમ્બૂદ્વીપે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 340 ) શસ્ત્રકઃ પ્રાણાતિપાતઃ. તદા દ્વયોર્ દ્વીપયોઃ પૂર્વવિદેહાવરગોદાનીયયોર્ વ્યાપાદ ઉદ્રેકપ્રાપ્તો ભવતિ. યદેહ રોગઃ. તદા તયોર્ દૌર્બલ્યં. યદેહ દુર્ભિક્ષં. તદા તયોર્ જિઘત્સાપિપાસે.

(ઇઇઇ.98, 99) તીર્થકારાઃ. કણભુક્પ્રભૃતયઃ. વાયુર્ બીજમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. બહુવિધપ્રભાવભિન્નૈર્ વાયુભિર્ અભિમથ્યમાના ઇતિ વચનાત્. તસ્ય નિમિત્તમ્ ઇતિ. રૂપાવચરો વાયુર્ અવિનષ્ટઃ કામાવચરસ્ય વિવર્તકાલે પ્રથમક્ષણોત્પન્નસ્ય વાયોર્ નિમિત્તં. બીજાન્ય્ આહ્રિયંતે ઇતિ. પંચ બીજજાતાનિ મૂલબીજાદીનિ. મૂલબીજં ફલુબીજં બીજબીજં અગ્રબીજં સ્કંધબીજં. એવમ્ અપીતિ. યદ્ય્ અપ્ય્ આહ્રિયન્તે બીજાનિ ન તે સ્થૂલભાવાનાં બીજાદિભ્યો બીજાંકુરગણ્ડાદિભ્યો ઽંકુરાદીનામ્ અંકુરકાણ્ડાદીનામ્ ઉત્પત્તિમ્ ઇચ્છન્તિ. બીજાદીનિ હિ તેષાં નિમિત્તકારણાનિ ન સમવાયિકારણાનિ. સમવાયિકારણૈશ્ ચ ભવિતવ્યં. અત આહ. કિં તર્હિ. સ્વેભ્ય એવાવયવેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. તદ્યથાંકુરાદ્યવયવી અંકુરાદ્યવયવેભ્યઃ. તેષામ્ અપિ અંકુરાદ્યવયવાનાં સ્વેભ્ય એવાવયવેભ્યઃ. તેષામ્ અપિ સ્વેભ્ય એવેતિ એવં યાવત્ પરમાણુભ્યઃ. અન્યત્ર પરમાણૂપસર્પણાદ્ ઇતિ. ન જનને બીજાદીનાં સામર્થ્યં કિંચિદ્ અસ્તિ. અંકુરાદિપરમાણૂપસર્પણાત્ તુ તેષાં સામર્થ્યમ્ ઇષ્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અનિયમો [તિબ્. 326બ્] હિ સ્યાદ્ ઇતિ. તન્ત્વાદિભ્યો ઽપિ કટાદ્યુત્પત્તિઃ સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. શક્તિનિયમાદ્ ઇતિ. યથા બીજાદીનાં સામર્થ્યનિયમાન્ ન અનિયમો ભવિષ્યતિ. શબ્દપાકજોત્પત્તિવત્. યથા શબ્દો ઽભિઘાતાદિભ્યો વિજાતીયેભ્ય ઉત્પદ્યતે. અથ ચ ન યતઃ કુતશ્ચિદ્ ગન્ધરસાદેર્ વિજાતીયાદ્ ઉત્પદ્યતે. અભિઘાતાદીનામ્ એવ વિજાતીયાનાં તદુત્પાદને સામર્થ્યાત્. તથા પાકજા રૂપાદયો વિજાતીયાદ્ અગ્ન્યાદેર્ ઉત્પદ્યંતે. અથ ચ ન યતઃ કુતશ્ચિદ્ વિજાતીયાચ્ ચક્ષુરાદેર્ ઉત્પદ્યંતે. અગ્ન્યાદેર્ એવ તદુત્પાદને સામર્થ્યાત્. વૈશેષિક આહ. ચિત્રો વૈ ગુણધર્મઃ સ્વજાતીયેભ્યો વિજાતીયેભ્યશ્ ચોત્પદ્યતે. સ્વજાતીયેભ્યસ્ તાવત્. રૂપરસગન્ધસ્પર્શાદયઃ કારણપૂર્વાઃ રૂપરસગન્ધસ્પર્શાદિભ્ય એવોત્પદ્યંતે. વિજાતીયેભ્યો ઽપિ સંયોગવિભાગપાકજાદયઃ કર્માદિભ્યઃ. તદ્ એવં ગુણધર્મો દ્રવ્યધર્મં પ્રતિ અનુદાહરણં. ત એવ હિ તે તથેતિ વિસ્તરઃ. વીરણાદય એવ હિ તે તથા તેન પ્રકારેણ કટાદિરૂપેણ સંનિવિષ્ટા વ્યવસ્થિતાઃ. તાં કટસંજ્ઞાં લભન્તે. પિપીલિકાદિપંક્તિવત્. યથા પિપીલિકાઃ. તથા સંનિવિષ્ટાઃ પંક્તિર્ ઇતિ સંજ્ઞાં લભન્તે. ન ચ તાભ્યો ઽન્યત્ પંક્તિદ્રવ્યમ્ અસ્તિ ભવતામ્ અપિ સિદ્ધાન્તે. કથં ગમ્યતે તાનિ વીરણાદીનિ તથાસંનિવિષ્ટાનિ કટાદિસંજ્ઞાં લભન્તે. ન પુનસ્ તેભ્યો દ્રવ્યાન્તરાણીતિ. અત આહ. એકતન્તુસંયોગે પટસ્યાનુપલંભાત્. આરબ્ધકાર્યે હ્ય્ એકસ્મિં તંતૌ ચક્ષુઃસંસ્પર્શાભ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 341 ) [તિબ્. 327અ] સંયુક્તે ભવન્મતેન પટો ઽપિ ચ તાભ્યાં સંનિકૃષ્ટ ઇતિ અસાવ્ અપિ તથૈવોપલભ્યેત. યદિ બ્રૂયાત્. પ્રતિબન્ધાત્ તસ્યાનુપલબ્ધિર્ ઇતિ. અત આહ. કો હિ તદા સતો વિદ્યમાનસ્ય પટસ્યોપલબ્ધૌ પ્રતિબન્ધ ઇતિ. નાસ્તિ પ્રતિબન્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્માન્ ન પટો નામ દ્રવ્યાન્તરમ્ અસ્તીતિ. સ્યાન્ મતં. એકૈકસ્મિન્ તન્તૌ પ્રદેશેન પટો વર્તતે ન સર્વાત્મના વર્તત ઇતિ. અત ઉચ્યતે. અકૃત્સ્નવૃત્તવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અકૃત્સ્નવૃત્તૌ પટસ્ય કલ્પમાનાયાં પટભાગો ઽત્રૈકૈકસ્મિન્ તન્તૌ સ્યાન્ ન પટસ્ તતઃ. કિમ્ ઇતિ ચેત્. અત આહ. સમૂહમાત્રં ચ પટઃ સ્યાદ્ ઇતિ વર્તતે. એકસ્મિન્ તન્તાવ્ એકો ભાગો અપરસ્મિન્ન્ અપર ઇતિ તન્તુવર્તિનાં બહૂનાં ભાગાનાં સમુદાયઃ પટ ઇતિ ચ પ્રાપ્નોતિ. ન ચેષ્યતે. કશ્ ચ તન્તુભ્યો ઽન્યઃ પટભાગ ઇતિ. કણભુગ્ભક્તાઃ પ્રષ્ટવ્યાઃ યેન ભાગેનાયમ્ ઇન્દ્રિયસંનિકૃષ્ટે તન્તૌ વર્તેત. તસ્માદ્ એતામ્ અપિ કલ્પનાં કલ્પયિત્વા નાતો ઽન્યઃ પટઃ સિધ્યતિ. સ્યાન્ મતમ્. એકૈકસ્મિન્ન્ અપિ તન્તૌ પટો વર્તતે. પટોપલબ્ધેસ્ તુ પટેન્દ્રિયસંનિકર્ષઃ. પટસ્યાનેકાશ્રયસંયોગાપેક્ષો નિમિત્તમ્ ઇતિ. અતો ઽનેકાશ્રયસંયોગાપેક્ષાયામ્ ઉપલબ્ધૌ કલ્પ્યમાનાયાં દશામાત્રસંઘાતે ગૃહ્યમાણે પટ ઉપલભ્યેત. ન તૂપલભ્યતે. પટમધ્યભાગાદ્યદર્શનાત્. અથ મતં. નૈવ તદાનીમ્ અપીન્દ્રિયેણ મધ્યાદિભાગાઃ સંપ્રયુજ્યન્ત ઇતિ. અતો દશામાત્રસંહાતે પટોપલબ્ધિર્ ન ભવતીતિ. તત ઇદમ્ અભિધીયતે. ન વા કદાચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન વા કદાચિત્ પટોપલબ્ધિઃ સ્યાત્. મધ્યપરભાગાનામ્ ઇન્દ્રિયેણાસંનિકર્ષાત્. [તિબ્. 327બ્] નૈવ હિ સંભવો ઽસ્તિ યત્ તદારંભકાઃ મધ્યપરભાગાઃ સર્વ એવેન્દ્રિયેણ સંનિકૃષ્યેરન્. તથા ચ સતિ તન્ત્વાદિષ્વ્ અપ્ય્ એષ પ્રસંગ ઇતિ ન ચ કિંચિદ્ અપિ કાર્યમ્ ઉપલભ્યેત. કિં ચ ક્રમસંનિકર્ષે ચેતિ વિસ્તરઃ. યદા ક્રમેણ ચક્ષુઃ સંસ્પર્શનેન્દ્રિયં વા પટં ગૃહ્ણીયાત્. તદા પટગ્રહણં ન સ્યાત્.
યુગપદ્ અનેકાશ્ર્યસંયોગભાવાચ્ ચક્ષુઃસ્પર્શનેન્દ્રિયયોઃ. એવમ્ અન્યેષામ્ અપિ અવયવાનાં ગ્રહણં ન સ્યાત્. તસ્માદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ ક્રમેણ પટબુદ્ધિઃ કટબુદ્ધિર્ વા. તસ્માદ્ અવયવેષ્વ્ એવ પટાવયવેષુ કટાવયવેષુ વા તદ્બુદ્ધિઃ પટબુદ્ધિઃ કટબુદ્ધિર્ વા વિકલ્પવશાદ્ ભવતિ. અલાતચક્રવત્. યથાલાતે શીઘ્રસંચારાત્ તત્રતત્રોત્પદ્યમાને અલાતચક્રબુદ્ધિર્ ભવતિ. તદ્વત્. સાધનં ચાત્ર. ન દ્રવ્યસત્ પટઃ. અવયવગ્રહણસૄઆપેક્ષગ્રહણત્વાત્. અલાતચક્રવત્. ભિન્નરૂપજાતિક્રિયાસ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ભિન્નરૂપેષુ તન્તુષુ નીલપીતાદિભેદાત્. ભિન્નજાતિષુ દુકૂલકર્પાસાદિભેદાત્. ભિન્નક્રિયેષૂર્ધ્વધોગમભેદાત્. પટસ્ય રૂપાદ્યસંભવાત્. કીદૃશં તત્ર રૂપં ભવતુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 342 ) જાતિઃ ક્રિયા વા. સ્યાદ્ એષા બુદ્ધિઃ ચિત્રમ્ અસ્ય રૂપાદીતિ. તદ્ એવં ચિત્રરૂપાદિત્વે કલ્પ્યમાને વિજાતીયારંભો ઽપિ સ્યાત્. તન્તુવીરણયોર્ અપિ કટારંભઃ સ્યાત્. તથા સતિ ધર્મવિશેષવિપર્યયઃ પ્રાપ્નોતિ. અત્યન્તવિજાતીયારંભકત્વં દ્રવ્યાણાં [તિબ્. 328અ] પ્રાપ્નોતીત્ય્ અર્થઃ. અવિચિત્રે ચ પાર્શ્વાન્તરે એકપાર્શ્વવિચિત્રસ્ય પટસ્યાદર્શનં સ્યાત્. તસ્ય ચિત્રરૂપાભિમતત્વાત્. રૂપદર્શને હિ તદાશ્રયદ્રવ્યોપલબ્ધિર્ ઇષ્યતે વૈશેષિકૈઃ. મહત્ય્ અનેકદ્રવ્યવત્ત્વાદ્ રૂપાચ્ ચોપલબ્ધિઃ. રૂપસંસ્કારાભાવાત્ વાયોર્ અનુપલબ્ધિર્ ઇતિ વચનાત્. ચિત્ત્રરૂપદર્શનં વા અચિત્રે પાર્શ્વે સ્યાત્ યદિ પટો દૃશ્યેત. ચિત્રં હિ તસ્ય રૂપમ્ ઇષ્યતે. ક્રિયાપિ ચિત્રેત્ય્ અતિચિત્રમ્ ઇતિ. એકં તદ્ દ્રવ્યં વિચિત્રક્રિયમ્ ઇતિ ન યુજ્યતે. ક્રિયાવૈચિત્ર્યે હિ ક્રિયાવદ્ અભિમતાનાં દ્રવ્યાણામ્ અન્યત્વમ્ ઇષ્યતે.

તાપપ્રકાશભેદે ચેતિ વિસ્તરઃ. અગ્નિપ્રભાલક્ષણસ્ય અવયવિન આદિમધ્યાન્તેષુ આરંભકેષુ તાપપ્રકાશભેદે સ્પર્શનભેદો દૃષ્ટઃ. સ ચ તદ્ભેદસ્ તત્ર યથાક્રમં તીવ્રમધ્યમન્દતા. તસ્યાવયવિનઃ પ્રભાદ્રવ્યસ્ય તૌ રૂપસ્પર્શૌ નોપપદ્યેતે. ન હ્ય્ એકસ્યાવયવિન અનેકં રૂપં સ્પર્શો વા યુજ્યતે. તેન નાવયવેભ્યો ઽવયવિ દ્રવ્યમ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ. અથ મતં. યદિ તન્ત્વાદિભ્યો ઽવયવેભ્યો ન પટાદ્યવયવી વ્યતિરિક્તો ઽસ્તિ. પરમાણૂનામ્ અતીન્દ્રિયત્વાત્. ન ચ તૈર્ અવયવૈઃ ઐન્દ્રિયક આરબ્ધ ઇતિ. કૃત્સ્નં જગદ્ અપ્રત્યક્ષં સ્યાત્. પ્રત્યક્ષં ચ ગવાદિ દૃશ્યતે. તસ્માદ્ અતીન્દ્રિયૈઃ પરમાણુભિર્ અર્થાન્તરમ્ અન્યદ્ ઐન્દ્રિયકમ્ આરબ્ધમ્ ઇતિ સિદ્ધમ્ ઇત્ય્ અત્રોચ્યતે. પરમાણ્વતીન્દ્રિયત્વે ઽપીતિ [તિબ્. 328બ્] વિસ્તરઃ. યથા ભવતાં વૈશેષિકાણામ્ અતીન્દ્રિયત્વે ઽપિ સમસ્તાનાં કાર્યારંભકત્વં ન વ્યસ્તાનામ્. એવમ્ અસ્માકમ્ અપિ સમસ્તાનામ્ એવ પ્રત્યક્ષત્વં ન વ્યસ્તાનાં અસત્ય્ અપ્ય્ અવયવિનિ અર્થાન્તરભૂતે. યથા ચક્ષુરાદીનાં ચક્ષૂરૂપાલોકમનસ્કારાણાં સમસ્તાનાં ચક્ષુર્વિજ્ઞાનોત્પત્તૌ કારણત્વં નૈકૈકસ્ય. એવં પરમાણૂનામ્ અતીન્દ્રિયત્વે ઽપિ સમસ્તાનાં પ્રત્યક્ષત્વં નૈકૈકસ્ય. તૈમિરિકાણાં ચ પુરુષાણાં વિકીર્ણાનામ્ અસંયુક્તાનાં કેશાનાં સમૂહ ઉપલભ્યતે અનારબ્ધે ઽપ્ય્ અવયવિનિ. ન ત્વ્ એકૈકઃ કેશઃ. તેષાં તૈમિરિકાણાં પરમાણુવદ્ એકઃ કેશો ઽતીન્દ્રિયઃ. ઇત્ય્ અતો નાસ્તિ તે ઽન્યદ્ દ્રવ્યં.
તદ્ એવમ્ અવયવિનં પ્રતિષિધ્ય રૂપાદિભ્યો ગુંએભ્યઃ અર્થાન્તરં ગુણિનાં પ્રતિષેદ્ધુકામ આહ. રૂપાદિષ્વ્ એવ ચેતિ વિસ્તરઃ. રૂપાદિષ્વ્ એવ પરમાણુર્ ઇતિ સંજ્ઞાવિનિવેશઃ. તદ્વિનાશે રૂપાદિવિનાશે સિદ્ધઃ પરમાણુવિનાશ ઇતિ. વૈશેષિકા આહુઃ. દ્રવ્યં હિ પરમાણુઃ. અન્યચ્ ચ રૂપાદિભ્યો દ્રવ્યં. રૂપગન્ધરસસ્પર્શવતી પૃથિવી ઇત્ય્ એવમાદિસિદ્ધાન્તવચનાત્. અપ્રયુક્તમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 343 ) અસ્યાન્યત્વં યસ્માન્ ન કેનચિત્ પરિચ્છિદ્યન્તે ઇમાનિ પૃથિવ્યપ્તેજાંસિ. ઇમે એષાં પૃથિવ્યાદીનાં રૂપાદયો રૂપરસગન્ધસ્પર્શા ગુણા ઇતિ. બ્રૂયાત્ અતીન્દ્રિયાણિ તાન્ય્ અતો ન નિર્ધાર્યન્ત [તિબ્. 329અ] ઇત્ય્ અત આહ. ચક્ષુઃસ્પર્શનગ્રાહ્યાણિ ચ તાનિ પૃથ્ય્વ્યાદીનિ પ્રતિજ્ઞાયન્ત ઇતિ. દગ્ધેષુ ચેતિ વિષ્તરઃ. ઊર્ણાદીન્ય્ અવયવિદ્રવ્યાણિ ન દહ્યન્ત ઇતિ પૈલુકાઃ. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. પ્રાક્તનગુણનિવૃત્તૌ પાકજગુણોત્પત્તૌ તદાશ્રયાસ્ તુ દ્રવ્યાણિ તદવસ્થાનાન્ય્ એવ ભવન્તીતિ. તથૈવોર્ણાદિબુદ્ધિઃ સ્યાત્. ન ચ ભવતિ. તસ્માત્ તદ્દ્રવ્યબુદ્ધ્યભાવાત્. રૂપાદિષ્વ્ એવ તદ્ભુદ્ધિર્ ન દ્રવ્યે અર્થાન્તરભૂત ઇતિ. યદિ હિ ઊર્ણાદિદ્રવ્યં રૂપાદિભ્યો ઽન્યત્ સ્યાત્ તત્ તદવસ્થાનં ભવતીતિ રૂપાદીન્ય્ એવાગ્નિસંબન્ધાદ્ ઉષ્ણેન નિરુદ્ધાનીત્ય્ ઊર્ણાદિબુદ્ધિઃ સ્યાત્. ન ચ ભવતિ. તસ્માદ્ રૂપાદિષ્વ્ એવોર્ણાદિબુદ્ધિઃ. વૈશેષિકા આહુઃ. યદિ રૂપાદિમાત્રં ઘટઃ સ્યાદ્ અગ્નિસંબન્ધાદ્ રૂપાદીનિ પાકજાદીન્ય્ અન્યાન્ય્ ઉત્પદ્યન્ત ઇતિ સ એવાયં ઘટ ઇતિ ન પરિજ્ઞાયેત. યસ્ય તુ પાકાદ્ રૂપાદીન્ય્ એવોત્પદ્યન્તે નિરુધ્યન્તે ચેતિ સ એવ ઘટસ્ તદવસ્થાનો ભવતીતિ તસ્ય તત્પરિજ્ઞાનં યુજ્યત ઇત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. પાકજોત્પત્તૌ ઘટપરિજ્ઞાનં. સંસ્થાનસામાન્યાદ્ ઇતિ. રૂપાદ્યાકૃતિસામાન્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પંક્તિવત્. યથા ન વસ્ તત્ પિપીલિકાનાં તદ્વ્યતિરિક્તં પંક્તિદ્રવ્યં નામાસ્તિ. અથ ચ પૂર્વપંક્તિસંસ્થાનસામાન્યાદ્ અન્યસ્યામ્ ઇતિ તત્પરિજ્ઞાનં ભવતિ. સૈવેયં પિપીલિકાનાં પંક્તિર્ ઇતિ. [તિબ્. 329બ્] આહ. કથમ્ એતદ્ ગમ્યતે. સંસ્થાનસામાન્યાત્ પરિજ્ઞાનં ન તુ તાદવસ્થ્યાદ્ ઇતિ. અત્રોચ્યતે. ચિહ્નમ્ અપશ્યતો ઽપરિજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ ખણ્ડનિમ્નોન્નતાદિચિહ્નમ્ અપશ્યતસ્ તત્પરિજ્ઞાનં ન ભવતિ. અતઃ સંસ્થાનસામાન્યાદ્ ઇતિ સિદ્ધં.
સા ચેતિ વિસ્તરઃ. સા ચ પ્રીતિઃ પ્રસ્રબ્ધિયોગેન. પ્રીતેર્ મનસઃ પ્રસ્રબ્ધિર્ જાયત. ઇતિ પ્રસ્રબ્ધિયોગેનાશ્રયમૃદુકરણાત્ અપ્કલ્પા. અત એવ ચેતિ વિસ્તરઃ. આશ્રયમૃદુકરણાત્. તસ્મિન્ દ્વિતીયે સમાપત્તિધ્યાને કૃત્સ્નસ્ય કાયસ્થૈર્યસ્યાપગમાત્. દુઃખેન્દ્રિયનિરોધ ઉક્તઃ. સુખસ્ય ચ પ્રહાણાત્. દુઃખસ્ય ચ પ્રહાણાત્. પૂર્વમ્ એવ સૌમનસ્યદૌર્મનસ્યયોર્ અસ્તંગમાદ્ અદુઃખાસુખમ્ ઉપેક્ષાસ્મૃતિપરિશુદ્ધં ચતુર્થં ધ્યાનમ્ ઉપસંપદ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 344 ) વિહરતીતિ વચનાત્. આધ્યાત્મિકાપક્ષાલરહિતત્વાદ્ ઇતિ. યે વિતર્કવિચારાદયો ઽષ્ટાવ્ આધ્યાત્મિકાપક્ષાલાઃ. વિતર્કવિચારૌ ચાસૂ ચ સુખાદિ ચ ચતુષ્ટયમ્ ઇતિ. તદ્રહિતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આનેજ્યમ્ ઇતિ. એજૃ કમ્પન ઇત્ય્ અસ્ય ધાતોર્ એતદ્ રૂપમ્ આનેજ્યમ્ ઇતિ. યદા ત્વ્ આનિંજ્યમ્ ઇતિ પાઠઃ. તદા ઇગેઃ પ્રકૃત્યન્તરસ્યૈતદ્ રૂપમ્ દ્રષ્ટવ્યં. ન તૈઃ શુદ્ધાવાસકાયિકૈઃ શક્યમ્ આરૂપ્યાન્ પ્રવેષ્ટું. વિપશ્યનાચરિતત્વાત્. શમથચરિતાશ્ ચારૂપ્યાઃ. નાપ્ય્ અન્યત્ર ગન્તુમ્ અધરાં ભૂમિં. વિશેષગામિત્વાત્. એતેન ક્રમેણેતિ. યથોક્તેન સપ્તાનાં તેજઃસંવર્તનીનાં અનન્તરમ્ અદ્ભિઃ સંવર્તની ભવત્ય્ એકા. પુનઃ સપ્તાનાં તેજઃસંવર્તનીનામ્ અનંતરમ્ અદ્ભિઃ [તિબ્. 330અ] સંવર્તની ભવતિ દ્વિતીયા. એવં યાવત્ સપ્તમ્ય્ અદ્ભિઃ સંવર્તની.
એવં ગતે ઽદ્ભિઃ સપ્તકે પુનઃ
તેજસા સપ્તકઃ.
તતઃ પશ્ચાદ્ એકા વાયુસંવર્તની ભવતિ. કિંકારણં યથાવર્ણિતં બહુના કાલપ્રકર્ષણેનાપ્સંવર્તની ભવતિ. તતો ઽપિ બહુતરેણ વાયુસંવર્તનીત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. યથૈવ હિ તેષામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા પ્રથમધ્યાનાત્ દ્વિતીયધ્યાનસમાપત્તિવિશેષાત્ આત્મભાવાનાં દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકાનાં સ્થિતિવિશેષઃ. અર્ધમહાકલ્પાર્ધં પ્રથમધ્યાનોપપન્નાનામ્ આયુઃપ્રમાણં. કલ્પદ્વયં દ્વિતીયધ્યાનોપપન્નાનામ્ ઇતિ. તથા ભાજનાનામ્ અપિ. કિં. સ્થિતિવિશેષ ઇતિ. એવં દ્વિતીયાદ્ અપિ તૃતીયધ્યાનસ્ય વિશેષો વક્તવ્યઃ. એવં ચ કૃત્વેતિ. યસ્માદ્ અષ્ટકૃત્વસ્ તેજઃસંવર્તનીસપ્તકા ઇતિ ષટ્પંચાશત્ તેજઃસંવર્તન્યો ભવન્તિ સપ્તાપ્સંવર્તન્યઃ એકા વાયુસંવર્તનીતિ ચતુઃષષ્ટિસંવર્તન્યો ભવન્તિ. તસ્માદ્ યદ્ ઉક્તં પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યે ચતુઃષષ્ટિઃ કલ્પાઃ શુભકૃત્સ્નાનામ્ આયુહ્પ્રમાણમ્ ઇતિ. તત્ સૂક્તં ભવતિ. યથા
ઊર્ધ્વં તુ પરીત્તાભેધ્યઃ આશ્રયઃ

દ્વિગુણદ્વિગુણઃ
ઇત્ય્ અત્રોક્તં શુભકૃત્સ્નાનાં ચતુઃષષ્ટિયોજનાનાં શરીરપ્રમાણં. શરીરપ્રમાણેન ચ તેષામ્ આયુઃપ્રમાણમ્ ઉક્તં.
આયુસ્ તુ કલ્પૈઃ સ્વાશ્રયં
ઇતિ વચનાત્. એકૈકા સંવર્તની મહાકલ્પ ઇતિ કૃત્વા. ઇયતા હિ કાલેન તેષામ્ આયુષહ્ પરિસમાપ્તિર્ ઇતિ.
આચાર્યયશોમિત્રકૃતાયાં સ્ફુટર્થાયામ્ અભિધર્મકોશે વ્યાખ્યાયાં તૃતીયં કોશસ્થાનં. 3.
ઇવ્ કર્મનિર્દેશ
(ઇવ્.1) [તિબ્. 1બ્] તીર્થકરવિપ્રતિપત્ત્યા સમુત્પાદિતસંદેહઃ પૃચ્છતિ. અથ યદ્ એતદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તત્ર સત્ત્વવૈચિત્ર્યં ધાતુગતિયોન્યાદિભેદેન. ભાજનવૈચિત્ર્યં મેરુદ્વીપાદિભેદેન. વ્યામિશ્રકારિણામ્ ઇતિ. કુશલાકુશલકર્મકારિણાં. અથ કસ્માત્ તેષામ્ આશ્રયા રમ્યા ન ભવન્તિ [તિબ્. 2અ] ભોગાસ્ તુ રમ્યા ઇતિ. સતિ ચૈવં વિષયોપભોગઃ સંભવતિ. આશ્રયરમ્યત્વે હિ કસ્ય પ્રતીકારસ્ય વિષયોપભોગઃ સ્યાત્. અવ્યામિશ્રકારિણામ્ ઇતિ. રૂપાવચરાણાં. કામાવચરા અપિ દેવા અવ્યામિશ્રકારિકલ્પા આશ્રયવિષયરમ્યાઃ. રમ્યતા હેતુકર્મદ્વયકારિત્વાત્.
ચેતયિત્વા ચેતિ. એવં ચેદં કરિષ્યામીતિ. [તિબ્. 2બ્] સ્વભાવતશ્ ચેદ્ વાક્કર્મૈકમ્ ઇતિ. વા એવ કર્મેતિ કૃત્વા. ઇતરયોસ્ તુ ન કર્મત્વં. કાયેન કાયસ્ય વા કર્મ કાયકર્મ. એવં મનસ્કર્મ. ઇતિ ન સ્વભાવતઃ કર્મ. ત્રિભિઃ કારણૈર્ ઇતિ. આશ્રયતઃ સ્વભાવતઃ સમુત્થાનતશ્ ચેતિ. ત્રયાણામ્ ઇતિ. કાયવાઙ્મનસ્કર્મણામ્. આશ્રયતઃ કાયકર્મ. કાયાશ્રયં કર્મ કાયકર્મેતિ. સ્વભાવતો વાક્કર્મ. વાગ્ એવ કર્મેતિ. સમુત્થાનતો મનસ્કર્મ. મનઃસમુત્થિતમ્ ઇતિ કૃત્વા.
(ઇવ્.2ચ્દ્-4) ગતિર્ ઇત્ય્ અપર ઇતિ. વાત્સીપુત્રીયાઃ. આત્મલાભો ઽનન્તરવિનાશીતિ. ક્ષણસ્યાનન્તરક્ષણ [તિબ્. 3અ] ઇતિ નૈરુક્તેન વિધિના આત્મલાભો ઽનન્તરવિનાશી ક્ષણશબ્દેનાભિધીયતે. અથ વા કાલપર્યન્તઃ ક્ષણઃ. સ્વાવસ્થાનઃ. સો ઽસ્યાસ્તીતિ ક્સણિકઃ. અત ઇનિઠનાવ્ ઇતિ ઠન્. સંસ્કૃતસ્યાવશ્યં વ્યયાદ્ ઇતિ. ઉત્પત્ત્યનન્તરવિનાશિરૂપં. ચિત્તચૈત્તવત્. આકસ્મિકો હિ ભાવાનાં વિનાશ ઇતિ. અકસ્માદ્ભવ આકસ્મિકઃ અહેતુક ઇત્ય્ અર્થઃ. સાધનં ચાત્ર. અહેતુકો વિનાશઃ. અભાવત્વાત્. અત્યન્તભાવવત્. દૃષ્ટો વૈ કાષ્ઠાદીનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ [તિબ્. 3બ્] આદિશબ્દેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 346 ) રૂપાદીનાં ગ્રહણં. દૃષ્ટો ઽગ્નિસંયોગાદ્ વિનાશ ઇતિ. પ્રત્યક્ષદ્વારાપતિતો ધર્મસ્વરૂપવિપર્યય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાદોષં દર્શયતિ. અત એવાહ. ન ચ દૃષ્ટાદ્ ગરિષ્ઠં પ્રમાણમ્ ઇતિ. ન પ્રત્યક્ષાદ્ ગુરુતમં પ્રમાણમ્ અસ્તીત્ય્ અર્થઃ.
આચાર્યઃ પ્રત્યક્ષાભિમાનં પરેષાં દર્શયન્ન્ આહ. કથં તાવદ્ ભવાન્ યાવન્ મન્યત ઇતિ. ન હિ કાષ્ઠાદિવિનાશો રૂપાદિવત્ પ્રત્યક્ષત ઉપલભ્યતે. અક્ષણિકવાદિનસ્ ત આહુઃ. તેષાં પુનર્ અદર્શનાદ્ ઇતિ. તેષાં કાષ્ઠાદીનામ્ અદર્શનાત્. તદ્ એવમ્ અનુમાનતઃ સિદ્ધિં દર્શયતિ. અગ્નિસંયોગહેતુકઃ કાષ્ઠાદિવિનાશઃ. તદાપાતે ભાવાત્. યસ્ય યદાપાતે ભાવઃ. સ તદ્ધેતુકઃ. તદ્યથા બીજાપાતે ભાવ્યો ઽંકુરઃ. સંપ્રધાર્યં તાવદ્ એતદ્ ઇતિ. નૈકાન્તિકતામ્ ઉદ્ભાવયતિ. ન હિ યસ્યાપાતે [તિબ્. 4અ] યો વિનાશો ભવતિ. સ તદ્ધેતુક ઇતિ. વાયુસંયોગપાતે હિ સતિ પ્રદીપસ્ય વિનાશઃ. ન ચ સ વિનાશો વાયુસંયોગકૃતઃ. ક્ષણિકત્વાભ્યુપગમાદ્ ધિ પ્રદીપસ્યાકસ્મિકો વિનાશ ઇષ્યતે. સ હિ ઉત્પન્નપ્રધ્વંસિતત્વાત્ સ્વયં વિનષ્ટઃ પ્રદીપઃ. વાયુપ્રતિબન્ધાદ્ અન્યસ્યાનુત્પત્તૌ ન દૃશ્યતે. ન તેન વિનાશ ઇતિ. તથા ઘણ્ટાશબ્દક્ષણિક ઇષ્યતે. પાણિસંયોગપાતે ચ સતિ ઘણ્ટાશબ્દસ્ય વિનાશઃ. ન સ તત્કૃતઃ. ક્ષણિકત્વાદ્ ધિ સ્વયં વિનષ્ટો ઘણ્ટાશબ્દઃ. તત્પ્રતિબન્ધત્વાદ્ અન્યસ્યાનુત્પત્તૌ ન દૃશ્યતે. ન તેન વિનાશ ઇતિ. તસ્માદ્ અનુમાનસાધ્યો ઽયમ્ અર્થઃ. ન પ્રત્યક્ષસિદ્ધ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્માદ્ અનૈકાન્તિકમ્ એતત્. યસ્ય પાતે યઃ કશ્ચિદ્ વિનાશઃ. સ તત્કૃત ઇતિ. કિં પુનર્ અત્રાનુમાનમ્ ઇતિ. અત્રાહેતુકો વિનાશ ઇત્ય્ એતસ્મિન્ન્ અર્થે કિમ્ અનુમાનમ્ ઇતિ. ઉક્તં તાવદ્ અકાર્યત્વાદ્ અભાવસ્યેતિ. અહેતુકો વિનાશઃ. અકાર્યત્વાત્. આકાશવત્. અકાર્યશ્ ચાસૌ. અભાવસ્વભાવત્વાત્. [તિબ્. 4બ્] અત્યન્તાભાવવત્.
ન કસ્યચિદ્ અહેતોર્
ઇતિ. ન કસ્યચિદ્ અકસ્માદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉત્પાદવદ્ ઇતિ વિપરીતોપમાનં. યથોત્પાદ આત્મલાભલક્ષણઃ સહેતુક એવ. નાહેતુકઃ. તદ્વિનાશઃ સ્યાત્. ન ચૈવં ભવતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. ક્ષણિકાનાં ચ બુદ્ધિશબ્દાર્ચિષાં દૃષ્ટ આકસ્મિકો વિનાશઃ. તદ્ એવમ્ અનુમાનાપતિતો ધર્મસ્વરૂપવિપર્યયઃ. આકસ્મિકઃ કાષ્ઠાદીનાં વિનાશઃ. વિનાશસ્વાભાવ્યાત્. બુદ્ધ્યાદિવિનાશવદ્ ઇતિ.
યસ્ તુ મન્યત ઇતિ વૈશેષિકાઃ. પૂર્વા બુદ્ધિર્ ઉત્તરયા બુદ્ધ્યા ઉત્પન્નયા વિનાશ્યતે. અન્યા તુ બુદ્ધિઃ પૂર્વયા બુદ્ધ્યા વિનાશ્યતે. એવં શબ્દો ઽપિ વાચ્યઃ. આહ. ન યુક્તમ્ એતત્. કસ્માત્. બુદ્ધ્યોર્ અસમવધાનાત્. અયુગપદ્ભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ન હ્ય્ અસન્તં નાશ્યં હેતુર્ વિનાશયતીતિ. કથં ગમ્યતે બુદ્ધ્યોર્ અસમવધાનમ્ ઇતિ. અત આહ. ન હિ સંશયનિશ્ચયજ્ઞાનયોર્ યુક્તસમવધાનમ્ ઇતિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 347 ) વિસ્તરઃ. સ્વસંવેદ્યમ્ એતત્. યદા સંશયજ્ઞાનમ્. ન તદા નિશ્ચયજ્ઞાનમ્. યદા નિશ્ચયજ્ઞાનં. ન તદા સંશયજ્ઞાનમ્ ઇતિ. એવં સુખદુઃખયો રાગદ્વેષયોશ્ ચાસમવધાનમ્ ઇતિ યોજયં. યથા ચ વિરુદ્ધયોર્ અસમવધાનમ્. એવમ્ [તિબ્. 5અ] અવિરુદ્ધયોર્ અપિ જ્ઞાનયોર્ અસમવધાનં ભવતીતિ. યદા ચેતિ વિસ્તરઃ. અથાપિ સમવધાનં સ્યાદ્ ઇતિ. તથાપ્ય્ અપટુબુદ્ધિશબ્દૌ પટૂ ન હિંસ્યાતાં. દુર્બલસમાનજાતીયત્વાત્. ન હિ દુર્બલસમાનજાતીયો બલવન્તં હિંસન્ દૃષ્ટઃ. અસમાનસ્ તુ દુર્બલો ઽપિ હિંસ્યાત્. તદ્યથા ઉદકં તેજઃ.

યો ઽપ્ય્ અર્ચિષં અવસ્થાનહેત્વભાવાદ્ ઇતિ. અવસ્થાનહેત્વભાવાદ્ ભાવાનાં વિનાશ ઇતિ. સ્થવિરવસુબન્ધુપ્રભૃતિભિર્ અયં હેતુર્ ઉક્તઃ. સ ચાયુક્તઃ. ન હ્ય્ અભાવઃ કારણં ભવિતુમ્ અર્હતીતિ. ધર્મધર્મવશાદ્ વેતિ વૈશેષિકઃ. તં પ્રત્યાહ. ન ચાપ્ય્ ઉત્પાદવિનાશહેત્વોર્ ઇતિ. ઉત્પાદવિનાશહેત્વોર્ અધર્મસ્ય. ક્ષણ એવ ક્ષણ ઇતિ. મુખ્યે ક્ષણે. નૌપચારિકે ક્ષણ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ વા ક્ષણ એવ ક્ષણ ઇતિ. ક્ષણે ક્ષણ એવેત્ય્ અર્થઃ. વૃત્તિલાભપ્રતિબન્ધૌ વૃત્તિલાભો વૃત્તિપ્રતિબન્ધશ્ ચ ક્ષણેક્ષણે ભવિતું નાર્હતઃ. કથં કૃત્વા. યસ્યાર્ચિષઃ ઉત્પત્તાવ્ અનુગ્રહો ભવતિ ચૈત્રસ્ય મૈત્રસ્ય વા. તસ્ય ધર્મ ઉત્પલબ્ધવૃત્તિઃ તદ્ ઉત્પાદયતીત્ય્ એવમ્ ઉત્પાદહેતુઃ. વિનાશહેતુર્ અપિ. યદિ તદ્વિનાશસ્ તસ્યાનુગ્રહં કરોતિ અન્ધકારાવસ્થાયામ્. એવમ્ અધર્મો ઽપિ. યસ્યાર્ચિરુત્પત્તાવ્ અપકારો ભવતિ. [તિબ્. 5બ્] તસ્યાધર્મો લબ્ધવૃત્તિસ્ તદ્ ઉત્પદયતિ. વિનાશહેતુર્ અપિ. યદિ તદ્વિનાશસ્ તસ્યાપ્ય્ અપકારં કરોતિ અન્ધકારાવસ્થાયામ્. ઇતિ તયોર્ વૃત્તિલાભાદ્ અર્ચિષામ્ ઉત્પત્તિર્ ભવતિ. ન ચ વૃત્તિલાભં તયોર્ અપ્રતિબધ્ય તાભ્યામ્ એવ તસ્મિન્ન્ એવ ક્ષણે તેષાં વિનાશ ઇતિ. ક્ષણેક્ષણે વૃત્તિલાભપ્રતિબન્ધૌ ન દ્વયોર્ યુજ્યેતે. શક્યશ્ ચૈષ કારણપરિકલ્પ ઇતિ વિસ્તરઃ. ધર્માધર્મવિનાશ ઇતિ કારણપરિકલ્પઃ સર્વત્ર સંસ્કૃતે દ્વ્યણુકાદૌ અનિત્યેષુ રૂપાદિષુ કર્મણિ ચ શક્યતે કર્તું. અતો ન વક્તવ્યમ્ એતત્. અગ્નિસંયોગાત્ કાષ્ઠાદીનાં વિનાશ ઇત્ય્ એવમાદિ. તતશ્ ચ સર્વસંસ્કૃતસ્ય ક્ષણિકસિદ્ધિઃ. ધર્માધર્મયોસ્ તદ્વિનાશકારણાન્તરાનપેક્ષત્વાદ્ ઇત્ય્ અલં વિવાદેન.
તત્ એવ તાદૃશાદ્ વેતિ. યદિ અગ્નિસંયોગઃ શ્યામતાં ઘટસ્ય નિવર્ત્ય રક્તતાં જનયતિ. સ એવ રક્તતાં નિવર્ત્ય રક્તતરતાં જનયતીતિ કલ્પ્યતે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 348 ) હેતુર્ એવ વિનાશકઃ સ્યાત્. અથ જ્વાલાનાં ક્ષણિકત્વાદ્ અન્યસ્ તત્સંયોગો જનકો ઽન્યો ઽપિ વિનાશક ઇતિ કલ્પ્યતે. હેત્વવિશિષ્ટો વિનાશકઃ સ્યાત્. ન ચ યુક્તમ્ ઇતિ સર્વં. જ્વાલાન્તરેષુ ચ તાવદ્ ધેતુભેદે ઽપિ પરિકલ્પનાં પરિકલ્પયેયુઃ વૈશેષિકાઃ. ક્ષણિકત્વાત્. જ્વાલાનામ્ અન્યા જનિકાઃ. [તિબ્. 6અ] અન્યા વિનાશિકા ઇતિ. ક્ષારયાવદ્ભૂમિસમ્બન્ધાત્ તુ પાકજવિશેષોત્પત્તૌ કાં કલ્પનાં કલ્પયેયુઃ. ન હિ તેષાં ક્ષારાદયઃ ક્ષણિકાઃ. તત્ર હેતુર્ એવ વિનાશકઃ સ્યાત્. યત્ તર્હિ આપ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અગ્નિસંયોગે ઽપ્ય્ આપો ન વિનાશ્યન્તે. કથં તર્હ્ય્ આપઃ ક્વાથ્યમાનાઃ ક્ષીયન્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તેજોધાતુર્ ઇતિ. તદવિનિર્ભાગસંવર્ધનં. યસ્ય પ્રભાવાદ્ અપાં સંહાતઃ ક્ષામક્ષામો જાયત ઇતિ. કારણવિશેષાત્ કાર્યવિશેષ ઇતિ. ક્ષામક્ષામતરો જાયતે. યાવદ્ અતિક્ષામતાં ગતો ઽન્તે ન પુનઃ સંતાનં સંતનોતિ. કાર્યં કરોતિ ન ત્વ્ અભાવં કરોતીત્ય્ અર્થઃ. ભંગુરત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ભંગશીલત્વાત્ સ્વયં વિનશ્યન્તો ઽન્યેનાજનિતા વિનાશાઃ. સન્ત ઉત્પન્નમાત્રાદ્ એકક્ષણલબ્ધાત્માનો ભવન્તો વિનશ્યન્તિ. તૃણજ્વાલાવદ્ ઇતિ. યથા તૃણજ્વાલાયાઃ ક્ષણિકત્વે ઽપિ દેશન્તરેષુ નિરન્તરોત્પત્તૌ ગત્યભિમાનઃ. તૃણં દહન્તીતિ. જ્વાલા ગચ્છન્તીતિ. તદ્વત્. સાધનં ચ. અવિદ્યમાનગતયો દેશાન્તરે નિરન્તરમ્ ઉત્પદ્યમાના રૂપાદયો ભાવાઃ. ક્ષણિકત્વાત્. તૃણજ્વાલાવત્ [તિબ્. 6]. સંસ્થાનં કાયવિજ્ઞાપ્તિર્ ઇતિ વૈભાષિકવચનં.
એકદિઙ્મુખ

ઇતિ. એકા દિઙ્ મુખમ્ અસ્યેતિ એકદિઙ્મુખં. તસ્મિન્. ભૂયસિ બહુતરે. એવં સર્વમ્ ઇતિ. ઊર્ધ્વૈકદિઙ્મુખે ભૂયસિ ઉત્પન્ન ઉન્નતમ્ ઇતિ પ્રજ્ઞપ્યતે. અધો ભૂયસ્ય્ અવનતમ્ ઇતિ. એષા દિક્. તદ્યથા અલાતમ્ ઇતિ. ન દ્રવ્યસત્ સંસ્થાનં. વર્ણગ્રહણાત્ પક્ષગ્રહણત્વાત્. અલાતચક્રવદ્ ઇતિ. અથ વા ન દ્રવ્યં સંસ્થાનમ્. અન્યરૂપગ્રહણાત્ પક્ષગ્રહણત્વાત્. ધાન્યરાશિવદ્ ઇતિ. દ્વાભ્યામ્ અસય ગ્રહણં પ્રાપ્નુયાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તે વૈભાષિકો બ્રૂયાત્. ન દીર્ઘત્વાદેઃ કાયેન્દ્રિયેણ ગ્રહણં. કિં તર્હિ. સ્પ્રષ્ટવ્યાવયવેષ્વ્ એવ. તથા સંનિવિષ્ટેષુ દીર્ઘાદિગ્રહણં ભવતિ. અતો ન દ્વાભ્યામ્ અસ્ય ગ્રહણં પ્રાપ્નોતીત્ય્ અત ઇદમ્ ઉચ્યતે. યથા વા સ્પ્રષ્ટવ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. કો ઽર્થઃ. યથા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 349 ) સ્પ્રષ્ટવ્યે દીર્ઘહ્રસ્વાદિગ્રહણં. ન ચ સ્પ્રષ્ટવ્યાયતનસંગૃહીતં સંસ્થાનં. તથા વર્ણે ઽપિ સંભાવ્યતાં દીર્ઘાદિગ્રહણં. ન ચ રૂપાયતનસંગૃહીતં સંસ્થાનમ્. અર્થાન્તરભૂતં સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પુનર્ વૈભાષિક આહ. સ્મૃતિમાત્રં તત્ર ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્મૃતિમાત્રં તત્ર સંસ્થાને. સ્પર્શસાહચર્યાત્ શ્લક્ષ્ણત્વાદિભિઃ સ્પર્શૈઃ સહચરભાવાત્. [તિબ્. 7અ] ન તુ સાક્ષાદ્ગ્રહણં દીર્ઘાદિસંસ્થાનસ્ય. યથાગ્નિરૂપં દૃષ્ટ્વા તસ્યાગ્નેર્ ઉષ્ણતાયાં સ્મૃતિર્ ભવતિ. સાહચર્યાત્. પુષ્પસ્ય ચ ચંપકસ્ય ચ ગન્ધં ઘ્રાત્વા તદ્વર્ણે ઽપિ સ્મૃતિઃ. સાહચર્યાત્. આહ. યુક્તમ્ અત્રેતિ વિસ્તરઃ. યુક્તમ્ અત્રાગ્નાવ્ અવ્યભિચારાત્ ઉષ્ણતાયાશ્ ચ વર્ણસ્ય ચ. અન્યેનાન્યસ્મરણમ્ અગ્નિરૂપેણોષ્ણતાયાઃ. પુષ્પગન્ધેન ચ તદ્વર્ણસ્ય. ન તુ કિંચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન તુ કિંચિત્ સ્પ્રષ્ટવ્યં શ્લક્ષ્ણત્વાદિ ક્વચિદ્ ઇતિ સંસ્થાને દીર્ઘાદૌ નિયતં. યતો ઽત્ર સંસ્થાને સ્પ્રષ્ટવ્યં સ્પૃષ્ટ્વા સમરણં નિયમેન સ્યાત્. યત્ર હ્ય્ અગ્નિરૂપં. તત્ર તદુષ્ણતયા ભવિતવ્યં. યત્ર ચ ચમ્પકગન્ધઃ. તત્ર તદ્રૂપેણ ભવિતવ્યં. ન તુ યત્ર શ્લક્ષ્ણત્વં કર્કશત્વં વા તત્ર દીર્ઘત્વેન હ્રસ્વત્વેન વા ભવિતવ્યં. તસ્માદ્ તદુષ્ણતારૂપયોર્ નિયમેન યુજ્યતે સંસ્થાને તુ નિયમેન સ્મરણં ન પ્રાપ્નોતિ. તથાસત્ય્ અપિ સાહચર્યનિયમે સ્પ્રષ્ટવ્યસંસ્થાનયોઃ સંસ્થાને સ્મરણં નિયમેન સ્યાત્. વર્ણે ઽપિ સ્યાત્ સ્મરણં નિયમેનેતિ વર્તતે. તદ્ એવં સ્પ્રષ્ટવ્યં સ્પૃષ્ટ્વા સ્મરેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથાનિયમેન વર્ણસ્મરણં ભવતિ વર્ણવદ્ વા સંસ્થાને ઽપ્ય્ અનિયમેન સ્યાત્. દીર્ઘે હ્રસ્વમ્ ઇતિ. હ્રસ્વે દીર્ઘમ્ ઇતિ. કિંકારણં. વર્ણે હ્ય્ અનિયમેન સ્મરણં ભવતિ સ્પ્રષ્ટવ્યાત્. કદાચિદ્ રક્તે પીતમ્ ઇતિ પીતે [તિબ્. 7બ્] રક્તમ્ ઇતિ. ન ચૈવં ભવતિ. કથમ્ એવં ન ભવતિ. યથા વર્ને સંસ્મરણં ન નિયમેન ભવતિ. તથા સંસ્થાને ઽપ્ય્ અનિયમેનેતિ. કિં તર્હિ. વર્ણે સ્મરણં ન નિયમેન ભવતિ. સંસ્થાને પુનર્ નિયમેનેત્ય્ અયુક્તમ્ અસ્ય સંસ્થાનસ્ય સ્પ્રષ્ટવ્યાત્ સ્મરણં. કથં તર્હિ દીર્ઘબુદ્ધિર્ હ્રસ્વબુદ્ધિર્ વા ભવતિ. ઉક્તમ્ એતત્. એકદિઙ્મુખે ભૂયસિ વર્ણે વા સ્પ્રષ્ટવ્યે વા ગૃહ્યમાણે દીર્ઘવિકલ્પબુદ્ધિર્ અલ્પીયસિ હ્રસ્વવિકલ્પબુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એવમાદ્ય્ અવગન્તવ્યં. ચિત્રાન્તરેણ વેતિ વિસ્તરઃ. ચિત્રાન્તરેણ વાનેકવર્ણસંસ્થાને બહુભિઃ પ્રકારૈર્ દૃશ્યમાનેનાનેકસંસ્થાનં દૃશ્યતે દીર્ઘાદિ. અતો ઽનેકસંસ્થાનદર્શનાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 350 ) બહૂનાં સંસ્થાનાનામ્ એકદેશં પ્રાપ્નુયાત્. યત્રૈવ દીર્ઘત્વં. તત્રૈવ હ્રસ્વાદિગ્રહણાત્. તચ્ ચાયુક્તં વર્ણવત્. યથા હિ વર્ણઃ સપ્રતિઘત્વાદ્ એકદેશો ન ભવતિ. તથા સંસ્થાનમ્ અપીતિ. તથા ચ સતિ દ્રવ્યતો ઽસ્તિ સંસ્થાનમ્ ઇતિ સપક્ષાલઃ પક્ષો ભવતિ. ધર્મિવિશેષવિપર્યયાત્. ન ચાણૌ તદ્ ઇતિ. યથા નીલાદિરૂપં અષ્ટદ્રવ્યકાદાવ્ અણૌ વિદ્યતે. ન ચૈવમ્ અણૌ સંસ્થાનં દીર્ઘાદિ વિદ્યતે. કથં પુનર્ ગમ્યતે. સંસ્થાનં પરમાણૌ નાસ્તીતિ. દીર્ઘસંસ્થાને ઽપચીયમાને દીર્ઘબુદ્ધ્યભાવાત્. દીર્ઘં હિ દણ્ડમ્ ઉપલભ્ય તસ્મિન્ન્ એવાપચીયમાને દીર્ઘબુદ્ધિર્ ન નિવર્તેત્. ન હિ નીલાદિદ્રવ્યમ્ ઉપલભ્યપચીયમાને તસ્મિન્ પીતબુદ્ધિર્ ભવતિ. દીર્ઘદ્રવ્યે ત્વ્ અપચીયમાને હ્રસ્વબુદ્ધિર્ ભવતિ. ન દીર્ઘબુદ્ધિઃ. ન ચ યુક્તં વક્તું. તદ્ એવ સંસ્થાનં દીર્ઘાદિહ્રસ્વાદિબુદ્ધિં જનયતીતિ. [તિબ્. 8અ] તસ્માદ્ બહુષ્વ્ એવેતિ સર્વં. અથ મતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સંસ્ઠાનપરમાણવ એવ તથા સંનિવિષ્ટા એકદિઙ્મુખાદિક્રમેણ દીર્ઘાદિસંજ્ઞા ભવન્તિ. ન હ્ય્ અતત્સ્વભાવાઃ તથા સંનિવિષ્ઠાઃ સમાનાસ્ તાં સંજ્ઞામ્ ઉપલબ્ધુમ્ અર્હતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન ચ સંસ્થાનાવયવાનાં વર્ણાદિવત્ સ્વભાવઃ સિદ્ધ ઇતિ. વર્ણાવયવાઃ પ્રસિદ્ધસ્વભાવાઃ. પ્રત્યવયવં નીલાદિત્વતો ગ્રહણાત્. ન ચૈવં સંસ્થાનપરમાણવઃ પ્રત્યવયવં દીર્ઘાદિત્વતો ગૃહ્યન્તે. તસ્માન્ ન પ્રસિદ્ધસ્વભાવાઃ. યદિ તુ નૈવ તે દીર્ઘાદિસ્વભાવાઃ. સંનિવેશવિશેષાત્ તુ દીર્ઘાદિબુદ્ધિહેતવો ભવન્તિ. વર્ણાદિપરમાણવ એવ સંનિવેશવિશેષા દીર્ઘાદિબુદ્ધિહેતવો ભવન્તીતિ કિં નેષ્યતે. યત્ તર્હિ વર્ણત્વાભિન્ન ઇતિ.
યદિ વર્ણસંનિવેશમાત્રં સંસ્થાનં સ્યાત્. વર્ણાભેદે સંસ્થાનભેદો ન સ્યાત્. મૃદ્ભાજનાનાં કુણ્ડાદીનામ્ અનર્થાન્તરભાવાત્. નનુ ચોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા સંનિવિષ્ટવર્ણે દીર્ઘાદિસંજ્ઞા પ્રજ્ઞપ્યતે. એકદિઙ્મુખે ચ વર્ણ ઇતિ વિસ્તરેણ. યથા ચ પિપીલિકાદીનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા ચ પિપીલિકાદય [તિબ્. 8બ્] એકરૂપા ભવન્તિ. તેષાં ચ પંક્તિર્ ઇત્ય્ અસ્મિન્ દેશે ઽન્યાદૃશ્ય્ અન્યસ્મિન્ન્ અન્યાદૃશી. એવં ચક્રાદીનાં ભેદ ઇત્ય્ એવમાદિ. તથા વર્ણાભેદે ઽપિ સંસ્થાનભેદઃ સ્યાત્. તર્હિ તમસીતિ વિસ્તરઃ. યત્ તર્હિ તમસિ વર્ણમ્ અપશ્યંતઃ સ્થાણુપુરુષહસ્ત્યાદીનાં દીર્ઘહ્રસ્વત્વ પરિમણ્ડલાદીનિ પશ્યન્તિ. તત્ કથમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. યદિ તર્હિ વર્ણાજ્ જાત્યન્તરં સંસ્થાનં ન સ્યાત્. યથા વર્ણં નીલં પીતમ્ ઇતિ વા ન પશ્યન્તિ. તથા સંસ્થાનમ્ અપિ દીર્ઘં હ્રસ્વમ્ ઇતિ ન પશ્યેયુઃ. પશ્યન્તિ ચ કદાચિત્. અતો જાત્યન્તરં સંસ્થાનમ્ ઇતિ. પંક્તિસેનાપરિકલ્પવદ્ ઇતિ. યથા તમસ્ય્ અવ્યક્તં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 351 ) પક્ષિણઃ પિપીલિકા વા દૃષ્ટ્વા દીર્ઘા પંક્તિર્ ઇતિ પરિકલ્પયંતિ યથા વા તમસ્ય્ એવ હસ્ત્યાદીન્ અવ્યક્તં દૃષ્ટ્વા પરિમણ્ડલ ઇયં સેના વ્યવસ્થિતેતિ પરિકલ્પયન્તિ. તદ્વત્. વેવિદિતં ચૈતદ્ એવમ્ ઇતિ. યથેદાનીમ્ ઉક્તમ્ અસત્ય્ અપિ જાત્યન્તરે સંસ્થાને વર્ણમ્ એવ તે તત્રાવ્યક્તં દૃષ્ટ્વા દીર્ઘાદિપરિકલ્પં કુર્વન્તિ. યત્ કદાચિદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અનિર્ધાર્યમાણપરિચ્છેદમ્ ઇતિ. અનિર્ધાર્યમાણસંસ્થાનં સંઘાતમાત્રમ્ અવ્યક્તમ્ અલક્ષ્યમાણનીલત્વાદિકં દૃશ્યતે. ન ચ વર્ણસંસ્થાનવ્યતિરિક્તં રૂપાયતનમ્ અસ્તીતિ. યથા નાન્યત્ કિંચિદ્ દ્રવ્યં [તિબ્. 9અ] કલ્પ્યતે. તદ્વત્ સંસ્થાનમ્ અપિ ન વર્ણવ્યતિરિક્તં કલ્પયિતવ્યં.

તત્ર ભવન્ત ઇતિ. તે ભવન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇતરાભ્યો ઽપિ દૃશ્યન્ત ઇતિ વચનાત્. કથં કાયકર્મ પ્રજ્ઞાપયન્તીતિ. પ્રજ્ઞપ્તિસત્ત્વાત્ કાયકર્મયોગ ઇતિ મન્યમાનઃ પૃચ્છતિ. કાયાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ. કાયાલમ્બનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યસ્ય હિ કાયઃ પ્રવર્ત્યઃ. તત્ કાયાધિષ્ઠાનં કર્મ. તેનાહ. યા ચેતના કાયસ્ય તત્રતત્ર પ્રનેત્રીતિ. યથાયોગં વેદિતવ્યે ઇતિ. વાગધિષ્ઠાનં કર્મ વાક્કર્મ. મનસ્કર્મ તુ મનસઃ કર્મ. મનસા વા સંપ્રયુક્તં કર્મ મનસ્કર્મ. તેન યથાયોગમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. વિજ્ઞપ્ત્યભાવાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ વિજ્ઞપ્તિર્ ન સ્યાત્. અવિજ્ઞપ્તિર્ અપિ કામાવચરી ન સ્યાત્. વિજ્ઞપ્ત્યધીના હિ કામાવચર્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ન ચિત્તાનુપરિવર્તિનીતિ. સા ચૈવં નાસ્તીતિ. મહાન્તો દોષા અનુષજ્યન્તે. સમ્વરાસમ્વરાભાવદોષઃ સપ્તૌપધિકપુણ્યક્રિયાવસ્તુપુણ્યવૃદ્ધ્યભાવદોષ ઇત્ય્ એવમ્ આદયો ઽનુષંગાઃ. અનુષંગાણાં પુનઃ પ્રત્યનુષંગા ઇતિ. તત્પરિહારા ભવિષ્યન્તીતિ અર્થઃ. કાયકર્મસંશબ્દિતાદ્ ઇતિ. કાયાધિષ્ઠાનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સમાહિતાવિજ્ઞપ્તિવદ્ ઇતિ. યથા સમાહિતાવિજ્ઞપ્તિશ્ [તિબ્. 9બ્] ચિત્તાનુપરિવર્તિની. એવં પ્રાતિમોક્ષસમ્વરાદિલક્ષણાપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્. સૌત્રાન્તિકા આહુઃ. નૈવં ભવિષ્યતિ. ન ચિત્તાનુપરિવર્તિની ભવિષ્યતિ. ચેતનાવિશેષેણાસમાહિતેન તદાક્ષેપવિશેષાદ્ અસમાહિતાયા અવિજ્ઞપ્તેર્ આક્ષેપાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સાપિ ચ વિજ્ઞપ્તિર્ ભવદીયા સતી વિદ્યમાના અવિજ્ઞપ્તેર્ આક્ષેપે ઉત્પાદનચેતનાયા બલં સામર્થ્યં નિભાલયતે અપેક્ષતે. કસ્માત્. જડત્વાદ્ અપટુત્વાચ્ ચેતનાબલમ્ અન્તરેણ તામ્ અવિજ્ઞપ્તિં જનયિતું ન શક્નોતિ. ન હ્ય્ અસત્યાં સમાદાનચેતનાયાં યદૃચ્છોત્પન્ના વિજ્ઞપ્તિર્ અવિજ્ઞપ્તિં જનયતિ.
વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્ ત્વ્
ઇતિ. તુશબ્દો વિશેષણેન. યથા કાયવિજ્ઞપ્તિઃ સંસ્થાનાત્મિકા ન તથા વાગ્વિજ્ઞપ્તિઃ. કિં તર્હિ. વાગાત્મકો ધ્વનિર્ વર્ણાત્મકઃ શબ્દ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અવિજ્ઞપ્તિઃ પૂર્વમ્ એવોક્તેતિ.
તે તુ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિ
ઇત્ય્ ઉક્તં. તત્ર વિજ્ઞપ્તિર્ ઉક્તા અવિજ્ઞપ્તિર્ વક્તવ્યા. સા ચ પૂર્વમ્ એવોક્તા.
વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યેતિ
વચનાત્. સાપિ દ્રવ્યતો નાસ્તિ સાપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ દ્રવ્યતો નાસ્તિ. ન કેવલા વિજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અપિશબ્દઃ. અભ્યુપેત્યાકરણમાત્રત્વાદ્ [તિબ્. 10અ] ઇતિ. ઇમં દિવસં ઉપાદાય પ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ પ્રતિવિરમામીત્ય્ અભ્યુપેત્ય. તસ્માત્ પરેણ તેષામ્ અકરણમાત્રમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ એવં દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ સૌત્રાન્તિકાઃ. તેષાં ચાતીતાનાં મહાભૂતાનાં. ન હ્ય્ અતીતાનાં પ્રત્યુત્પન્નસ્વભાવો ઽસ્તિ. પંચમે ચ કોશસ્થાન એતદ્ દર્શયિષ્યત ઇતિ. કથમ્ અવિદ્યમાનાન્ય્ અસ્યા આશ્રય ઇત્ય્ અતો ન દ્રવ્યતો ઽસ્તિ. રૂપલક્ષણભાવાચ્ ચ. રૂપ્યત ઇતિ રૂપલક્ષણં. તચ્ ચાસ્યા અપ્રતિઘત્વાન્ નાસ્તિ. તસ્માન્ ન દ્રવ્યતો ઽસ્તિ.
(ઇવ્.5અબ્) ત્રિવિધેતિ
વિસ્તરઃ. ત્રિવિધં ચ તદ્ અમલં ચ ત્રિવિધામલરૂપં. તસ્યોક્તિઃ. અકુર્વતઃ પન્થા અકુર્વત્પથઃ. પરેણ કારયતઃ સ્વયમ્ અકુર્વતઃ કર્મ ઇત્ય્ અર્થઃ. ત્રિવિધામલરૂપોક્તિશ્ ચ વૃદ્ધિશ્ ચાકુર્વત્પથશ્ ચાદિર્ એષાં. તાનીમાનિ
ત્રિવિધામલરૂપોક્તિવૃદ્ધ્યકુર્વત્પથાદીનિ.

આદિશબ્દેન ધર્મો ભિક્ષો ઇત્ય્ અત્રારૂપીત્ય્ અવચનં. આર્યાષ્ટાંગવચનં. પ્રાતિમોક્ષસમ્વરસેતુવચનં ચ ગૃહ્યતે. રૂપસ્ય રૂપસંગ્રહ ઇતિ. રૂપસ્ય રૂપેણૈવ સંગ્રહો ભવતિ. નાન્યૈર્ વેદનાદિભિઃ. અસ્તિ રૂપં સનિદર્શનં સપ્રતિઘં. યચ્ ચક્ષુર્વિજ્ઞાનવિજ્ઞેયં રૂપમ્. [તિબ્. 10બ્] અસ્ત્ય્ અનિદર્શનં સપ્રતિઘં. યાનિ ચક્ષુરાદીનિ. તત્ પુનર્ નવ રૂપ્યાયતનાનિ. અસ્તિ રૂપમ્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘં. યન્ મનોવિજ્ઞાનવિજ્ઞેયં અવિજ્ઞપ્તિરૂપં ધર્માયતનસંગૃહીતં. નાવિજ્ઞપ્તિં વિરહય્યેતિ વિસ્તરઃ. અવિજ્ઞપ્તિં મુક્ત્વા નાસ્તિ રૂપમ્ અનિદર્શનમ્ અપ્રતિઘં યદ્ રૂપસંગ્રહસૂત્ર ઉક્તં. નાપ્ય્ અનાસ્રવમ્ અસ્તિ રૂપમ્ અવિજ્ઞપ્તિવિરહેય્યેતિ વર્તતે. ન હિ માર્ગસત્યસમાપન્નસ્ય કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિરૂપં યુજ્યતે. સપ્તભિર્ ઔપધિકૈર્ ઇતિ. ઉપધિર્ આરામવિહારાદિઃ. તત્રભવમ્ ઔપધિકં. તસ્યોપધેર્ અભાવાન્ નિરૌપધિકં. સતતમ્ અભીક્ષ્ણં. સમિતં નિરન્તરં. અત્ર સૂત્રં. ભગવાન્ કૌશાંબ્યાં વિહરતિ સ્મ. ઘોષિરારામે. અથાયુષ્માન્ મહાચુન્દો ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 353 ) યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ. ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વા એકાન્તે ઽસ્થાત્. એકાન્તે સ્થિત આયુષ્માન્ મહાચુન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્. લભ્યં ભદન્ત ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પ્રજ્ઞપયિતું મહાફલં મહાનુશંસં મહાદ્યુતિકં મહાવૈસ્તારિકં. લભ્યં ચુન્દેતિ ભગવાંસ્ તસ્યાવોચત્. સપ્તેમાનિ ચુન્દૌપધિકાનિ પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ મહાફલાનિ યાવન્ મહાવૈસ્તારિકાણિ. [તિબ્. 11અ] યૈઃ સમન્વાગતસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ચરતો વા તિષ્ઠતો વા સ્વપતો વા જાગ્રતો વા સતતસમિતમ્ અભિવર્ધત એવ પુણ્યમ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. કતમાનિ સપ્ત. ઇહ ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ચાતુર્દિશાય ભિક્ષુસંઘાયારામં પ્રતિપાદયતિ. ઇદં ચુન્દ પ્રથમમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાફલં યાવન્ મહાવૈસ્તારિકં. યેન સમન્વાગતસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તસ્મિન્ન્ એવારામે વિહારં પ્રતિષ્ઠાપયતિ. ઇદં દ્વિતીયમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાફલં યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તસ્મિન્ન્ એવ વિહારે શયનાસનં પ્રયચ્છતિ. તદ્યથા. મઞ્ચં પીઠં બૃષીં કોચ્ચવં બિમ્બોપધાનં ચતુરશ્રકં દદાતિ. ઇદં ચુન્દ તૃતીયમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો કુલદુહિતા વા તસ્મિન્ન્ એવ વિહારે ધ્રુવભિક્ષાં પ્રજ્ઞાપયત્ય્ અનુકૂલયજ્ઞામ્. ઇદં ચુન્દ ચતુર્થમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાફલં પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા આગન્તુકાય ગમિકાય વા દાનં દદાતિ. ઇદં ચુન્દ પંચમમ્ ઔપધિકં [તિબ્. 11બ્] પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા ગ્લાનાય ગ્લાનોપસ્થાયકાય વા દાનં દદાતિ. ઇદં. ષષ્ઠમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પૂર્વવત્. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા યાસ્ તા ભવન્તિ શીતલિકા વા વદ્દલિકા વા વાતલિકા વા વર્ષલિકા વા. તદ્રૂપાસુ શીતલિકાસુ યાવદ્ વર્ષલિકાસુ ભક્તાનિ વા તર્પણાનિ વા યવાગૂપાનાનિ વા તાનિ સંઘાયાભિનિર્હૃત્યાનુપ્રયચ્છતિ. ઇદમ્ આર્યા અસ્માકમ્ અનાર્દ્રગાત્રાઃ અનભિવૃષ્ટચીવરાઃ પરિભુજ્ય સુખં સ્પર્શં વિહરંતુ. ઇદં ચ ચુન્દ સપ્તમમ્ ઔપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાફલં. યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યમ્. એભિઃ સપ્તભિર્ ઔપધિકૈઃ પુણ્યક્રિયાવસ્તુભિઃ સમન્વાગતસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ન લભ્યં પુણ્યસ્ય પ્રમાણમ્ ઉદ્ગ્રહીતું. એતાવત્ પુણ્યં વા પુણ્યફલં વા પુણ્યવિપાકં વા. અપિ તુ બહુત્વાત્ પુણ્યસ્ય મહાપુણ્યસ્કંધ ઇતિ સંખ્યાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 354 ) ગચ્છતીત્ય્ એવમાદિ. દ્વિર્ અપ્ય્ આયુષ્માન્ મહાચુન્દો ભગવન્તમ્ એતદ્ અવોચત્. લભ્યં ભદન્ત નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પ્રજ્ઞપયિતું મહાફલં યાવન્ મહાવૈસ્તારિકં. લભ્યં ચુન્દેતિ ભગવાંસ્ તસ્યાવોચત્. સપ્તેમાનિ ચુન્દ [તિબ્. 12અ] નિરૌપધિકાનિ પુણ્યક્રિયાવસ્તૂનિ. યૈઃ સમન્વાગતસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય કુલપુત્રસ્ય વા કુલદુહિતુર્ વા ચરતો વા તિષ્ઠતો વા વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. કતમાનિ સપ્ત. ઇહ ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા શૃણોતિ તથાગતં વા તથાગતશ્રાવકં વા અમુકં ગ્રામક્ષેત્રમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતીતિ. શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગચ્છતિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં નૈષ્ક્રમોપસંહિતં. ઇદં ચુન્દ પ્રથમં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પૂર્વવત્. યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા શૃણોતિ તથાગતં વા તથાગતશ્રાવકં વા ઉદ્યુક્તમ્ આગમનાય. શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગચ્છતીતિ પૂર્વવત્. ઇદં ચુન્દ દ્વિતીયં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા

વા શૃણોતિ તમ્ એવ તથાગતં વા તથાગતશ્રાવકં વા અધ્વાનમાર્ગપ્રતિપન્નં તદ્ એવ ગ્રામક્ષેત્રમ્ અનુપ્રાપ્તં. શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગચ્છતીતિ પૂર્વવત્. ઇદં ચુન્દ તૃતીયં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. [તિબ્. 12બ્] પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા શૃણોતિ તથાગતં વા તથાગતશ્રાવકં વા તદ્ એવ ગ્રામક્ષેત્રમ્ અનુપ્રાપ્તં. શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગચ્છતીતિ પૂર્વવત્. ઇદં ચુન્દ ચતુર્થં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ પૂર્વવત્. યવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યં. પુનર્ અપરં શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તમ્ એવ તથાગતં વા તથાગતશ્રાવકં વા દર્શનાયોપસંક્રામતિ. દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ અધિગચ્છતીતિ પૂર્વવત્. ઇદં ચુન્દ પઞ્ચમં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. પુનર્ અપરં ચુન્દ શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તસ્યૈવ તથાગતસ્ય વા તથાગતશ્રાવકસ્ય વા અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ. શ્રુત્વા ચ પુનર્ અધિગચ્છતીતિ. પૂર્વવત્. ઇદં ચુન્દ ષષ્ઠં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ. પુનર્ અપરં શ્રાદ્ધઃ કુલપુત્રો વા કુલદુહિતા વા તસ્યૈવ તથાગતસ્ય વા તથાગતશ્રાવકસ્ય વા અન્તિકાદ્ ધર્મં શૃણોતિ. શ્રુત્વા ચ બુદ્ધશરણં ગચ્છતિ ધર્મશરણં ગચ્છતિ સંઘશરણં ગચ્છતિ. શિક્ષાપદાનિ ચ પ્રતિગૃહ્ણાતિ. ઇદં ચુન્દ સપ્તમં નિરૌપધિકં પુણ્યક્રિયાવસ્તુ મહાફલમ્ ઇતિ પૂર્વવત્. બહુગ્રન્થભયાન્ ન સર્વં લિખિતં. ન હ્ય્ આજ્ઞાપનવિજ્ઞપ્તેઃ કર્મપથ ઉપયુજ્યતે. તસ્ય પ્રાણાતિપાતાદિકર્મણો ઽકૃતત્વાત્. સ્યાન્ મતં. કૃતે તસ્મિન્ કર્મણિ તદાજ્ઞાપનવિજ્ઞપ્તેઃ [તિબ્. 13અ] કર્મપથો ભવિષ્યતીતિ. અત્ર ઇદમ્ ઉચ્યતે. કૃતે ઽપિ ચ તસ્યાઃ સ્વભાવાવિશેષાદ્ ઇતિ. પરેણ કૃતે ઽપિ તસ્મિન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 355 ) કર્મણિ તસ્યા આજ્ઞાપનવિજ્ઞપ્તેર્ ન કશ્ચિત્ સ્વભાવવિશેષો ઽસ્તિ. યેન તદાનીં કર્મપથઃ સ્યાત્. તસ્માત્ પૂર્વવત્. તસ્યાઃ સ્વભાવાવિશેષાત્. યથૈવ પૂર્વવત્ કર્મપથો ન વ્યવસ્થાપ્યતે. તથૈવ પશ્ચાદ્ ઇત્ય્ અતો ઽસ્તીત્ય્ અભ્યુપગન્તવ્યા યાસૌ તદાનીમ્ ઉત્પદ્યતે કર્મપથસંગૃહીતેતિ. એકાદશભિર્ આયતનૈર્ અસંગૃહીતમ્ ઇતિ. ધર્માયતનવર્જ્યૈઃ. વાક્કર્માન્તાજીવાનામ્ અયોગાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાનામ્ એવાસંભવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ તર્હીદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કો ઽસ્યભિસંબન્ધઃ. યદિ વા મતં. યદ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ન સ્યાદ્ અષ્ટંગો ઽયં માર્ગો ન સ્યાત્. તત્ર વિજ્ઞપ્ત્યયોગાત્. તસ્માદ્ અસ્ત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ. યત્ તર્હીદમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા યાવત્ સમ્યક્સમાધિર્ ઇતિ કિમ્ અર્થમ્ એવમ્ ઉચ્યતે. પૂર્વમ્ એવ ચાસ્યેતિ સર્વં. માર્ગસ્ય સમાપત્તિકાલાત્ પૂર્વમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વિજ્ઞપ્તિરૂપાસ્ ત ઉક્તા ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. વૈભાષિકાઃ પરિહરન્તિ. લૌકિહમાર્ગવૈરાગ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. લૌકિકમાર્ગવૈરાગ્યાવસ્થાયાં વાગાદિસ્વભાવં [તિબ્. 13બ્] વિજ્ઞાપ્તિરૂપમ્. એતદ્ અભિસંધાયૈતદ્ ઉક્તં. ન તુ માર્ગકાલે તત્સંગૃહીતં વાગાદ્યવિજ્ઞપ્તિરૂપં નાસ્તીતિ.

સમાધિવિષયરૂપમ્ ઇતિ. સમાધેર્ આલમ્બનમ્ અસ્થિસંકલાદિ. દેશનાવરણાદ્ અપ્રતિઘમ્ ઇતિ. યદ્ રૂપં દેશમ્ આવૃણોતિ. તત્ પ્રતિઘં. વિપર્યયાદ્ અપ્રતિઘમ્ ઇતિ સિદ્ધં. કથમ્ ઇદાનીં તદ્ રૂપમ્ ઇતિ. યદિ ન રૂપયિતું શક્યત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. એતદ્ અવિજ્ઞપ્તૌ સમાનં. અવિજ્ઞપ્તિર્ અપિ વા દેશં નાવૃણોતીતિ તુલ્યં. અનાસ્રવે સમાધૌ અનાસ્રવમ્ ઇતિ. માર્ગં સંમુખીકુર્વાણો યોગાચારસ્ તદ્રૂપમ્ આશયં ચાશ્રયં ચ પ્રતિલભતે. યત્ સમ્યગ્દૃષ્ટિવદ્ અનાસ્રવં શીલં પ્રતિલભતે. યસ્મિન્ સતિ પ્રકૃતિશીલતાયાં સંતિષ્ઠતે. અથ વા. અનાસ્રવે ઽપિ સમાધૌ તદ્ એવંવિધં રૂપં ત આચાર્યા ઇચ્છન્તિ. અર્હતો યદ્ રૂપં બાહ્યં ચેત્ય્ અપર ઇતિ. અપર આચાર્યા વર્ણયન્તિ. અર્હતો યદ્ રૂપં ચક્ષુરાયતનાદિ. બાહ્યં ચ કાષ્ઠકુડ્યાદિ. તદ્ અનાસ્રવં રૂપં. કુતઃ. આસ્રવાણામ્ અનિશ્રયત્વાત્. ન હ્ય્ અર્હત્સાંતાનિકં રૂપં બાહ્યં ચાસ્રવાણાં ક્લેશાનાં નિશ્રય ઇતિ. યદ્ય્ એવં યત્ તર્હ્ય્ અવિશેષેણ સૂત્ર ઉક્તં સાસ્રવા ધર્માઃ કતમે. યાવદ્ એવ ચ્કષુર્ યાવદ્ એવ રૂપાણીતિ [તિબ્. 14અ] વિસ્તરઃ. તત્ પુનર્ આસ્રવાણામ્ અપ્રતિપક્ષત્વાત્ સાસ્રવમ્ ઉક્તં. ચિત્તચૈત્તવિશેષા હિ આસ્રવપ્રતિપક્ષ ઇતિ. પર્યાયેણ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. તદ્ એવાર્હતો રૂપં બાહ્યં ચાસ્રવાણામ્ અપ્રતિપક્ષત્વાત્ સાસ્રવમ્ આસ્રવાણામ્ અનિશ્રયત્વાદ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ. તથા ચ લક્સણસંકરઃ સ્યાદ્ ઇતિ દોષઃ. યાનિ રૂપાણીતિ. યાનિ રૂપાણ્ય્ આયતનાનીત્ય્ અર્થઃ. વિસ્તરેણ યાવદ્ યે ધર્માઃ સાસ્રવાઃ સોપાદાનીયાશ્ ચેતઃખિલમ્રક્ષવસ્ત્વ્ ઇતિ વચનાત્. સન્ત્ય્ અનાસ્રવાણિ રૂપાયતનાનીતિ. તાનિ પુનઃ કતમાનિ સાસ્રવાણિ સોપાદાનીયાનિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 356 ) પૃથગ્જનરૂપાણિ. આસ્રવાણાં નિશ્રયત્વાત્ તદપ્રતિપક્ષત્વાચ્ ચ. કતમાન્ય્ અનાસ્રવાણિ. યાન્ય્ અર્હતો રૂપાણિ બાહ્યાનિ ચ. આસ્રવાણામ્ અનિશ્રયત્વાત્. ધર્મતા હ્ય્ એષેતિ. ધર્માણામ્ અનાદિકાલિકા શક્તિઃ. ગુણવિશેષાદ્ ઇતિ. ધ્યાનાપ્રમાણાદિગુણવિશેષાત્. અનુગ્રહવિશેષાચ્ ચેતિ. શરીરસ્ય વર્ણબલાદિવિશેષાત્. તદાલમ્બનેતિ વિસ્તરઃ. સપ્રતિગ્રાહકમ્ આલમ્બનમ્ અસ્યાઃ. સેયં તદાલમ્બના દાનચેતના. [તિબ્. 14બ્] તયા પરિભાવિતાઃ સંતતયઃ સૂક્ષ્મં પરિણામવિશેષં ફલોત્પત્તિનિમિતં પ્રાપ્નુવન્તિ. કથં ભવિષ્યતીતિ. બહુતરફલાભિનિષ્પત્તયે કથં ભવિષ્યતીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન હ્ય્ અત્ર દાતૄણાં દાયાઃ પરિભુજ્યન્તે. યત્પરિભોગાત્ ભોક્તૄણાં ગુણવિશેષાદ્ અનુગ્રહવિશેષાચ્ ચાન્યમનસામ્ અપિ દાતૄણામ્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવત્ સમર્થા ભવંતિ. યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યમ્ ઇતિ વા. તદાલમ્બનેચેતનાભ્યાસાદ્ ઇતિ. તથાગતતચ્છ્રાવકાલમ્બનચેતનાભ્યાસાત્. સંતતયઃ સૂક્ષ્મં પરિણામવિશેષં પ્રાપ્નુવન્તિ. યેનાયત્યાં બહુતરફલાભિનિષ્પત્તયે સમર્થા ભવન્તિ. ચરતસ્ તિષ્ઠતો જાગ્રતો યુક્તમ્ એવં સ્વપતસ્ તુ કથમ્ ઇત્ય્ અત આહ. સ્વપ્નેષ્વ્ અપિ તાશ્ ચેતના અનુષઙ્ગિણ્યો ભવન્તીતિ. અવિજ્ઞપ્તિવાદિનસ્ તુ વૈભાષિકસ્ય નિરૌપધિકે પુણ્યક્રિયાવસ્તુનિ યત્ર વિજ્ઞપ્તિર્ નાસ્તિ. કેવલં તં શ્રુત્વાધિગચ્છતિ પ્રીતિપ્રામોદ્યમ્ ઉદારં કુશલં. તત્ર કથમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્. તસ્ય શ્રોતુર્ વિજ્ઞપ્તિસમાધ્યોર્ અસંભવાત્. અવિજ્ઞપ્તિર્ હિ વિજ્ઞપ્તેઃ સમાધેર્ વા સંભવેત્. ઔપધિકેષ્વ્ અપીતિ વિસ્તરઃ. આરામદાનાદિષ્વ્ [તિબ્. 15અ] અપિ. તદાલમ્બનચેતનાભ્યાસાત્. પ્રતિગ્રાહક આલમ્બનમ્ અસ્યાશ્ ચેતનાયા ઇતિ પૂર્વવત્. આહ. યદ્ય્ ઔપધિકેષ્વ્ અપિ એવમ્ અભીક્ષ્ણં તદાલમ્બનચેતનાભ્યાસાત્. યત્ તર્હિ સૂત્રમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અપ્રમાણં ચેતઃસમાધિં ઇતિ. મૈત્ર્યાદિસંપ્રયુક્તં. ચેતનાવિશેષ ઇતિ. એતદાલમ્બનચેતનસ્યાપિ દાયકસ્યાપ્રમાણઃ પુણ્યભિષ્યન્દો ઽસ્તીતિ દર્શયતિ. ક્રિયાફલપરિસમાપ્તાવ્ ઇતિ. મૌલકર્મપથપ્રયોગઃ ક્રિયા. મૌલકર્મપથઃ ફલં તસ્ય પરિસમાપ્તૌ. એષ એવ ન્યાય ઇતિ. સ્વયંપ્રયોગેણ પરેષામ્ ઉપઘાતવિશેષાત્ કર્તુઃ સૂક્ષ્મઃ સંતતિપરિણામવિશેષો જાયત ઇતિ સર્વં. કાર્યે કારણોપચારાદ્ ઇતિ. સંતતિપરિણામવિશેષઃ કર્મપથો ભવતીતિ સંતતિપરિણામવિશેષઃ કાર્યં. કર્મપથઃ કારણં. યો ઽસૌ કાયવાચોઃ પ્રયોગઃ. સ હિ ચેતનાલક્ષણસ્ય કર્મણઃ પન્થા ઇતિ. તસ્મિન્ કાર્યે કર્મપથ ઇતિ કારણોપચારઃ. કાયિકવાચિકત્વં

તુ તસ્ય સંતતિપરિણામવિશેષસ્ય. તત્ક્રિયાફલત્વાત્. કાયવાક્ક્રિયાયાઃ ફલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા અવિજ્ઞપ્તિવાદિનામ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ [તિબ્. 15બ્] ઇતિ. યથા વૈભાષિકાણામ્ અવિજ્ઞપ્તિવાદિનામ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ કર્મપથ ઇત્ય્ આખ્યાયતે. કાર્યે કારણોપચારાત્. કાયિકવાચિકત્વં તુ તત્ક્રિયાફલત્વાદ્ ઇતિ. અવિજ્ઞપ્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 357 ) અદ્રવ્યમ્ ઇતિ પ્રકારાન્તરેણ દર્શયન્ ભદન્ત આહ. ઉપાત્તેષુ સ્કન્ધેષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સત્ત્વસંખ્યાતેષુ વર્તમાનેષુ સ્કન્ધેષુ ત્રિકાલયા ચેતનયા પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે ઘાતક ઇતિ. કથં ત્રિકાલયેત્ય્ આહ. હનિષ્યામિ હન્મિ હતમ્ ઇતિ ચાસ્ય યદા ભવતીતિ. તદ્ એવમ્ અત્ર ચેતનૈવ કર્મેત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. આચાર્યો ભદન્તમતં કેનચિદ્ ભાગેનાભિપ્રેતં કેનચિદ્ ભાગેનાનભિપ્રેતં દર્શયન્ન્ આહ. ન ત્વ્ ઇયતેતિ વિસ્તરઃ. યદિ કશ્ચિદ્ એવં પ્રયોજયેત્. મન્માતરં મારયેતિ. ઉચ્ચલિતે ચ મારકે તસ્યૈવં ભવેત્. હતા તેન મન્માતેતિ. તસ્ય હતાભિમાનિન આનન્તર્યકર્મ સ્યાત્. ન ચેષ્યતે. તસ્માત્ સ્વયં ઘ્નન્ન્ ઇતિ ભદન્તેન વિશેષ્યં વક્તવ્યમ્. તત્ એવાહ. સ્વયં તુ ઘ્નત ઇતિ વિસ્તરઃ. એતાવાંશ્ ચેતનાસમુદાચાર ઇતિ. હનિષ્યામિ હન્મિ હતમ્ ઇતિ. યુક્તરૂપ ઇતિ. યુક્ત એવ યુક્તરૂપ ઇતિ. સ્વાર્થે રૂપપ્રત્યયઃ. નામધેયવત્. [તિબ્. 16અ] યથા નામૈવ નામધેયમ્ ઇત્ય્ એકે વ્યાચક્ષતે. પ્રશસ્તરૂપો યુક્તરૂપઃ. યુક્તં વા રૂપં સ્વભાવો ઽસ્યેતિ યુક્તરૂપઃ. તથૈવસંજ્ઞાયમાન ઇતિ. યથૈવાવિજ્ઞપ્તિર્ દુરવબોધા. તથૈવ સંતતિપરિણામવિશેષો ઽપીતિ. ચિત્તાન્વયકાયપ્રયોગેણેતિ. ચિત્તપૂર્વકેણ કાયપ્રયોગેણેત્ય્ અર્થઃ. તાભ્યાં પૃથગ્ભૂતમ્ ઇતિ. ચિત્તકાયાભ્યાં પૃથગ્ભૂતં. યત્કૃતપ્રયોગસંભૂતેતિ. યેન કૃતો યત્કૃતઃ. યત્કૃતાત્ પ્રયોગાત્ સંભૂતા. ક્રિયાપરિસમાપ્તિઃ કર્મપથપરિસમાપ્તિઃ. તસ્યૈવ ચિત્તચૈત્તસ્ય પ્રયોક્તુસ્ તન્નિમિત્તસ્ તત્પ્રયોગનિમિત્તઃ સંતતિપરિણામો ભવતીતિ. ભવતિ પરિતોષો ઽસ્માકમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. ચિત્તચૈત્તસંતાનાચ્ ચાયત્યાં ફલોત્પત્તેઃ. નાવિજ્ઞપ્તિઃ. કિં. ભવતિ પરિતોષ ઇતિ વર્તતે. વિજ્ઞપ્ત્યભાવાદ્ ઇત્ય્ એવમાદીનિ. સમુત્થાપકસ્ય ધર્મસ્યાભાવાત્ સમુત્થાપ્યસ્ય ધર્મસ્યાભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ. અવિજ્ઞપ્તિર્ દ્રવ્યતો નાસ્તીતિ સાધિતમ્ એતત્. આદિશબ્દેનાભ્યુપેત્યાકરણમાત્રત્વાત્. અતીતાનિ મહાભૂતાન્ય્ [તિબ્. 16બ્] ઉપાદાય પ્રજ્ઞપ્તેઃ. તેષામ્ અવિદ્યમાનત્વાદિ. તદ્ એવાસ્તુ. ધર્માયતનપર્યાપન્નમ્ ઇતિ. યદ્ ધ્યાયિનાં સમાધિવિષયરૂપં સમાધિપ્રભાવાદ્ ઉત્પદ્યત ઇત્ય્ ઉક્તં તદ્ ધ્ય્ અનિદર્શનં ચાપ્રતિઘં ચ. અંગ તાવદ્ આચક્ષેતિ. અંગાપ્રાતિલોમ્ય ઇતિ પઠ્યતે. હન્ત તાવદ્ આચક્ષેતિ. એહિ તાવદ્ આચક્ષેત્ય્ અર્થ ઇત્ય્ અપરે. અતો નિમિત્ત ઇતિ વિસ્તરઃ. યત એવમ્. અતો નિમિત્તે ઽવિજ્ઞપ્તૌ નૈમિત્તિકોપચારાત્. સમ્યગાદ્યુપચારાત્. અવિજ્ઞપ્તૌ તદા વ્યાક્રિયતે. સમ્યગ્વાક્કર્મન્તાજીવાખ્યા ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ. આશયં ચાશ્રયં ચેતિ. આશયઃ પ્રાણાતિપાતાદ્યકરણાશયઃ. શ્રદ્ધાદ્યાશયો વા. આશ્રય આશ્રયપરાવૃત્તિઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 358 ) અતો નિમિત્તે આશયે આશ્રયે ચ નૈમિત્તિકોપચારં. સમ્યગ્વાગાદ્યુપચારં કૃત્વાષ્ટૌ માર્ગાંગાનિ વ્યવસ્થાપ્યન્ત ઇતિ. તદ્ અક્રિયામાત્રમ્ ઇતિ. મિથ્યાવાગાદ્યક્રિયામાત્રં. કતમત્ તદ્ ઇત્ય્ આહ. યદ્ અસાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અક્રિયામાત્રમ્ અંગં કથં તદ્ અનાસ્રવમ્ ઇત્ય્ આહ. તચ્ ચાનાસ્રવમાર્ગસંનિશ્રયલાભાદ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ. યદ્ય્ અક્રિયામાત્રમ્ અંગં. તથાદ્રવ્યસત્. કથમ્ અષ્ટાવ્ અંગાનિ ભવન્તીત્ય્ આહ. ન હિ સર્વત્રેતિ [તિબ્. 17અ] વિસ્તરઃ. વિધિપૂર્વમ્ ઇતિ. શીલગ્રહણવિધિપૂર્વં. અન્યચિત્તો ન સંવૃતઃ સ્યાદ્ ઇતિ ચેત્. યદિ સા ચેતના સંવરઃ. તસ્માચ્ ચેતનાચિત્તાદ્ અન્યચિત્તો ન સંવૃતઃ સ્યાત્. યથા ચેતના યા કાયવાચૌ સંવૃણોતિ નાસૌ તદાનીમ્ અસ્તીતિ. ન તદ્ભાવનયેતિ વિસ્તરઃ. નૈતદ્ એવં. તદ્ભાવનયા ચિત્તસંતાનભાવનયા ક્રિયાકાલે પ્રાણાતિપાતાદિચિત્તે પ્રત્યુપસ્થિતે સ્મરતઃ અહંપ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ પ્રતિવિરત ઇતિ પ્રત્યુપસ્થિતસ્મૃતેઃ. તત્પ્રત્યુપસ્થાનાદ્ યયા ચેતનયા કાયવાચૌ સંવૃણોતિ. તસ્યાઃ સમ્મુખીભાવાત્. ઇત્યર્થમ્ એવ તસ્યાઃ સમાદાનમ્ ઇતિ. કથમ્.
અયમ્ અક્રિયાપ્રતિજ્ઞામ્ અનુસ્મૃત્ય દૌઃશીલ્યં ન કુર્યાદ્ ઇતિ. ન કશ્ચિન્ મુષિતસ્મૃતિઃ શિક્ષાં ભિદ્યાદ્ ઇતિ. યાસાવ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ સેતુભૂતા દૌઃશીલ્યં પ્રતિબધ્નાતિ. સા તદાનીં વિદ્યત ઇતિ.
(ઇવ્.5ચ્દ્) ન હિ સૈવ સામગ્રીતિ વિસ્તરઃ. ન સૈવ પૃથિવીધાત્વાદીનાં મહાભૂતાનાં વિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયાણાં સામગ્રી સૂક્ષ્મફલા ચાનિદર્શનાપ્રતિઘવિજ્ઞપ્તિફલત્વાત્ ઔદારિકફલા ચ સનિદર્શનસપ્રતિઘવિજ્ઞપ્તિફલત્વાદ્ યુજ્યતે. તસ્માદ્ [તિબ્. 17બ્] અન્યાન્ય્ એવ મહાભૂતાનિ ઉપાદાયાવિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે.
(ઇવ્.6અબ્) યદાતની વિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદાભવા વિજ્ઞપ્તિર્ યદાતની વિજ્ઞપ્તિઃ. એવં તદાતનાનિ મહાભૂતાનિ. યત્કાલસંભૂતા વિજ્ઞપ્તિઃ કિં તત્કાલસંભૂતાન્ય્ એવ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયાવિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. સર્વમ્ ઇતિ. સર્વમ્ ઉપાદાયરૂપં વિજ્ઞપ્તિર્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ધ્યાનાનાસ્રવસંગૃહીતા ચક્ષુઃશ્રોત્રરૂપશબ્દાદિ ચૈવં સમાનકાલાન્ય્ એવ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય વર્તતે. પ્રાયેણેતિ ગ્રહણં કિંચિત્ કામાવચર્યવિજ્ઞપ્તિનિરાસાર્થં. અત એવાહ. કિંચિદ્ વર્તમાનમ્ અનાગતં અતીતાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયેતિ. કિંચિદ્ ઉપાદાયરૂપં વર્તમાનમ્ અતીતાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય વર્તતે. કિંચિદ્ અનાગતમ્ ઉપાદાયરૂપમ્ અતીતાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય વર્તતે. કિં પુનસ્ તદ્ ઉપાદાયરૂપં યદ્ એવં ભૂતમ્ ઇતિ દર્શયન્ન્ આહ.
ક્ષણાદ્ ઊધ્વમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ કામાપ્તાતીતભૂતજેતિ.
કામાવચરસમ્વરાદિગ્રહણકાલે અવિજ્ઞપ્તિઃ સહજાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયોત્પદ્યતે. એવમ્ અન્યાપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિસ્ તાન્ય્ એવોપાદાયોત્પદ્યતે. યસ્માત્ તાન્ય્ અસ્યા આશ્રયાર્થેન સંભવન્તિ. યથાન્યેષામ્ ઉપાદાયરૂપાણાં પ્રત્યુત્પન્નાનિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 359 ) મહાભૂતાન્ય્ આશ્રયઃ [તિબ્. 18અ] એવં તસ્યા અતીતાન્ય્ આશ્રયઃ. પ્રવૃત્ત્યનુવૃત્તિકારણત્વાદ્ યથાક્રમમ્ ઇતિ. અતીતાનિ મહાભૂતાનિ પ્રવૃત્તિકારણત્વાત્ આક્ષેપકારણત્વાત્ આશ્રયાર્થેન ભવન્તિ. પ્રત્યુત્પન્નાનિ શરીરમહાભૂતાન્ય્ અનુવૃત્તિકારણત્વાદ્ અધિષ્ઠાનકારણત્વાત્ સંનિશ્રયાર્થેન ભવન્તિ. ચક્રસ્યેવેતિ વિસ્તરઃ. યથા ચક્રસ્ય પાણ્યાવેધઃ. એવમ્ અસ્યાઃ પ્રવૃત્તિકારણં. યથા ભૂમિપ્રદેશઃ. એવમ્ અનુપ્રવૃત્તિકારણં.
(ઇવ્.6ચ્દ્) કાલનિયમમ્ ઉક્ત્વા ભૂમિનિયમં પૃચ્છતિ. અથ કુતસ્ત્યાનીતિ વિસ્તરઃ. યાવચ્ ચતુર્થધ્યાનભૂમિકમ્ ઇતિ. આરૂપ્યેષુ ભૂતભૌતિકાનામ્ અભાવાત્. ધાત્વપતિતત્વાદ્ ઇતિ. અનાસ્રવસ્ય કાયવાક્કર્મણો ધાત્વપ્રતિસંયુક્તત્વાત્. નાસ્તિ નિયમત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અનાસ્રવાણિ તર્હિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય કસ્માન્ ન ભવતીત્ય્ અત આહ. અનાસ્રવાણાં ચ મહાભૂતાનામ્ અભાવાદ્ ઇતિ. કિં પુનર્ અસ્યા મહાભૂતૈઃ કાર્યમ્ ઇત્ય્ અત આહ. તદ્બલેન ચોત્પત્તેર્ ઇતિ. મહાભૂતબલેન ચોત્પત્તેર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ ચિત્તબલેનૈવ તદુત્પત્તિઃ કસ્માન્ ન ભવતિ. અનુપાદાયરૂપત્વપ્રસંગાત્.
(ઇવ્.7, 8) અવિજ્ઞપ્તિર્ અનૌપાત્તિકેતિ.

અમૂર્તત્વાચ્ ચિત્તચૈત્તાધિષ્ઠાનભાવાયોગાત્.
નૈષ્યન્દિકી ચેતિ.
[તિબ્. 18બ્] કુશલાકુશલત્વાત્ ન વિપાકજા
નાવ્યાકૃતાસ્ત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ વચનાત્. વિપાકજસ્ય ચાવ્યાકૃતત્વાદ્
વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મ
ઇતિ વચનાત્. નૌપચયિકી ઉપચયાભાવાત્. પારિશેષ્યાન્ નૈષ્યન્દિકી.
સત્ત્વાખ્યા
સત્ત્વસંતાનપતિતત્વાત્.
નિષ્યન્દોપાત્તભૂતજેતિ.
નૈષ્યન્દિકોપાત્તમહાભૂતજા. સમુત્થાપકચિત્તાપેક્ષત્વાત્ અસમાહિતચિત્તવિજ્ઞપ્ત્યધિકારાચ્ ચ. ન સ્વપ્નસમાધ્યાદ્યૌપચયિકમહાભૂતજા. અત એવ ચ ન વિપાકજમહાભૂતજા.
સમાધિજેતિ
વિસ્તરઃ. સાસ્રવાનાસ્રવસમાધિજત્વાત્. ધ્યાનાનાસ્રવજસમ્વરાવિજ્ઞપ્તિઃ સમાધિજેત્ય્ ઉચ્યતે. અનુપાત્તાનિ ચ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયેતિ. સમાહિતચિત્તવશેન તત્ર શરીરે ચિત્તાનુવૃત્તિત્વાત્. ઉપાત્તાનિ હિ મહાભૂતાનિ નિરોધસમાપત્ત્યાદ્યવસ્થાસુ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 360 ) ચિત્તમ્ અન્તરેણાપિ વર્તન્તે. યાવત્ સંભિન્નપ્રલાપાદ્ ઇતિ. યાવચ્છબ્દેનાદત્તાદાનાત્ કામમિથ્યાચારાન્ [તિબ્. 19અ] મૃષાવાદાત્ પૈશુન્યાત્ પારુષ્યાત્ સંભિન્નપ્રલાપાદ્ ઇતિ. ચિત્તવત્ ભૂતાભેદાત્. યથા તદુત્પાદકં ચિત્તમ્ અભિન્નમ્. એવં ભૂતાન્ય્ અપિ તદુત્પાદકાન્ય્ અભિન્નાન્ય્ એવ. ન ચાધારાર્થેનાવિજ્ઞપ્તેર્ મહાભૂતાન્ય્ આશ્રયઃ. કિં તર્હિ. તત્પ્રવર્તનાર્થેન. તસ્માદ્
અભિન્નભૂજેતિ
વચનં ન વિરુધ્યતિ. પ્રાતિમોક્ષસમ્વરે ત્વ્ અન્યાન્યાનીતિ. અચિત્તાનુપરિવર્તનીયત્વાત્. વિજ્ઞપ્તિસ્ તુ નૈષ્યન્દિકીતિ. આક્ષેપવશેનાનુવૃત્તેઃ. ઉપાત્તા તુ કાયિકીતિ. ન વાચિકીત્ય્ અર્થઃ. કાયિકી હિ કાયમહાભૂતાવિનિર્ભાગવર્તિત્વાત્ તદાશ્રયભૂતાનામ્ ઉપાત્તા. ન તુ વાચિકી. તદ્વિનિર્ભાગવર્તિત્વાત્.
અત્ર ચોદયન્તિ. શાસ્ત્રવિરુદ્ધમ્ એતદ્. એવં હ્ય્ આહ. યાનીમાન્ય્ ઉપાસકસ્ય પઞ્ચ શિક્ષાપદાનિ. એષાં કત્ય્ ઉપાત્તાનિ. કત્ય્ અનુપાત્તાનિ. આહ. સર્વાણ્ય્ અનુપાત્તાનીતિ. અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણશિક્ષાપદાભિસંધિવચનાદ્ બાહુલિકત્વાદ્ વા તથાનિર્દેશસ્યેત્ય્ અદોષઃ.
પુનઃપ્રબન્ધાદ્ અવૈભાષિકીયમ્ [તિબ્. 19બ્] ઇતિ. એકસંસ્થાનોત્પત્તાવ્ ઇતરસંસ્થાનાનિવૃત્તેઃ. કથં વિસ્તરેણ યાવત્ સંસ્થાનદ્વયં સિધ્યતીતિ. અન્યોન્યાવકાશદાનાત્. તન્મહાભૂતૈર્ અભિવ્યાપનાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયૈર્ મહાભૂતૈર્ અઙ્ગસ્યાભિવ્યાપનાત્. અનભિવ્યાપને ચ પુનર્ વિજ્ઞપ્તિમહાભૂતૈઃ કથં કૃત્સ્નેનાંગેન વિજ્ઞાપયેત્. ન હિ શક્યતે વક્તું. કાયૈકદેશેનાસૌ વિજ્ઞાપયતિ. ન સર્વકાયેનેતિ. વિજ્ઞપ્ત્યાશ્રયાણિ મહાભૂતાનિ તદંગં ન વ્યાપ્યાવતિષ્ઠન્ત ઇતિ. સુષિરત્વાત્ કાયસ્યાસ્તિ તેષામ્ અવકાશ ઇતિ. અભિવ્યાપને ઽપિ ન મહીયસાઙ્ગેન ભવિતવ્યં. સુષિરત્વેન કાયાનુપ્રવેશાત્. પીનેન તર્હિ ગુરુણા વા તેનાંગેન ન ભવિતવ્યં. સૂક્ષ્મત્વાત્.
(ઇવ્.9, 10અબ્) દ્વિવિધં ત્રિવિધં પંચવિધં ચોક્તમ્ ઇતિ.
ચેતના તત્કૃતં ચ તદ્
ઇતિ વચનાત્. દ્વિવિધમ્ ઉક્તં.
ચેતના માનસં કર્મ તજ્જે વાક્કાયકર્મણી
ઇતિ વચનાત્. ત્રિવિધમ્ ઉક્તં.
તે તુ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તી
ઇતિ. કાયવાક્કર્મણો વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિત્વે ભેદાત્. ચેતનાત્મનઃ કર્મણશ્ ચ પઞ્ચસત્ત્વાત્ પઞ્ચવિધમ્ ઉક્તં.
નાવ્યાકૃતાસ્ત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ. [તિબ્. 20અ] કુશલાકુશલૈવાવિજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અર્થાદ્ ઉક્તં ભવતિ. બલવત્ કર્મેતિ. અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણં.
કામે ઽપીતિ.
અપિશબ્દાદ્ ઇતિચશબ્દાર્થેનાપિશબ્દેન કામ ઇત્ય્ આકૃષ્યતે.
અનાસ્રવાવિજ્ઞપ્તિવદ્ ઇતિ. યથા ન ચ તાવદ્ અનાસ્રવાયા અવિજ્ઞપ્તેર્ અનાસ્રવાણિ મહાભૂતાનિ. અથ ચ પુનર્ યસ્યાં ભૂમૌ જાતસ્ તામ્ ઉત્પાદયતિ. તદ્ભૂમિકાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયોત્પદ્યતે. એવં ન ચ તાવદ્ આરૂપ્યાણિ મહાભૂતાનિ સ્યુઃ. અથ ચ પુનર્ યસ્યાં ભૂમૌ જાત આરૂપ્યામ્ ઉત્પાદયતિ. તદ્ભૂમિકાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયારૂપ્યાવચર્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ભવિષ્યતીતિ. ન. તસ્યા ધાત્વપતિતત્વાદ્ ઇતિ. નેહાસામ્યાત્. યસ્માદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અનાસ્રવા ધાત્વપતિતા કામરૂપારૂપ્યાવચરીતિ. તૃષ્ણાભિર્ અસ્વીકૃતત્વાત્ તસ્યા ધાતુતો ભૂમિતો વા નૈવ સભાગાનિ નાપિ વિસભાગાનિ મહાભૂતાનિ ભવન્તીત્ય્ અતો યત્રજાતસ્ તત્રજાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાયોત્પદ્યતે. આરૂપ્યાવચરી ત્વ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ નાર્હતિ કામરૂપાવચરાણિ વિસભાગાનિ મહાભૂતાન્ય્ ઉપાદાય ભવિતું. ધાતુપતિતવાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કિં ચ. સર્વરૂપવૈમુખ્યાચ્ ચારૂપ્યસમાપત્તિર્ નાલં રૂપોત્પત્તયે. રૂપભૂમિકા ત્વ્ અનાસ્રવા સમાપટ્તિર્ અલં [તિબ્. 20બ્] રૂપોત્પત્તયે ઽવિજ્ઞપ્ત્યુત્પત્તયે ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માત્. સર્વરૂપવૈમુખ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. કથં ચારૂપ્યસમાપત્તેઃ સર્વરૂપં વૈમુખ્યમ્ ઇત્ય્ અતો બ્રવીતિ. વિભૂતરૂપસંજ્ઞત્વાદ્ ઇતિ. વિગતરૂપસંજ્ઞત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દૌઃશીલ્યપ્રતિપક્ષેણ શીલમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. દૌઃશીલ્યં કામાવચરમ્ અકુશલસમુત્થાનત્વાત્. તસ્ય રૂપભૂમિકં શીલમ્ અવિજ્ઞપ્તિલક્ષણં પ્રતિપક્ષ ઇતિ યુજ્યતે. આરૂપ્યાવચરમ્ અપ્ય્ એવં ભવિષ્યતીતિ ચેદ્ અત આહ. આરૂપ્યાશ્ ચ કામધાતોર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આરૂપ્યાઃ કામધાતોશ્ ચતસૃભિર્ દૂરતાભિર્ દૂરે. દૂરત્વાચ્ ચારૂપ્યસંગૃહીતં શીલં કામધાતુપ્રતિપક્ષે ન કલ્પતે. ચતસ્રશ્ ચ દૂરતા વ્યાખ્યાતાઃ પુરસ્તાદ્ ઇતિ ન પુનર્ વ્યાખ્યાયન્તે. પ્રતિપક્ષદૂરતા ચાત્રોદાહરણં.
વિજ્ઞપ્તિઃ સવિચારયોર્
ઇતિ. સવિચારયોર્ એવ ભૂમ્યોર્ ઇત્ય્ અવધારણાર્થ આરંભઃ. વિતર્ક્ય વિચાર્ય વાચં ભાષત ઇતિ વિતર્કવિચારપૂર્વકત્વાત્ કાયવાક્કર્મણોઃ.
કામે ઽપિ નિવૃતા નાસ્તીતિ.
ન કેવલમ્ અવિચારાસુ ભૂમિષ્વ્ ઇતિ દર્શયતિ. બ્રહ્મલોક એવાસ્તીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. તત ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ. બ્રહ્મલોકાદ્ ઊર્ધ્વં. બાહ્યમહાધૂતહેતુકમ્ ઇતિ. વાયુપ્રભૃતીનાં [તિબ્. 21અ] શબ્દાયતનં. વિજ્ઞપ્તિશબ્દપ્રતિષેધપરમ્ એતદ્ વચનં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 362 ). ન તુ બાહ્યમહાભૂતહેતુકમ્ એવ. પાણ્યાદ્યઙ્ગશબ્દો ઽપિ હિ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષુ સંભવતિ. અન્યથા હિ શાસ્ત્રવિરોધઃ સ્યાત્. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. શબ્દધાતુના કઃ સમન્વાગતઃ. આહ. કામરૂપાવચરઃ. કો ઽસમન્વાગતહ્. આહ. આરૂપ્યાવચર ઇતિ. ન હિ બાહ્યેનાસત્ત્વસંખ્યાતેન સમન્વાગતો યુજ્યતે.
પ્રાપ્ત્યપ્રાપ્તી સ્વસંતાનપતિતાનામ્
ઇતિ વચનાત્. અસ્યૈવ ચ દોષપરિહારાર્થમ્ અન્યે પુનર્ આહુર્ ઇતિ. દ્વિતીયાદિષ્વ્ અપિ ધ્યાનેષુ વિજ્ઞપ્તિર્ અસ્તીતિ. કિંભૂમિકા. પ્રથમધ્યાનભૂમિકા. વૈભાષિકપક્ષ એવાયં. ન પક્ષાન્તરં.
કાયાક્ષિશ્રોત્રવિજ્ઞાનં વિજ્ઞપ્ત્યુત્થાપકં ચ યત્
દ્વિતીયાદૌ તદા વ્યાપ્તમ્ અક્લિષ્ટવ્યાકૃતં ચ તદ્

ઇતિ સિદ્ધાન્તાત્. એવં તર્હિ દ્વિતીયાદિધ્યાનભૂમિકા ભવતિ પક્ષાન્તરં. સા તુ કિં વ્યાકૃતા ઉતાવ્યાકૃતેત્ય્ આહ. અનિવૃતાવ્યાકૃતા. ન તુ કુશલા ન ક્લિષ્ટેતિ. પરસ્પરસંભાષણાદિકુર્વતાં તતસ્ત્યાનામ્ અવ્યાકૃતા વિજ્ઞપ્તિર્ ભવતિ. [તિબ્. 21બ્ કિંકારણં ન કુશલા ન ક્લિષ્ટાસ્તીત્ય્ આહ. ન હિ તેષૂપપન્ન ઇતિ વિસ્તરઃ. ન હિ દ્વિતીયાદિષુ ધ્યાનેષૂપપન્નઃ તથાજાતીયં કુશલક્લિષ્ટજાતીયમ્ અધોભૂમિકં ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. યેન ચિત્તેન કુશલાં ક્લિષ્ટાં વા વિજ્ઞપ્તિં સમુત્થાપયેત્. કિંકારણમ્ ઇતિ આહ. ન્યૂનત્વાત્ પ્રહીણત્વાચ્ ચેતિ. કુશલમ્ અધોભૂમિકં ન્યૂનત્વાન્ ન સંમુખીકરોતિ. પ્રહીણત્વાચ્ ચેતિ ન ક્લિષ્ટમ્. અર્થાદ્ એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. અવ્યાકૃતમ્ અધોભૂમિકં ચિત્તં સંમુખીકરોતિ. તેન તાં સમુત્થાપયતીતિ. એતદ્ ઉક્તં ભવતિ. અધોભૂમિકેન ચિત્તેનોર્ધ્વભૂમિકા વિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્થાપ્યત ઇતિ. તદ્ એવં નેચ્છન્તિ વૈભાષિકાઃ. પ્રથમધ્યાનિકૈવ હિ સા વિજ્ઞપ્તિઃ પ્રથમધ્યાનભૂમિકચિત્તસમુત્થાપિતત્વાત્. તસ્માદ્ આહ. પૂર્વમ્ એવ તુ વર્ણયન્તીતિ.
તચ્ ચ કામધાતાવ્ ઇતિ. તચ્ ચ ભાવનાપ્રહાતવ્યં નિવૃતવ્યાકૃતં ચિત્તં કામધાતૌ નાસ્તિ. સત્કાયાન્તગ્રાહદૃષ્ટિસંપ્રયુક્તમ્ એવ હિ કામધાતૌ નિવૃતાવ્યાકૃતં ચિત્તમ્ ઇષ્યતે. તેન ચ ન વિજ્ઞપ્તિઃ સમુત્થાપ્યતે. અન્તર્મુખપ્રવૃત્તત્વાત્.
(ઇવ્.10ચ્દ્, 11) સ્વભાવત ઇત્ય્ આત્મતઃ. પરમક્ષેમત્વાદ્ ઇતિ. અક્ષેમલેશાનુબન્ધભાવાત્. [તિબ્. 22અ] યદ્ ધિ સ્વભાવસંપ્રયોગસમુત્થાનતઃ કુશલં ન તત્ પરમક્ષેમમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં ભવતિ. અસંપ્રયુક્તાનાં કુશલત્વાભાવાદ્ ઇતિ. કુશલમૂલાદિભિર્ અસંપ્રયુક્તાનાં ચૈત્તાદીનાં કુશલત્વાભાવાત્. તત્સંપ્રયોગકુશલત્વસિદ્ધિઃ. તૈર્ એવ કુશલમૂલાદિસંપ્રયુક્તૈર્ ઇત્ય્ આદિશબ્દેન હ્ર્યપત્રાપ્યયોર્ ગ્રહણં. ઔષધિપાનીયસંભૂતક્ષીરવદ્ ઇતિ. પીતૌષધપાનીયાયા ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 363 ) ગોર્ યત્ ક્ષીરં. તદ્ ઔષધપાનીયસંભૂતં. પ્રાપ્તીનાં ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. પ્રાપ્તીનાં કુશલાનાં વિસભાગચિત્તસમુત્થાપિતાનાં. વિસભાગં ચિત્તં કુશલાદ્ અન્યત્. વિચિકિત્સયા કુશલમૂલપ્રતિસંધાને યાઃ કુશલાનાં પ્રાપ્તયઃ. તાસાં કુશલત્વં. ન તાવત્ પરિનિર્વાણવત્ પરમાર્થક્ષેમત્વાત્. નાપ્ય્ અલોભાદિવત્ સ્વભાવતઃ કુશલમ્ અતત્સ્વભાવત્વાત્. નાપિ વેદનાદિવત્ સંપ્રયોગતો વિપ્રયુક્તત્વાત્. નાપિ સમુત્થાનતસ્ તત્સમુત્થાનચિત્તસ્ય [તિબ્. 22બ્] ક્લિષ્ટત્વાત્. એવં પુનર્ભવપ્રતિસંધાવ્ અપિ ઉપપત્તિપ્રતિલંભિકકુશલપ્રાપ્તયો વક્તવ્યાઃ. કથં તાસાં કુશલત્વમ્ ઇતિ વક્તવ્યમ્ એતત્. કર્તવ્યો ઽત્ર યત્ન ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત્ર પરિહરન્તિ. કુશલમૂલસમુત્થાપનીયત્વાદ્ અનાગતાવસ્થાયામ્ એવ તાઃ કુશલમૂલા ભવન્તિ. ક્લિષ્ટેન ચિત્તેન તત્પ્રાપ્તિવિબન્ધો ઽપનીયતે. ન તત્કુશલત્વમ્ આપદ્યત ઇતિ.

સર્વદુઃખપ્રવૃત્ત્યાત્મકત્વેનેતિ. સર્વસ્ય દુઃખસ્ય પ્રવૃત્તિર્ આત્મા સ્વભાવો ઽસ્યેતિ સર્વદુઃખપ્રવૃત્ત્યાત્મકઃ. તદ્ભાવેન. પરમાર્થેનાક્ષેમઃ સંસારઃ. કાયવાક્કર્મજાત્યાદિપ્રાપ્તય ઇતિ. કાયવાક્કર્માણિ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાન્ય્ અસમ્વરનૈવસમ્વરનાસમ્વરસંગૃહીતાનિ. જાત્યાદયો જાતિજરાસ્થિત્યનિત્યતાલક્ષણાલક્ષણસ્વભાવઃ. પ્રાપ્તયો ઽકુશલાનાં. વ્યાધ્યપથ્યૌષધાદિભિર્ ઉપમેયા ઇતિ. સંસારો વ્યાધિનોપમેયઃ. વ્યાધિસંસાર ઇત્ય્ અર્થઃ. લોભાદીન્ય્ અપથ્યૌષધેનોપમેયાનિ. અન્યસંપ્રયોગસમુત્થાનાપેક્ષત્વાત્. તત્સંપ્રયુક્તા અપથ્યૌષધિમિશ્રપાનીયેન. કાયવાક્કર્મજાત્યાદિપ્રાપ્તયો [તિબ્. 23અ] ઽપથ્યૌષધપાનીયસંભૂતક્ષીરેણોપમેયાઃ. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ પરમાર્થેનાકુશલઃ સંસારઃ. ન કિંચિત્ સાસ્રવમ્ અવ્યાકૃતં ભવિષ્યતિ કુશલં વા. સંસારાભ્યન્તરત્વાત્ સાસ્રવસ્ય. પરમાર્થત એવમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ અભ્યુપગતમ્ એતત્ સર્વં સંસારપર્યાપન્નમ્ અકુશલમ્ ઇતિ. વિપાકં તુ પ્રતીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ વિપાકં પ્રતિ ન વ્યાક્રિયતે. સવિપાકમ્ એતદ્ ઇતિ. તદ્ અવ્યાકૃતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. યત્ સાસ્રવં. તદ્ અકુશલં પરમાક્ષેમત્વાત્. વિપાકં પ્રત્ય્ અવ્યાકરણાર્થાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ. કુશલમ્ અપિ. તથૈવાકુશલમ્. ઇષ્ટવિપાકત્વાત્ કુશલમ્ ઇત્ય્ અવગન્તવ્યં.
યદિ સમુત્તાનવશાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચેતનાયા એવ કુશલાકુશલત્વમ્ ઇત્ય્ અનેનાભિપ્રાયેણ. કાયવાક્કર્મણઃ કુશલાકુશલત્વં વિચારયતિ. કિં ન મહાભૂતાનામ્ ઇતિ. કુશલાકુશલત્વં. કુશલાકુશલેન હિ ચિત્તેન કાયવાક્કર્મ તન્મહાભૂતાનિ સમુત્થાપ્યતે. વૈભાષિક આહ. કર્મણિ હિ કર્તુર્ અભિપ્રાયો ન મહાભૂતેષુ ન મહાભૂતાનિ કુર્યામ્ ઇતિ. કિં તર્હિ. ઇદં કર્મ કુર્યામ્ ઇતિ. ન કર્મવન્ મહાભૂતાનાં કુશલાકુશલત્વમ્ ઇતિ. [તિબ્. 23બ્] આચાર્ય આહ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 364 ) સમાહિતસ્ય કર્તુર્ અવિજ્ઞપ્તૌ નાસ્ત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અવિજ્ઞપ્તિં કુર્યાં ઇતિ. ન ચાસમાહિતં ચિત્તં તસ્યાઃ સમુત્થાપકમ્ અસ્તિ. યદ્ એવમ્ અભિપ્રાયં કુર્યાત્. વિસભાગત્વાત્ વિસદૃશત્વાત્ ભૂમિતો ઽસમાધાનાદ્ વા. કથં તસ્યાઃ સમાહિતાયા અવિજ્ઞપ્તેઃ કુશલત્વં. મહાભૂતવત્ તસ્યાઃ કુશલત્વં ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. દિવ્યયોર્ અપિ વા ચક્ષુઃશ્રોત્રયોઃ કુશલત્વપ્રસંગ ઇતિ. યદ્ય્ અન્તરેણાપિ તદભિપ્રાયમ્ અવિજ્ઞપ્તેઃ કુશલમ્ ઇતિ. અથ વા અયમ્ અસ્યાભિસમ્બન્ધઃ. યદિ વિસભાગાસમાહિતચિત્તવશેન તસ્યાઃ કુશલત્વં. દિવ્યયોર્ અપિ ચક્ષુઃશ્રોત્રયોઃ કુશલત્વપ્રસંગઃ. પ્રયોગકાલે તદભિપ્રાયસંભવાત્. ન ચ તયોઃ કુશલમ્ અસ્ત્ય્
અવ્યાકૃતે શ્રોત્રચક્ષુરભિજ્ઞે
ઇતિ વચનાત્.
(ઇવ્.12-14) યદ્ ઉક્તં દર્શનપ્રહાતવ્યં ચિત્તં વિજ્ઞપ્તેર્ અસમુત્થાપકમ્ ઇતિ. દર્શનપ્રહાતવ્યસ્યાંતર્મુખપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇત્ય્ એવં બ્રુવતાં કિં તર્હિ ભગવતોક્તમ્ ઇતિ વિરુધ્યતે. તદ્ ભગવતોક્તમ્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ. કિં તદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તતો મિથ્યાદૃષ્ટેર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથં મિથ્યાદૃષ્ટેર્ દર્શનપ્રહાતવ્યાયાઃ [તિબ્. 24અ] મિથ્યાવાક્ વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવા મિથ્યાકર્માન્તશ્ ચ તત્સ્વભાવ એવેત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ.
હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞિતમ્
ઇતિ. હેતુત્થાનં ચ તત્ક્ષણોત્થાનં ચ હેતુતત્ક્ષણોત્થાનં. હેતુતત્ક્ષણોત્થાનમ્ ઇતિ સંજ્ઞિતં
હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞિતં.
સંજ્ઞિતમ્
ઇતિ સંજ્ઞીકૃતં. અથ વા હેતુતત્ક્ષણોત્થાનં સંજ્ઞાસ્યેતિ હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞં. હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞીકૃતં
હેતુતત્ક્ષણોત્થાનસંજ્ઞિતં.
હેતુસમુત્થાનમ્ ઇતિ. સમુત્તિષ્ઠતે ઽનેનેતિ સમુત્થાનં. હેતુશ્ ચ સ સમુત્થાનં ચ તત્ હેતુસમુત્થાનં. તત્ક્ષણસમુત્થાનમ્ ઇતિ. સ ક્ષણઃ ક્રિયાક્ષણઃ. તત્ક્ષણે સમુત્થાનં તત્ક્ષણસમુત્થાનં. તત્રૈવ ક્ષણે સમુત્થાનસદ્ભાવાત્. તત્રૈવ ક્રિયાક્ષણે તત્ક્ષણસમુત્થાનસ્ય ભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. આક્ષેપકત્વાદ્ ઇત્ય્ ઉત્પાદકત્વાત્. કિમ્ ઇદાનીમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્ય તત્ક્ષણસમુત્થાનસ્ય તસ્યાં વિજ્ઞપનક્રિયાયાં સામર્થ્યં. યેન તદાનીં તદનુવર્તકમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તેન હીતિ વિસ્તરઃ. તેન હિ તત્ક્ષણસમુત્થાનેન વિના અસૌ વિજ્ઞપ્તિર્ મૃતસ્યેવ ન સ્યાદ્ આક્ષિપ્તા સતી હેતુસમુત્થાનેન જનિતાપિ સતી. તદ્યથા. કશ્ચિદ્ ગ્રામં ગમિષ્યામીત્ય્ આક્ષિપ્તક્રિયાન્તરા મ્રિયેત્. તસ્યાનુવર્તકચિત્તાભાવાદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 365 ) ગમનં ન ભવતિ. તદ્વત્. અચિત્તકસ્ય તર્હીતિ [તિબ્. 24બ્] વિસ્તરઃ. યદિ તત્ક્ષણસમુત્થાનેન વિનાસૌ મૃતસ્યેવ ન સ્યાત્. નિરોધસમાપત્તિલાભિનઃ કસ્યચિદ્ ઉપસંપાદ્યમાનસ્ય કાયવિજ્ઞપ્તિમ્ આબધ્નતઃ તત્કાલોપસ્થિતનિરોધસમાપત્તિત્વાદ્ અચિત્તકસ્ય સંવરોત્પત્તૌ કર્મવાચનાવસાનકાલીનાયાં તત્સંવરાન્તર્ગતા કાયવિજ્ઞપ્તિઃ કથં ભવતિ. કથમ્ ઉત્પદ્યતે તત્ક્ષણસમુત્થાનં વિનેત્ય્ અર્થઃ. એવં વિરોધિતે સમાધ્યંતરઃ શ્રીયતે. સ્ફુટતરા તર્હીતિ. તત્ક્ષણસમુત્થાનેન સચિત્તકસ્ય વ્યક્તતરા વિજ્ઞપ્તિર્ ભવતીત્ય્ એતત્ તસ્ય સામર્થ્યં.
પ્રવર્તકં દૃષ્ટિહેયમ્
ઇતિ. પ્રવર્તકમ્ એવ દૃષ્ટિહેયમ્ ઇત્ય્ અવધાર્યતે. કથં પુનસ્ તત્ પ્રવર્તકમ્ ઇત્ય્ આહ. તત્સમુત્થાપકયોર્ વિતર્કવિચારયોર્ નિદાનભૂતત્વાત્ હેતુભૂતત્વાત્. વિજ્ઞપ્તેઃ પ્રવર્તકમ્ ઇતિ. ન ત્વ્ અનુવર્તકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્ તદ્ બહિર્મુખં ચિત્તમ્ અનુવર્તકં. તસ્ય યો વિજ્ઞપ્તિક્રિયાકાલઃ. તસ્મિં તદભાવાત્. તસ્ય દર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય પ્રવર્તકસ્યાભાવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતસ્ તન્ નાનુવર્તકં. અયં ચાન્યો દોષઃ. તત્સમુત્થાપિતં ચ રૂપમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદિ તદ્ અનુવર્તકં સ્યાદ્ દર્શનપ્રહાતવ્યં. તેન દર્શનપ્રહાતવ્યેન સમુત્થાપિતં કાયવાગ્વિજ્ઞપ્તિરૂપં દર્શનપ્રહાતવ્યં સ્યાત્. યથા ભાવનાપ્રહાતવ્યેન ચિત્તેન સમુત્થાપિતં [તિબ્. 25અ] કાયવાક્કર્મ ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ. કિં સ્યાદ્ ઇતિ ચોદકઃ. અભિધર્મો બાધિતઃ સ્યાદ્ ઇતિ વૈભાષિકઃ.
ન દૃષ્તિહેયમ્ અક્લિષ્ટં ન રૂપમ્

ઇતિ વચનાત્. કિં ચ વિદ્યાવિદ્યાભ્યાં ચાવિરોધાત્. વિદ્યયા દર્શનમાર્ગેણ સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિવત્ તસ્ય રૂપસ્યાવિરોધાત્. અપ્રહાણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. દૃષ્ટસત્યાનામ્ અપિ તત્સમન્વાગતત્વાન્ નાસ્તિ રૂપં દર્શનપ્રહાતવ્યં. અવિદ્યયા ચાવિરોધાત્. કિં ચાવિદ્યયાપિ રૂપં ન વિરુધ્યતે. ન હિ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટરૂપસમુદાચારાવસ્થાયાં તત્પ્રાપ્તિપ્રવાહે વા સત્ય્ અવિદ્યા ન ભવતિ અવિદ્યાયાં ચ સત્યાં તન્ ન ભવતિ. યથા અનાસ્રવો માર્ગો ઽવિદ્યયા વિરુધ્યતે. પૃથગ્જનાવસ્થાયાં તદનુત્પાદાત્. તદુત્પાદે વાર્યવસ્થાયાં કસ્યાશ્ચિદ્ અવિદ્યાયાઃ પ્રહાણાત્. તદ્ એવમ્ અનાસ્રવવદ્ અપ્રહાતવ્યમ્ અપિ ન ભવતિ. ન ચેદ્ અપ્રહાતવ્યં. નાપિ દર્શનપ્રહાતવ્યં. પારિશેષ્યાદ્ ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્ ઇતિ સિદ્ધં. ઇતર આહ. [તિબ્. 25બ્] સાધ્ય એષ પક્ષો વિદ્યયા રૂપં ન વિરુધ્યત ઇતિ. યો હિ દર્શનપ્રહાતવ્યં રૂપમ્ ઇચ્છતિ. સ કથં વિદ્યયા રૂપસ્યાવિરોધં ગ્રહીષ્યતિ. વૈભાષિક આહ. ભૂતાન્ય્ અપીતિ વિસ્તરઃ. યદિ તદ્ રૂપં દર્શનપ્રહાતવ્યચિત્તસમુત્થાપિતં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 366 ) દર્શનપ્રહાતવ્યં સ્યાત્. તદાશ્રયભૂતાન્ય્ અપિ તર્હિ દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ સ્યુઃ. કસ્માત્. સમાનચિત્તોત્થાપિતત્વાત્. યેન હિ દર્શનપ્રહાતવ્યેન ચિત્તેન તદ્ રૂપં સમુત્થાપિતં. તેનૈવ તદાશ્રયભૂતાન્ય્ અપીતિ. ન ચ તાનિ તથા ભવિતુમ્ અર્હન્તિ. અક્લિષ્ટાવ્યાકૃતત્વાત્. દર્શનપ્રહાતવ્યાનાં ચ ક્લિષ્ટત્વાત્. ઇતર આહ. નૈવં ભવિષ્યતિ. દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ સ્યુર્ ઇતિ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. યથા ન કુશલાકુશલાનિ ભવન્તિ. યથા યેન ચિત્તેન કુશલાકુશલેન કુશલાકુશલં રૂપં સમુત્થાપિતં. તેનૈવ તદાશ્રયભૂતાનિ સમુત્થાપિતાનિ. તચ્ ચ કાયવાક્કર્મસ્વભાવં રૂપં કુશલાકુશલં. ન તદાશ્રયભૂતાનીતિ. તદ્વત્. સ એવ પુનઃ પરાવૃત્યાહ. અથ વા પુનર્ ભવંતુ દર્શનપ્રહાતવ્યાનીતિ. વૈભાષિક આહ. નૈવં શક્યં ભવિતુમ્. દર્શનપ્રહાતવ્યાનીતિ વાક્યશેષઃ. કસ્માત્. અક્લિષ્ટસ્ય [તિબ્. 26અ] ધર્મસ્ય વિદ્યાવિદ્યાભ્યામ્ અવિરોધાત્. ન હ્ય્ અક્લિષ્ટો ધર્મઃ અનિવૃતાવ્યાકૃતઃ કુશલસાસ્રવશ્ ચ વિદ્યયાનાસ્રવેણ માર્ગેણ વિરુધ્યતે. યથા ક્લિષ્ટા ધર્માઃ પ્રાપ્તિચ્છેદાદ્ વિરુધ્યંતે. તદાલમ્બનક્લેશપ્રાપ્તિચ્છેદાત્ તુ વિરોધો ન પ્રતિષિધ્યતે. નાપ્ય્ અવિદ્યયા વિરુધ્યતે. પ્રાપ્તિચ્છેદેન તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાતવ્યેન ચ. ભૂતાનિ ચાક્લિષ્ટાનિ. તત્ર યદ્ ઉક્તમ્ અથ વા પુનર્ ભવંત્વ્ ઇતિ. તદ્ અયુક્તં. તદ્ એવમ્ અત્ર સાધનમ્ ઉત્તિષ્ઠતે. ન દર્શનપ્રહાતવ્યાનિ ક્લિષ્ટરૂપાશ્રયમહાભૂતાનિ. અક્લિષ્ટત્વાત્. અક્લિષ્ટચિત્તચૈત્તધર્મવદ્ ઇતિ. તદ્ એવં વૈભાષિકઃ
પ્રવર્તકં દૃષ્ટિહેયં વિજ્ઞાનમ્
ઇતિ સચોદ્યપરિહારં પ્રતિષ્ઠાપ્ય નિગમયતિ. અતો હેતુસમુત્થાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યદ્ ઉક્તં મિથ્યાદૃષ્ટેર્ મિથ્યાસંકલ્પો યાવત્ મિથ્યાકર્માન્ત ઇતિ. તસ્ય સૂત્રસ્ય ન વિરોધો ભવતીતિ.
પ્રવર્તકં ચાનુવર્તકં ચેતિ. અન્તર્બહિર્મુખપ્રવૃત્તત્વાત્.
પંચકં ત્વ્ અનુવર્તકમ્
ઇત્ય્ અવધારણમ્ અવિકલ્પકત્વાત્.
[તિબ્. 26બ્] નોભયમ્ અનાસ્રવમ્ ઇતિ. ન પ્રવર્તકં. નાપ્ય્ અનુવર્તકં. સમાહિતાન્તર્મુખપ્રવૃત્તત્વાત્.
અમ્લાયમાનેતિ. અહીયમાના. ચાનટ્પ્રત્યયન્તશ્ ચાયં શબ્દઃ. કુશલૈકતાના ઇતિ. કુશલૈકપ્રબન્ધા ઇત્ય્ અર્થઃ. બુદ્ધો ભગવાન્ નાગ ઇત્ય્ ઉક્તઃ સૂત્રે. કથં. તથાગત ઉદાયિન્ સદેવકે લોકે સમારક ઇતિ વિસ્તરેણોક્ત્વાહ આગો ન કરોતિ કાયેન વાચા મનસા. તસ્માન્ નાગ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઇતિ. આગો ન કરોતીત્ય્ અપરાધં ન કરોતીત્ય્ અર્થઃ. અનિચ્છયાસ્યેતિ. અનિચ્છયાસ્ય બુદ્ધસ્ય ચિત્તસ્યાવિસરણાદ્ વિષયેષ્વ્ અગમનાદ્ એવમ્ ઉક્તં.
ચરન્ સમાહિતો નાગ
ઇતિ વિસ્તરઃ. ચતુર્ષ્વ્ ઈર્યાપથેષુ ચરં ચરામીતિ. યાવન્ નિષીદમ્ નિષીદામીત્ય્ ઉપસ્થિતસ્મૃતિત્વાન્ નિત્યસમાહિતઃ સ ઉચ્યતે.
નિરભિસંસ્કારવાહિત્વાદ્ ઇતિ. અભાવો હિ સંસ્કારસ્ય પ્રયત્નસ્ય નિરભિસંસ્કારં. નિરભિસંસ્કારં વહતીતિ નિરભિસંસ્કારવાહી. તદ્ભાવઃ. તસ્માદ્ ઇતિ.
ન વા સર્વં દર્શનપ્રહાતવ્યં પ્રવર્તકમ્ ઇતિ. સ્યાદ્ એતદ્ એવં. યદિ સર્વં દર્શનપ્રહાતવ્યં પ્રવર્તકમ્ ઇષ્યેત. ન તુ સર્વં. કિં તર્હિ. મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદિકમ્ એવ પ્રવર્તકં વિજ્ઞપ્તેર્ ન સત્કાયદૃષ્ટ્યાદિકમ્ [તિબ્. 27અ] ઇત્ય્ અત આહ. ન વા સર્વમ્ ઇતિ વિશેષણં વક્તવ્યમ્ ઈદૃશં પ્રવર્તકમ્ ઈદૃશં નેતિ. અકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્યેતિ. ઉપસંપાદ્યમાનસ્ય કેનચિદ્ યોગેનાકુશલાવ્યાકૃતચિત્તસ્ય. પ્રાતિમોક્ષસમ્વરવિજ્ઞપ્તિર્ અંજલ્યાદિકા કુશલા ન પ્રાપ્નોતિ. તદનુવર્તકચિત્તમ્ અકુશલાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ કૃત્વા. યથા પ્રવર્તકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા પ્રવર્તકં ચિત્તં ભાવનાપ્રહાતવ્યમ્. તથા વિજ્ઞપ્તિર્ વ્યવસ્થાપ્યતે. ન તુ યથા દર્શનપ્રહાતવ્યં પ્રવર્તકં તથા વ્યવસ્થાપ્યતે. કસ્માત્. ભાવનાહેયેનાન્તરિતત્વાત્. યસ્માત્ તત્પ્રવર્તકં દર્શનપ્રહાતવ્યં ભાવનાહેયેન પ્રવર્તકેનાન્તરિતં. કથં કૃત્વા. તદ્યથાસ્ત્ય્ આત્મેતિ મયા પરેષાં ગમયિતવ્યમ્ ઇતિ પૂર્વમ્ એવાવધાર્ય તતો વાક્સમુત્પાદકેન ચિત્તેન બહિર્મુખપ્રવૃત્તેન ભાવનાપ્રહાતવ્યેન સવિતર્કેણ સવિચારેણ વાચં ભાષતે. અસ્ત્ય્ આત્મેત્ય્ એવમાદિ. અતો યથા પ્રવર્તકમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તદ્ એવમ્ અવશ્યં દર્શનપ્રહાતવ્યસ્ય પ્રવર્તકસ્યાનન્તરં પ્રવર્તકમ્ એવ ભાવનાપ્રહાતવ્યં કુશલમ્ [તિબ્. 27બ્] અકુશલમ્ અવ્યાકૃતં ચોત્પદ્યતે. તદ્વશાચ્ ચ વિજ્ઞપ્તેઃ કુશલાદિત્વમ્ ઇતિ. એવં તુ વક્તવ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. એવં તુ વક્તવ્યમ્ અન્યવ્યવહિતં ભાવનાહેયવ્યવહિતં હેતુસમુત્થાનં સંધાયોક્તમ્ ઇતિ. પરંપરાહેતુસમુત્થાનં સંધાયેત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.15અબ્) અવિજ્ઞપ્તિસ્ ત્રિધેતિ
વિસ્તરઃ. ત્રિવિધેત્ય્ ઉદ્દિશ્ય.
સંવોરાસંવરેતરેતિ
વિવૃણોતિ. સંવરશ્ ચ સઃ. અસંવરશ્ ચ સઃ. સંવરાસંવરઃ. સંવરાસંવરશ્ ચ સઃ. ઇતરા ચ સા.
સંવરસંવરેતરેતિ
સમાસઃ.
(ઇવ્.16) પ્રતિનિયતલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ. ભિક્ષુસંવરસ્યાન્યલ્ લક્ષણમ્ એવં યાવદ્ ઉપવાસસંવરસ્યાન્યલ્ લક્ષણં. તથા હિ વક્ષ્યતિ.
પંચાષ્ટદશસર્વેભ્યો વર્જ્યેભ્યો વિરતિગ્રહાત્
ઉપાસકોપવાસસ્થશ્રમણોદ્દેશભિક્ષુતેતિ.
અષ્ટવિધત્વે તુ સાંકર્યસંભવઃ. ય એવ હિ ભિક્ષુસમ્વરઃ. સ એવ ભિક્ષુણીસમ્વર ઇત્ય્ એવમાદિ. શ્રામણેરી ચ પુનઃ શિક્ષમાણા ચેતિ. શ્રામણેરી પરિવૃત્તવ્યંજના શ્રમણેરો ભવતિ. શિક્ષમાણા ચાપિ પરિવૃત્તવ્યંજના શ્રામણેર એવ ભવતિ. કિમ્ એવં નેષ્યતે. પરિવૃત્તવ્યંજનો ભિક્ષુર્ ભિક્ષુસંવરં ચ ત્યજતિ. ભિક્ષુણીસંવરં ચ પ્રતિલભત ઇત્ય્ અત આહ. ન ચ વ્યંજનપરિવૃત્તાવ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન ભિક્ષુભિક્ષુણીવ્યંજનપ્રાદુર્ભાવે પાર્વસંવરત્યાગકારણમ્ અસ્તિ.
[તિબ્. 28અ] પ્રાતિમોક્ષદમત્યાગઃ શિક્ષાનિક્ષેપણાચ્ ચ્યુતેઃ
ઉભયવ્યંજનોત્પત્તેર્ મૂલચ્છેદાન્ નિશાત્યયાદ્
ઇત્ય્ અત્ર યત્ કારણમ્ ઉક્તં. નાપ્ય્ અપૂર્વસંવરપ્રતિલંભે કારણમ્ અસ્તીતિ વર્તતે. યદ્ ઉક્તં

પ્રાતિમોક્ષાખ્યઃ પરવિજ્ઞાપનાદિભિર્
ઇતિ. અતો વિજ્ઞાયતે ન ભિક્ષુસંવરાદ્ અન્યો ભિક્ષુણીસંવર ઇતિ. એવં શ્રામણેરાદીનામ્ અપિ વક્તવ્યં. તસ્માદ્ અભિન્નો ઽનન્યશ્ ચતુર્ણાં ભિક્ષુણીશિક્ષમાણાશ્રામણેર્યુપાસિકાસંવરાણાં ત્રિભ્યો ભિક્ષુશ્રામણેરોપાસકસંવરેભ્યઃ સ્વભાવઃ.
કિં તે સંવરા ઇતિ વિસ્તરઃ. યથા પંચસંખ્યાયામ્ અન્યાનિ પંચ પ્રક્ષિપ્ય પંચવૃદ્ધિયોગાદ્ દશ ભવન્તિ. પંચદશસંખ્યાયાં ચાન્યાનિ પંચ પ્રક્ષિપ્ય વિંશતિર્ ભવંતિ. દીનારસતેરવચ્ ચ. યથા પૂર્વકો દીનારો દ્વિતીયેન સહ સતેરો ભવતિ. તથા હિ લોકે એકદીનારમૂલ્યેન દ્વિતીયં દીનારં દીનારમૂલ્યં વા તેન પૂર્વકેણ દીનારમૂલ્યેન સહાધિકમ્ અપેક્ષ્ય કશ્ચિદ્ વક્તા ભવેત્. દીનારસતેરો મયા લબ્ધ ઇતિ. દીનારદ્વયં મયા લબ્ધમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કિમ્ એવમ્ એત ઉપાસકશ્રામણેરભિક્ષુસંવરાઃ વિરતિવૃદ્ધિયોગાત્ પ્રાણાતિપાતાદિવિરતિષુ તથૈવાવસ્થિતાસુ પુનર્ નૃત્યગીતવિરત્યાદીનામ્ અપૂર્વાણાં વિરતીનાં [તિબ્. 28બ્] વૃદ્ધિયોગાદ્ અન્યોન્ય ઉચ્યંતે. અન્ય ઉપાસકસંવરાચ્ છ્રામણેરસંવરઃ શ્રામણેરસંવરાચ્ ચાન્યો ભિક્ષુસંવર ઇતિ એકદેશવિશેષયોગાદ્ અન્યોન્યવ્યવસ્થેત્ય્ અર્થઃ. આહો સ્વિત્ પૃથગ્ એવ તે સકલા ઉપજાયન્તે. અન્યાઃ પ્રાણાતિપાતાદિવિરતય ઉપાસકસ્ય. તતો ઽન્યાઃ શ્રામણેરસ્ય. તતો ઽન્યાશ્ ચ ભિક્ષોઃ. ઇત્ય્ એકસ્મિં ભિક્ષુસંતાને તિસ્રઃ પ્રાણાતિપાતાદિવિરતયઃ. એવમ્ અદત્તાદાનવિરતયઃ. ઇત્ય્ એવમાદિ. એવં શેષા ઇતિ. નૃત્યગીતવિરત્યાદયઃ.
મદપ્રમાદેભ્ય ઇતિ. ઉચ્ચશયનાદિમદ્યપાનાદિભ્યઃ. બહુતરેભ્યઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 369 ) પ્રાણાતિપાતાદીનાં નિદાનેભ્ય ઇતિ. ઉપાસકાચ્ છ્રામણેરો બહુતરેભ્યઃ પ્રાણાતિપાતાદિનિદાનેભ્યો નિવર્તતે. તદ્યથા વિકાલભોજનં પ્રાણાતિપાતનિદાનં ભવેત્. તસ્માચ્ છ્રામણેરો નિવર્તતે. નોપાસક ઇત્ય્ એવમાદિ યોજ્યં. એવં ચાસતિ. એવં ચ યદિ ન સ્યાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ભિક્ષુસંવરં પ્રત્યાચક્ષાણસ્ ત્યજંસ્ ત્રીન્ અપિ ઉપાસકસંવરાદીન્ વિજહ્યાત્. દ્વયોર્ ઉપાસકશ્રામણેરસંવરયોસ્ તત્ર ભિક્ષુસંવરે ઽન્તર્ભાવાત્.
(ઇવ્.17) વિરતિસમાદાનાદ્ ઇતિ. વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિવિરતિર્ [તિબ્. 29અ] ઇતિ વક્ષ્યતિ.
(ઇવ્.18) સમાપાદનાદ્ ઇતિ. પ્રતિસંસ્થાપનાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. પાપકર્મણો હિ સત્ત્વેષુ વિષમં સંપ્રવર્તતે. સાપિ તુ વિજ્ઞપ્તિચિત્તાભ્યાં ક્રિયત ઇતિ. વિજ્ઞપ્ત્યા ચ ક્રિયતે પ્રાતિમોક્ષસંવરસંગૃહીતા અવિજ્ઞપ્તિશ્ ચિત્તેન ચ ક્રિયતે ધ્યાનાનાસ્રવસંવરસંગૃહીતા અવિજ્ઞપ્તિઃ. સમાધિના ક્રિયત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્ એવં ક્રિયત ઇતિ ક્રિયેતિ કર્મસાધનં.
ક્રિયાહેતુત્વાદ્ ઇતિ. ક્રિયાયા હેતુત્વાત્. સંવરસ્થો હ્ય્ સંવરપરિરક્ષણાર્થં ક્રિયાં વિજ્ઞપ્તિલક્ષણામ્ આરભતે. ક્રિયાફલત્વાચ્ ચેતિ. વિજ્ઞપ્તિલક્ષણાયાઃ ક્રિયાયાઃ ફલત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સમાધિસંભૂતા કથં ક્રિયા ભવતિ. સમાધિજાયાશ્ ચેતનાયાઃ ફલત્વાત્ સાપિ ક્રિયા. પ્રાતિમોક્ષસંવરાધિકારાદ્ વા. ન તત્ર ચિત્તાઃ.
એવં તાવદ્ અવિશેષેણ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ સંશબ્દ્યત ઇતિ. આદ્યો ઽપિ ક્ષણો દ્વિતીયાદયો ઽપિ ચ ક્ષણાઃ પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પ્રાતિમોક્ષસ્વભાવસ્ ત્વ્ આદ્યક્ષણ એવ. તદર્થમ્ આહ. પુનઃ આદ્યે વિજ્ઞપ્ત્યવ્જ્ઞપ્તી પ્રાતિમોક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પાપસ્ય તેન પ્રતિમોક્ષણાદ્ ઇતિ. પ્રથમેનૈવ ક્ષણેન પાપં પ્રતિમોક્ષતે. [તિબ્. 29બ્] ઉત્સૃજ્યતે ત્યજત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રતિમોક્ષ ઇતિ પ્રાપ્તે પ્રાતિમોક્ષ ઇતિ વચનં સ્વાર્થે વૃદ્ધિવિધાનાત્. સ્વાર્થે પ્રત્યયે કૃતે વૃદ્ધિકરણાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. વૈકૃતવૈશસવત્. યથા વિકૃતમ્ એવ વૈકૃતમ્. વિશસમ્ એવ મારણં વૈશસં. એવં પ્રતિમોક્ષ એવ પ્રાતિમોક્ષ ઇતિ. પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇત્ય્ અપીતિ. પ્રાતિમોક્ષશ્ ચાસૌ સંવરશ્ ચ. કાયવાચોઃ સંવરણાર્થ ઇત્ય્ અર્થઃ. કર્મપથ ઇત્ય્ અપ્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. મૌલઃ કર્મપથ ઇત્ય્ અર્થઃ. દ્વિતીયાદિષુ ક્ષણેષુ પ્રાતિમોક્ષસંવર એવ. પ્રાતિમોક્ષજાતીયઃ પ્રાતિમોક્ષાદ્ વા જાતઃ સંવરઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ. ન પ્રાતિમોક્ષઃ. યસ્માત્ ન તેન પાપં પ્રતિમોક્ષતે. પ્રથમક્ષણ એવ પ્રતિમોક્ષિતત્વાત્.
(ઇવ્.19) અષ્ટાવ્ એવ નિકાયા ઇત્ય્ અવધારણે પૃચ્છતિ. કિં ખલુ બાહ્યકાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સમાદાનશીલમ્ ઇતિ વિશેષણં. શીલદ્વૈવિધ્યાત્. દ્વિવિધં હિ શીલં. સમાદાનશીલં ધર્મતાપ્રતિલંભિકં ચ. તત્ર સમાદાન્શીલં યદ્ ગૃહ્યતે. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 370 ) ઇદં ચેદં ચ ન કરિષ્યામીતિ. ધર્મતાપ્રતિલંભિકં ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરશ્ ચ. ભવસંનિશ્રિતત્વાદ્ ઇતિ. મોક્ષાર્થિનામ્ અપિ તેષાં મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદ્યુપહતત્વાત્. ભવવિશેષ એવ ચ તેષાં કેષાંચિન્ મોક્ષ ઇતિ. ભવસંનિશ્રિતમ્ એવ શીલં. તતો ઽસ્તિ તેષાં સમાદાનશીલં. ન પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇતિ. સામન્તકમ્ અપ્ય્ અત્ર ધ્યાનં કૃત્વોચ્યત ઇતિ. યસ્માત્ સાંઅન્તકે ઽપિ ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવસંવરશ્ [તિબ્. 30અ] ચેષ્યતે. તસ્માદ્ ધ્યાનસામન્તકમ્ અપ્ય્ અત્ર ધ્યાનશબ્દેનોચ્યત ઇતીષ્યતે. અપિશબ્દાન્ મૌલમ્ અપિ ગૃહ્યત એવ. સહભૂહેતાવ્ ઉચ્યમાન ઇતિ.
ચૈત્તા દ્વૌ સંવરૌ તેષામ્
ઇત્ય્ અત્ર. ત્રયાણામ્ ઇતિ. પ્રાતિમોક્ષસંવરધ્યાનસંવરાનાસ્રવસંવરાણાં.
અન્યચિત્તાચિત્તકસ્યાપ્ય્ અનુવૃત્તેર્ ઇતિ.
વિક્ષિપ્તાચિત્તકસ્યાપીતિ
વચનાત્.
(ઇવ્.20અબ્) અનાગમ્ય
ઇતિ ગ્રહણં કામાવચરસ્યૈવ દૌઃશીલ્યસ્ય પ્રતિપક્ષત્વાત્. આનંતર્યમાર્ગેષ્વ્ ઇતિ. તેષાં પ્રહાણમાર્ગત્વાત્. તત્સમુત્થાપકાનામ્ ઇતિ. દૌઃશીલ્યસમુત્થાપકાનામ્. અત એવેતિ. યસ્માદ્ અનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગેષ્વ્ એવ તદ્વ્યવસ્થાનં. તસ્માચ્ ચતુઃકોટિકં ક્રિયતે. પ્રથમા કોટિર્ અનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગવર્જ્યો ધ્યાનસંવરઃ. અનાગમ્યભૂમિકેષુ વિમુક્તિપ્રયોગવિશેષમાર્ગેષુ મૌલપ્રથમધ્યાનાદિષુ વા ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ આનન્તર્યવિમુક્તિપ્રયોગવિશેષમાર્ગેષુ યો ધ્યાનસંવરઃ. અયં ધ્યાનસંવરો ન પ્રહાણસંવરઃ. [તિબ્. 30બ્] તેન દૌઃશીલ્યસ્ય તત્સમુત્થાપકાનાં ચ ક્લેશાનામ્ અપ્રહાણાત્. દ્વિતીયાનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગેષ્વ્ અનાસ્રવસંવરઃ. અયં પ્રહાણસંવરઃ તેનૈવ દૌઃશીલ્યાદિપ્રહાણાત્. ન ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવત્વાત્. તૃતીયાનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગેષુ સાસ્રવસંવરઃ અયં પ્રહાણસંવરશ્ ચ તેન દૌઃશીલ્યાદિપ્રહાણાત્. ધ્યાનસંવરશ્ ચ સાસ્રવસમાધિજત્વાત્. ચતુર્થી અનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગવર્જ્યો ઽનાસ્રવસંવરઃ. અયં ન ધ્યાનસંવરો ઽનાસ્રવત્વાત્. નાપિ પ્રહાણસંવરસ્ તેન દૌઃશીલ્યાદ્યપ્રહાણાત્. સ પુનસ્ તથૈવાનાગમ્યભૂમિકેષુ વિમુક્તિપ્રયોગવિશેષમાર્ગેષુ વિસ્તરેણ યો ઽનાસ્રવસંવરઃ. સંવરનિયમેનૈવમ્ ઉક્તમ્. અન્યથાપ્ય્ અન્યે ધર્મા વક્તવ્યાઃ સ્યુઃ. એવં સ્યાદ્ અનાસ્રવસંવરો ન પ્રહાણસંવર ઇતિ ચતુષ્કોટિકં. પ્રથમા કોટિર્ અનાગમ્યાનન્તર્યમાર્ગવર્જ્યો ઽનાસ્રવસંવરઃ.

(ઇવ્.20ચ્દ્) મનઃસંવરો ઽપિ સ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનસ્વભાવઃ ઇન્દ્રિયસંવરો ઽપિ સ્મૃતિસંપ્રજ્ઞાનસ્વભાવ ઇતિ દ્વિસ્વભાવજ્ઞાપનાર્થં [તિબ્. 31] દ્વિગ્રહણં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 371 ) દ્વિવચનનિર્દેશાદ્ એવ હિ દ્વિત્વસિદ્ધિઃ. કથં પુનર્ ગમ્યતે. એતાવ્ એવંસ્વભાવાદ્ ઇતિ. આગમાત્. અન્યતરા કિલ દેવતા ભિક્ષું વિષયેષ્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ વિચારયન્તમ્ અવોચત્. ભિક્ષો ભિક્ષો વ્રણં મા કાર્ષીદ્ ઇતિ. ભિક્ષુર્ આહ. પિધાસ્યામિ દેવતે. દેવતાહ. કુંભમાત્રં ભિક્ષો વ્રણં કૃત્વા કેન પિધાસ્યસિ. ભિક્ષુર્ આહ. સ્મૃત્યા દેવતે પિધાસ્યામિ. સંપ્રજન્યેન ચેતિ.
(ઇવ્.21, 22) સ યાવત્ તામ્ અવિજ્ઞપ્તિં ન ત્યજતીતિ. શિક્ષાનિક્ષેપાદિ.
પૂર્વાત્ ક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અતીતયેતિ.
પ્રથમે ક્ષણે વર્તમાનસ્યૈવ સમન્વાગતો ભવતીત્ય્ ઉક્તં ભવતિ.
ધ્યાનસંવરવાન્ સદા અતીતાજાતયેતિ.
ધ્યાનસંવરવાન્ કિં પૃથગ્જનો ઽથાર્યઃ. ઉભય ઇત્ય્ આહ. અવિશેષિતત્વાત્. સો ઽતીતાનાગતયા અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતઃ. કિંલક્ષણયા. ધ્યાનસંવરાધિકારાદ્ ધ્યાનસંવરલક્ષણયેતિ ગમ્યતે. સ જન્માન્તરત્યક્તમ્ ઇતિ. ઉદાહરણપ્રદર્શનપરમ્ એતત્. ઇદં જન્મ ત્યક્તમ્ અપિ હિ ગૃહ્યતે.
આર્યસ્ તુ પ્રથમે નાભ્યતીતયેતિ.
આર્યઃ સદાતીતાજાતયા અવિજ્ઞપ્ત્યા [તિબ્. 31બ્] સમન્વાગતઃ. કિંલક્ષણયા. અનાસ્રવયા. આર્યાધિકારાત્. અત એવાહ. આર્યપુદ્ગલો ઽપ્ય્ એવમ્ અનાસ્રવયેતિ. અયં તુ વિશેષ ઇતિ. તુશબ્દાર્થં દર્શયતિ. સ ચ ભિન્નક્રમઃ. પ્રથમે તુ ક્ષણે દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિક્ષણે નાભ્યતીતયા અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગત ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માત્. અનાદિમતિ સંસારે માર્ગસ્ય પૂર્વમ્ અનુત્પાદિતત્વાત્. નનુ ચ ફલપ્રાપ્તિકાલ ઇન્દ્રિયસંચારકાલે ઽપિ વા પૂર્વમાર્ગત્યાગે નૈવાતીતયા અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગમ ઇષ્યતે. એવં તર્હિ સ ચાપિ ફલમાર્ગસ્ય પ્રથમક્ષણો ભવતિ. તત્ર નાતીતયાવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતો ભવતિ. ફલમાર્ગસ્ય પૂર્વમ્ અનુત્પાદિતત્વાદ્ ઇતિ વ્યાખ્યાતવ્યં. આચાર્યવસુમિત્રસ્ ત્વ્ અસ્ય ચોદ્યસ્ય પરિહારમ્ આહ. અનાસ્રવસંવરો ઽત્ર પ્રકૃતઃ. સ ચ દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિકાલ એવ લબ્ધઃ. અતસ્ તેન પ્રથમે ક્ષણે નાતીતેન સમન્વાગતો દ્વિતીયાદિષ્વ્ અતીતાનાગતેનેતિ. ઊર્ધ્વં તુ યો માર્ગાન્તરલાભઃ. તત્રાનાસ્રવસંવરસાદૃશ્યમ્ અસ્તીતિ ન તદ્ ઉચ્યત ઇતિ. તદ્ ઇહ સાદૃશ્યમ્ અસ્તીતિ ન બુધ્યામહે. કિં સાસ્રવસંવરો ઽસ્તીત્ય્ અપેક્ષ્યેદમ્ ઉચ્યતે. આહો સ્વિદ્ અનાસ્રવો ઽસ્તીતિ. યદિ સાસ્રવો ઽસ્તીત્ય્ અભિપ્રીયતે. [તિબ્. 32અ] દુઃખધર્મજ્ઞાનક્ષાન્તિકાલે ઽપિ સો ઽસ્તીતિ નાતીતયા સમન્વાગત ઇતિ પ્રતિષેધાનુપપત્તિઃ. અથ ફલપ્રાપ્તિકાલે ઽતીતાનાસ્રવસંવરો ઽસ્તીત્ય્ અભિપ્રીયતે. વિહીનઃ સ કથમ્ અસ્તીતિ શક્યં વક્તુમ્ ઇતિ ચિન્ત્યો ઽસ્યાભિપ્રાયઃ.
સમાહિતાર્યમાર્ગસ્થાવ્
ઇતિ. સમાહિતમાર્ગસ્થશ્ ચ લૌકિકસમાહિતમાર્ગસ્થઃ આર્યમાર્ગસ્થશ્ ચ
સમાહિતાર્યમાર્ગસ્થૌ.
ધ્યાનાનાસ્રવસંવરાન્વિતાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત્ર ચાર્યમાર્ગાભિરૂઢ આર્યમાર્ગસ્થો વેદિતવ્યો નૌસ્થનાયેન. તદ્યથા યો નાવમ્ અભિરૂઢઃ. સ નૌસ્થઃ. એવં ય આર્યમાર્ગમ્ અભિરૂઢઃ સમાપન્નઃ. સ આર્યમાર્ગસ્થઃ. અન્યથા હ્ય્ આર્યમાર્ગસમન્વિતો ઽપ્ય્ આર્યમાર્ગસ્થ ઇતિ કૃત્વા. પ્રકૃતિસ્થો ઽપ્ય્ આર્યો વર્તમાનયા અનાસ્રવયા અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગત ઇતિ પ્રાપ્નોતિ. અન્યઃ પુનર્ એવંપ્રસંગં પરિહરન્ વ્યાચષ્ટે. એકશેષો ઽત્ર ક્રિયતે. સમાહિતશ્ ચ સમાહિતાર્યમાર્ગશ્ ચ માર્ગૌ સમાહિતાર્યમાર્ગૌ. તયોઃ સ્થિતૌ
સમાહિતાર્યમાર્ગસ્થૌ.
તૌ યથાક્રમં વર્તમાનયા ધ્યાનસંવરાવિજ્ઞપ્ત્યાનાસ્રવ[તિબ્. 32બ્] સંવરાવિજ્ઞપ્ત્યા ચ સમન્વાગતૌ. ન તુ વ્યુત્થિતૌ. ન તુ તન્માર્ગવ્યુત્થિતૌ તયા વર્તમાનયા સમન્વાગતૌ. તસ્યાશ્ ચિત્તાનુપરિવર્તનીયત્વાત્. એવં વ્યાખ્યાયતે. યચ્ ચોદિતમ્ આચાર્યસંઘભદ્રેણ. કથમ્ અવિજ્ઞપ્તેઃ પ્રત્યુત્પન્નતા આર્યમાર્ગસ્થવચનાદ્ એવ ગમ્યતે. તત્સમાપન્ન એવાયં. ન પુનસ્ તત્સમન્વાગમવચનપ્રસંગ ઇતિ ચેત્. ન. ધ્યાનાધિકારાત્. તત્રવિજ્ઞપ્ત્યભાવાચ્ ચ.
(ઇવ્.23અબ્) યો નૈવસંવરણાસંવરે સ્થિતસ્ સ મધ્યસ્થ ઇતિ. યો ન ભિક્ષ્વાદિઃ. ન ચ કૈવર્તાદિઃ. સ મધ્યસ્થઃ. દૌઃશીલ્યશીલાંગાદિસંગૃહીતેતિ. દૌઃશીલ્યં પ્રાણાતિપાતાદિ. શીલાંગં પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિ. યન્ નસંવરણાસંવરસંગૃહીતમ્. આદિશબ્દેન સ્તૂપવન્દનાખટચપેટાદિક્રિયાવિજ્ઞપ્તિર્ ગૃહ્યતે.
(ઇવ્.23ચ્દ્,24અબ્) અસંવરસંવરસ્થૌ પુદ્ગલાવ્ અકુશલકુશલધર્મપ્રતિષ્ઠિતાવ્ ઇત્ય્ અનયોર્ વિપર્યયમ્ અસંભાવયન્ પૃચ્છતિ. કિમ્ અસંવરસ્થ ઇતિ વિસ્તરઃ. તૌ યાવદ્ અનુવર્તેતે ઇતિ.
પ્રસાદક્લેશવેગૌ.
અન્યેષ્વ્ અતીતયાપીતિ. દ્વિતીયક્ષણાદિષુ અતીતયા.
(ઇવ્.24ચ્દ્, 25અબ્) ક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ આ ત્યાગાદ્ [તિબ્. 33અ] ઇતિ. યો યસ્યાસ્ ત્યાગસ્ તસ્માદ્ આ ત્યાગાત્ તયાતીતયા વિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતઃ. કથં. સંવરલક્ષણાયાસ્ તાવદ્ વિજ્ઞપ્તેસ્ ત્યાગઃ શિક્ષાનિક્ષેપાદિભિઃ. તસ્માદ્ આ ત્યાગાદ્ અનયાતીતયા વિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતઃ. અસંવરલક્ષણાયાઃ સંવરસમાદાનાદિભિસ્ ત્યાગઃ. તેસ્માદ્ આ ત્યાગાદ્ અનયા સમન્વાગતઃ. નૈવસંવરનાસંવરલક્ષણાયાઃ પ્રસાદક્લેશવેગચ્છેદાદિભિસ્ ત્યાગઃ. તસ્માદ્ આ ત્યાગાદ્ અનયા સમન્વાગત ઇતિ. યો હિ સંવરાદ્યવિજ્ઞપ્તિસમન્વાગતઃ. સો ઽવશ્યં મૌલકર્મપથસ્વભાવયા ક્ષણાદ્ ઊર્ધ્વમ્ અતીતયાવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતઃ. અનાગતયા તુ વિજ્ઞપ્ત્યા ન કશ્ચિત્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 373 ) સમન્વાગત ઇતિ. ચિત્તાનનુપરિવર્તનીયત્વાત્. ચિત્તસ્યાપીતિ. ચિત્તસ્યાપિ તર્હિ નિવૃતાવ્યાકૃતસ્ય મા ભૂત્ પ્રાપ્તિઃ. અનુબન્ધિની મા ભૂદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. જડા હિ વિજ્ઞપ્તિર્ અનાલમ્બનત્વાત્. પરતંત્ર ચ ચિત્તપરતન્ત્રત્વાત્. ન ચૈવં ચિત્તમ્ ઇતિ. ન જડં. ન પરતંત્રં ચેત્ય્ અર્થઃ. કસ્માત્. તદ્વિપર્યયાત્ સા દુર્બલેન નિવૃતાવ્યાકૃતેન ચિત્તેનોત્થાપિતા દુર્બલતરા ભવતીતિ.
(ઇવ્.25ચ્દ્) મૌલસંગૃહીતત્વાદ્ [તિબ્. 33બ્] ઇતિ. ચેતનાયાઃ તદર્થત્વાત્.
(ઇવ્.26) વિજ્ઞપ્ત્યૈવાન્વિતઃ કુર્વન્ મધ્યસ્થો મૃદુચેતન

ઇતિ. મધ્યસ્થગ્રહણં સંવરાસંવરસ્થનિરાસાર્થં. સંવરાસંવરસ્થા હિ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિભ્યામ્ અવશ્યં સમન્વાગતાઃ. મૃદુચેતનગ્રહણં તીવ્રચેતનનિરાસાર્થં. તીવ્રચેતના હિ વિજ્ઞપ્તિં કુર્વન્ન્ અવિજ્ઞપ્તિં સમુત્થાપયેત્. પ્રાગ્ એવાવ્યાકૃતમ્ ઇતિ. મૃદ્વ્યા ચેતનયા પ્રાગ્ એવાવ્યાકૃતં કુર્વન્. યત્ર હિ મૃદ્વ્યા ચેતનયા કુશલમ્ અકુશલં વા કુર્વન્ નૈવસંવરનાસંવરે સ્થિતો વિજ્ઞપ્ત્યૈવ સમન્વાગતો ભવતિ અવિજ્ઞપ્તેર્ અનુત્પાદાત્. પ્રાગ્ એવાવ્યાકૃતં કુર્વન્ સુતરાં વિજ્ઞપ્ત્યૈવાસૌ સમન્વાગતો નાવિજ્ઞપ્ત્યા. અવિજ્ઞપ્ત્યુત્પાદાશંકાયા અભાવાત્. અન્યત્રેતિ વિસ્તરઃ. અન્યત્ર સપ્તભ્ય ઔપધિકેભ્યઃ પુણ્યક્રિયાવસ્તુભ્યઃ. કર્મપથેભ્યશ્ ચ પ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ. તત્ર હ્ય્ અવ્યાકૃતમ્ અપિ કુર્વન્ન્ અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતો ભવતિ. સતતસમિતં ચરતો વા તિષ્ઠતો વા વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉપજાયત એવ પુણ્યમ્ ઇતિ સૂત્રે વચનાત્. પ્રાણાતિપાતાદીંશ્ ચ કર્મપથાં મૃદુચેતનયાપિ કુર્વન્ અવિજ્ઞપ્ત્યા સમન્વાગતો ભવતિ. [તિબ્. 34અ] યેનાર્યપુદ્ગલેનેતિ વિસ્તરઃ. પરિવૃત્તજન્મનાર્યપુદ્ગલેન યદા ન તાવદ્ વિજ્ઞપ્તં ભવતિ. કલલાદ્યવસ્થાયામ્ આરૂપ્યોપપત્તૌ ચ. વિજ્ઞપ્તં વા પુનર્ વિહીનમ્ અવ્યાકૃતચિત્તોત્થાપિતવિજ્ઞપ્તિવિહીનાચ્ ચ. ન હિ તસ્યાઃ પ્રાપ્તિર્ અનુબન્ધિની ભવતિ. કૃતસ્તૂપાદિકસ્ય વા. તદ્વસ્તુચ્છેદાત્. સ હિ તદાનીમ્ અવિજ્ઞપ્તિમ્ અપિ પરિત્યજતિ પ્રાગ્ એવ વિજ્ઞપ્તિમ્ ઇતિ. આસ્વ્ અવસ્થાસુ જન્માન્તરપરિવૃત્તાવ્ આર્યપુદ્ગલો ઽનાસ્રવયૈવાવિજ્ઞપ્ત્યા જન્માન્તરલબ્ધયા સમન્વાગતો ન વિજ્ઞપ્ત્યા. નનુ ચ પૃથગ્જનસ્યાપ્ય્ અયં વિધિઃ સંભવતિ. સંભવતિ. અનાવશ્યકત્વાત્ તુ પૃથગ્જનો નોક્તઃ. યો હિ ધ્યાનલાભી પરિવૃત્તજન્માન્તરઃ રૂપધાતાવ્ અકૃતવિજ્ઞપ્તિઃ કૃતવિજ્ઞપ્તિવિહીનો વા. સ એવ તથા સંભવતિ નાન્ય ઇતિ. કામાવચરસત્ત્વાભિસંધિવચનાદ્ વા. અથ વા ઉદાહરણરૂપ આર્યપુદ્ગલ ઉક્તસ્ તેન પૃથગ્જનો ઽપિ તથા ગ્રહીતવ્યઃ. અત એવ
વિજ્ઞપ્ત્યૈવાન્વિતઃ કુર્વન્ મધ્યસ્થો મૃદુચેતન
ઇત્ય્ અત્રોક્તો ઽન્યત્રૌપધિકપુણ્યક્રિયાવસ્તુકર્મપથેભ્ય ઇતિ. સાવશેષમ્ એતદ્ વચનમ્ ઇતિ કૃત્વા. એવં દ્વે કોટી સૂત્રિતે પ્રથમદ્વિતીયે [તિબ્. 34બ્] તૃતીયચતુર્થ્યૌ તુ યોજ્યે. તૃતીયા સંવરાસંવરમધ્યસ્થાસ્ તીવ્રયા ચેતનયા કુશલમ્ અકુશલં વા કુર્વન્તઃ. ચતુર્થી યેન જન્માન્તરપરિવૃત્તૌ પૃથગ્જનેન ન તાવદ્ વિજ્ઞપ્તં ભવતિ. વિજ્ઞપ્તં વા વિહીનમ્ ઇતિ.

(ઇવ્.27) સહભૂતત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માદ્ ધ્યાનચિત્તેન સહ ભવતિ ધ્યાનસંવરઃ. પરો વિજ્ઞાપયતીતિ પ્રત્યાપયતિ. પુદ્ગલાદ્ અન્ય ઇતિ. શ્રામણેરશ્રામણેર્યુપાસકોપાસિકોપવાસસંવરાઃ. નિયામાવક્રાન્ત્યા આર્યમાર્ગાવતારણેન. પંચકાનામ્ આજ્ઞાતકૌણ્ડિન્યાદીનાં. એહિભિક્ષુકયેતિ એહિ ભિક્ષો ચર બ્રહ્મચર્યમ્ ઇતિ ભગવતો વચને. એહીતિ ચોક્તઃ સુગતેન તાયિના મુણ્ડશ્ ચ કાષાયધરો બભૂવેતિ. શાસ્તુર્ અભ્યુપગમાન્ મહાકાશ્યપસ્યેતિ. મહાકાશ્યપઃ કિલ યાંયાં દેવતાપ્રતિમાં વન્દતે. સાસા સ્ફુટતિ. તસ્ય મહાનુભાવાત્. સ ભગવન્તમ્ ઉપસંક્રમ્ય ન વન્દતે. માસ્ય રૂપવિનાશો ભૂદ્ ઇતિ. તમ્ અભિપ્રાયં વિદિત્વા ભગવાંશ્ ચોદયતિ સ્મ. વન્દસ્વ કાશ્યપ તથાગતમ્ ઇતિ. તેન ભગવાન્ વન્દિતઃ. તતઃ સ ભગવતો રૂપમ્ અવિકોપિતં દૃષ્ટ્વા અયં મે શાસ્તેતિ સ ભગવન્તમ્ અભ્યુપગતાદ્ [તિબ્. 35]અ અસ્યોપસંપદ્ ઇતિ. પ્રશ્નારાધનેન સોદાયિન ઇતિ. સોદાયિના પ્રશ્નવિસર્જનેન ભગવાન્ આરાધિતસ્ તેનારાધનેન તસ્યોપસંપત્. ગુરુધર્માભ્યુપગમેનેતિ. અષ્ટૌ ગુરુધર્માઃ. ભિક્ષોર્ અન્તિકાદ્ ભિક્ષુણીનામ્ ઉપસંપત્ ભિક્ષુણીભાવઃ. અન્વર્ધમાસમ્ અવવાદો ગ્રાહ્યો ભિક્ષોર્ અન્તિકાત્. અભિક્ષુકે આવાસે વર્ષા નોપગન્તવ્યા. પ્રવારણાયામ્ ઉભયસંઘસ્ ત્રિભિઃ સ્થાનૈઃ પ્રવારયિતવ્યઃ. ન ચોદયિતવ્યો ભિક્ષુર્ આપત્તિમ્ આપન્નઃ નાક્રોષ્ટવ્યઃ. ગુરુધર્માપત્તૌ માનાપ્યમ્ અર્ધમાસં ચરિતવ્યં. વર્ષશતોપસંપન્નયાપ્ય્ ભિક્ષુણ્યા તત્ક્ષણોપસંપન્નો ભિક્ષુર્ વન્દ્યઃ. ન ચ ભિક્ષુણ્યા ક્વચિદ્ ભિક્ષુશ્ ચોદયિતવ્યઃ. ઇત્ય્ એવમાદયઃ. એષામ્ અભ્યુપગમેન તસ્યા ઉપસંપત્. દૂતેન ધર્મદિન્નાયા ઇતિ. તયા કિલાન્તઃપુરગતયૈવ પ્રવ્રજ્યાર્થં બુદ્ધાય દૂતઃ પ્રેષિત ઇતિ. વિનયધરપઞ્ચમેનેતિ. ચત્વારો ભિક્ષવઃ સંઘઃ. તત્ર જ્ઞપ્તિવાચકેન પંચમેનોપસંપાદ્યતે પ્રત્યન્તિકેષુ જનપદેષુ. મધ્યમેષુ તુ જનપદેષુ દશમેન જ્ઞપ્તિવાચકેનોપસંપાદ્યતે. ષષ્ટિભદ્રવર્ગપૂગોપસંપાદિતાનામ્ [તિબ્. 35બ્] ઇતિ. ભદ્રો વર્ગ એષામ્ ઇતિ. ભદ્રવર્ગાણાં ષષ્ટિઃ કુલપુત્રાઃ. તેષાં પૂગેન સમૂહેનોપસંપાદિતાનાં. શરણગમનત્રૈવાચિકેન બુદ્ધશરણં ગચ્છામ ઇતિ ત્રિર્વચનેનોપસંપત્. તેષાં નાવશ્યં વિજ્ઞપ્ત્યધીન ઇતિ. તેષાં વિનયધરાણામ્ ઇદમ્ મતં. નાવશ્યં વિજ્ઞપ્ત્યધીનઃ પ્રાતિમોક્ષસંવર ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 375 ) ઇતિ. બુદ્ધપ્રભૃતીનામ્ અવિજ્ઞપ્તિધીનત્વાત્. અથ વા તેષામ્ ઇતિ યેષાં વિજ્ઞપ્તિર્ નાસ્ત્ય્ ઉપસંપત્ક્રિયાયાં.
(ઇવ્.28અબ્) સંવૃતેર્
ઇતિ સંવરસ્ય. કાલો નિત્યઃ પદાર્થો ઽસ્તીત્ય્ એકે. તદાશંકયા પૃચ્છતિ. કાલો નામ ક એષ ધર્મ ઇતિ. કાલ ઇત્ય્ અસ્યાભિધાનસ્ય કિમ્ અભિધેયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સંસ્કારપરિદીપનાધિવચનમ્ એતદ્ ઇતિ. સંસ્કારાણામ્ અતીતાનાગતપ્રત્યુત્પન્નાનામ્ અભિદ્યોતકં નામેતિ. તદ્યથાતીતઃ કાલો યાવત્ પ્રત્યુત્પન્ન ઇતિ ત્રૈયધ્વિકાઃ સંસ્કારા એવ ગમ્યંતે. તેન ચ તત્રાપ્રયોગાદ્ ઇતિ. તેન વિસભાગેનાશ્રયેણ તત્ર સમાદાને અપ્રયોગાત્. અસ્મરણાચ્ ચ તેનાશ્રયેણ તત્સમાદાનં ન સમરતિ. વૈભાષિક આહ. કુતસ્ ત્વ્ એતદ્ એવં તર્ક્યતે. યથાનન્તરમ્ ઉક્તં. આચાર્ય આહ. પરેણાપિ સંવરોત્પત્તૌ યુક્ત્યવિરોધાદ્ ઇતિ. નાત્ર યુક્તિર્ વિરુધ્યતે. યથા જીવિતાદ્ ઊર્ધ્વં સત્ય્ અપિ સમાદાને [તિબ્. 36અ] સંવરોત્પત્તૌ યુક્તિવિરોધો વિસભાગાશ્રયત્વાદ્ ઇત્ય્ એવમાદિ. ન કાલાન્તરવિપન્નમ્ એતિ અહોરાત્રાદિયાવત્ક્રિયાશયેન.
(ઇવ્.28ચ્દ્) અવિજ્ઞપ્તિવદ્ અસંવરો ઽપિ નાસ્તિ દ્રવ્યત ઇતિ. યથા નાસ્ત્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ દ્રવ્યત ઇતિ પ્રતિપાદિતં. તથા અસંવરો ઽપિ ન દ્રવ્યતો ઽસ્તિ. ચેતનાવ્યતિરિક્ત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પાપક્રિયાભિસંધિર્ ઇતિ. પાપક્રિયાભિપ્રાય ઇત્ય્ અર્થઃ. સાનુબન્ધ ઇતિ સવાસન ઇત્ય્ અર્થઃ. સવાસનશ્ ચેતનાવિશેષો ઽસંવર ઇત્ય્ અર્થઃ. યતો ઽનુબન્ધાત્ તદ્વાન્ અસંવરવાન્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અસંવરિક ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્યાનિરાકૃતત્વાત્. તસ્યાભિસંધેઃ સાનુબન્ધસ્યાનિરાકૃતત્વાત્. તદ્વિરુદ્ધયા ચેતનયાનુપહતત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.29) સ ભુક્ત્વાપિ ગૃહ્ણીયાદ્ ઇતિ. સૂર્યોદય એવ સંવર ઉત્તિષ્ઠતે. સમાદાનનિયમચિત્તસ્યોત્થાપકત્વાત્. ભુક્ત્વાગ્રહણં ત્વ્ અભિવ્યક્ત્યર્થં. કપોતકમ્ ઇતિ. અંગુષ્ઠરહિતસ્યાંગુલિચતુષ્કસ્યેતુરહસ્તાંગુષ્ઠપ્રદેશિન્યોર્ અન્તરાલવિન્યસનાત્ કપોતકઃ.
(ઇવ્.30) શીલં
પારાજિકાભાવઃ સંઘવશેષાદ્યભાવઃ.
વ્રતમ્
ઇતિ નિયમઃ. તદભાવાદ્ ઇત્ય્ અકાલભોજનાત્. ઉભયં ન સ્યાદ્ ઇતિ. સ્મૃતિઃ સંવેગશ્ ચ.
ન તુ તેષામ્ ઇતિ વિસ્તરેણાચાર્યો વૈભાષિકમતં યુક્ત્યા [તિબ્. 36બ્] વિરોધયતિ. ન તુ તેષામ્ એવ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદીનાં સમ્યગ્દૃષ્ટિધર્મપ્રવિચયસંબોધ્યંગસમાધીનાં. ત એવ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદયો ઽઙ્ગત્વાગ કલ્પંતે. યુજ્યન્ત ઇત્ય્ અર્થઃ. કસ્માત્. યુક્તિવિરોધાત્. પૂર્વકાઃ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 376 ) ઉત્તરેષાં સમ્યગ્દૃષ્ટ્યાદીનામ્ અઙ્ગં યદિ સ્યુર્ ઇતિ વ્યવસ્થાપ્યતે. એવમ્ અસ્યાં કલ્પનાયાં પ્રથમક્ષણોત્પન્ન આર્યમાર્ગો નાષ્ટાંગઃ સ્યાત્. ન હિ તત્ર પૂર્વોત્પન્ના સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ અઙ્ગમ્ અસ્તીતિ. સપ્તાઙ્ગઃ સ્યાત્. બોધ્યંગેષ્વ્ અપિ પશ્ચિમઃ ક્ષણો ન બોધ્યંગં સ્યાત્. ન હ્ય્ અન્યા પરેણ બોધિર્ અસ્તિ યસ્યાસ્ તદ્ અઙ્ગં સ્યાત્. અથ મતમ્ અનાગતાયા બોધેસ્ તદ્ અંગમ્ ઇતિ. અનાગતબોધિર્ ન સ્યાત્. એવં સમાધિર્ યોજ્યઃ.
(ઇવ્.31અબ્) અન્યત્રાજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. દાતુર્ ગ્રહીતુર્ વા વિસ્મરણાદ્ અવ્યુત્પત્તેશ્ ચ. સંદિગ્ધસ્ય વિપન્નાશયસ્ય વાનાદરપૂર્વકં શરણમ્ અવગચ્છતઃ સંવરો નોત્પદ્યત ઇતિ. ગૃહીતિ. ઉદ્દેશપદમ્. અવદાતવસન ઇતિ. નિર્દેશપદં. પુરુષ ઇતિ. ઉદ્દેશપદં. પુરુષેન્દ્રિયેણ સમન્વાગત ઇતિ. તન્નિર્દેશપદં. યદિ ન વિના સંવરેણોપાસકો ભવતિ. યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તં. તદ્ ઉક્તમ્ ઇયતોપાસકો ભવતીતિ. તત્ કથમ્ ઇતિ વાક્યશેષઃ. આહ. નાસ્ત્ય્ અત્ર સૂત્રવિરોધ ઇતિ. [તિબ્. 37અ મહાનામસૂત્રસ્ય.
(ઇવ્.31ચ્દ્) ઉક્તિસ્ તુ ભિક્ષુવદ્
ઇતિ. ઉપાસકશિક્ષાપદોક્તિઃ ભિક્ષુર્ ઇવ. યથૈવ હિ ભિક્ષુર્ લબ્ધસંવરો ઽપિ જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા શિક્ષાપદાનિ યથાસ્થૂલં ગ્રાહ્યતે પ્રત્યાય્યતે ઇતશ્ ચામુતશ્ ચ પારાજિકાદિભ્યસ્ તવ સંવરઃ. અન્યાનિ ચ તે સબ્રહ્મચારિણઃ કથયિષ્યન્તીતિ. શ્રામણેરશ્ ચ. કિં. શિક્ષાપદાનિ ગ્રાહ્યતે લબ્ધસંવરો ઽપિ પૂર્વં. યદૈવ હિ તેનાભ્યુપગતમ્ અહમ્ એવંનામા તં ભગવન્તં તથાગતમ્ અર્હન્તં સમ્યક્સંબુદ્ધ શાક્યમુનિં શાક્યાધિરાજં પ્રવ્રજિતમ્ અનુપ્રવ્રજામિ. ગૃહસ્થલિંગં પરિત્યજામિ. પ્રવ્રજ્યાલિંગં સમાદદામિ. શ્રમણોદ્દેશં માં ધારય. એવં યાવત્ ત્રિર્ અપીતિ. તથોપાસકો ઽપિ બુદ્ધશરણં ગચ્છામિ. યાવત્ સંઘશરણં ગચ્છામિ. દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ. ઇત્ય્ અનેન લબ્ધસંવરો ઽપિ પુનઃ શિક્ષાપદાનિ ગ્રાહ્યતે. પ્રાણાતિપાતં પ્રહાય પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરમામીતિ વિસ્તરેણ.

(ઇવ્.32અબ્ચ્) એકદેશકારી. ય એકં શિક્ષાપદં રક્ષતિ. પ્રદેશકારી. યો દ્વે રક્ષતિ. યદ્ભૂયસ્કારી. યસ્ ત્રીણિ ચત્વારિ વા રક્ષતિ. પરિપૂર્ણકારી. યઃ પંચાપિ રક્ષતિ. સ તત્કારીત્ય્ ઉક્ત ઇતિ. એકદેશકારી યાવત્ પરિપૂર્ણકારીત્ય્ [તિબ્. 37બ્] અર્થઃ. ન હ્ય્ એવં સૂત્રપાઠ ઇતિ. ન હ્ય્ એવં મહાનામસૂત્રપાઠો યાવજ્જીવપ્રાણાપેતમ્ ઇત્ય્ ઉક્તઃ. યથા મહાનામસૂત્રપાઠ ઇતિ. કિયતા ભદન્ત ઉપાસકો ભવતિ. યતશ્ ચ મહાનામન્ ગૃહી વિસ્તરેણ યાવદ્ ઉપાસકં માં ધારયેતિ. ઇયતોપાસકો ભવતીતિ. યત્ર ત્વ્ એષ પાઠ ઇતિ. યત્ર સૂત્રાન્તરે એષ પાઠઃ. યાવજ્જીવં પ્રાણાપેતં શરણગતમ્ અભિપ્રસન્નમ્ ઇતિ. તતસ્ તે દૃષ્ટસત્યાઃ પુદ્ગલાઃ અવેત્યપ્રસાદાન્વયમ્ અવેત્યપ્રસાદહેતુકં પ્રાણૈર્ અપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 377 ) જીવિતહેતોર્ અપિ સદ્ધર્મોપગમનં દર્શયતિ. અભવ્યા વયમ્ એનં ધર્મં પરિત્યક્તુમ્ ઇતિ. ન ત્વ્ એષ લક્ષણાપદેશઃ સંવરસ્ય. ન ત્વ્ અનેન સૂત્રેણ લક્ષણમ્ અપદિશ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. પ્રાણાપેતં તુ ન ક્વચિત્ પઠ્યત ઇતિ. નાપિ મહાનામસૂત્રે. નાપિ દૃષ્ટસત્યસૂત્રે. કશ્ ચૈતદ્ અપરિસ્ફુટાર્થં પઠેદ્ ઇતિ. મધ્યપદલોપવિકલ્પાન્ ન જ્ઞાયતે. કિં પ્રાણેભ્યો ઽપેતં પ્રાણૈર્ વા ઽપેતં પ્રાણપેતં. ઉતાહો પ્રાણાતિપાતાદિભ્યો ઽપેતં પ્રાણાપેતમ્ ઇતિ. પ્રશ્ન એવ ન યુજ્યત ઇતિ. યો ઽયં પ્રશ્નઃ કિયતા ભદન્તોપાસક એકદેશકારી ભવતિ. યાવત્ પરિપૂર્ણકારીતિ. એષ પ્રશ્નો ન યુજ્યતે. કુતો વિસર્જનમ્ ઇતિ. ઇહ મહાનામન્ન્ ઉપાસકઃ [તિબ્. 38અ] પ્રાણાતિપાતં પ્રહાય પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરતો ભવતિ. ઇયતા મહાનામન્ન્ ઉપાસકઃ શિક્ષાયામ્ એકદેશકારી ભવતિ. વિશ્તરેણ દ્વાભ્યાં શિક્ષાપદાભ્યાં પ્રતિવિરતઃ પ્રદેશકારી ભવતિ. ત્રિભ્યઃ પ્રતિવિરતઃ ચતુર્ભ્યો વા યદ્ભૂયસ્કારી ભવતિ. પંચભ્યઃ પ્રતિવિરતઃ પરિપૂર્ણકારી ભવતીત્ય્ એતદ્ વિસર્જનં સુષ્ઠુ ન યુજ્યતે. તન્માત્રશિક્ષાક્સમાં પ્રત્ય્ એષ પ્રશ્નો યુજ્યતે ઇતિ. એકસ્ય શિક્ષાપદસ્ય દ્વયોસ્ તતઃ પરેણ વા ક્ષમામ્ ઇતિ. વિનાપિ સંવરેણોપાસકઃ પ્રજ્ઞપિત ઇતિ. મહાનામસૂત્રે. યતઃ ખલુ મહાનામં ગૃહી અવદાતવસન ઇત્ય્ એવમાદિના.
(ઇવ્.32દ્) અર્હતો ઽપિ મૃદુઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ સ્યાદ્ ઇતિ. યદિ સમુત્થાપકમ્ અસ્ય ચિત્તં મૃદુ સ્યાત્. પૃથગ્જનસ્યાધિમાત્ર ઇતિ. યદ્ય્ અસ્યાધિમાત્રં ચિત્તમ્ ઇતિ.
અન્યત્રાજ્ઞાનાદ્ ઇતિ. દાતુર્ ગ્રહીતુશ્ ચ. તદનાદરતસ્ તુ શરણગમનૈર્ વિના ન સ્યાદ્ ઉપાસક ઇતિ.
(ઇવ્.33) બુદ્ધકરકાન્ ઇતિ. બુદ્ધપ્રજ્ઞપ્તિહેતૂન્. અત એવાહ. યેષાં પ્રાધાન્યેન સ આત્મભાવો બુદ્ધ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. અન્યે ઽપિ હિ ગુણા અપ્રાધાન્યેનાશ્રિતા ભવતિ. યેષાં વા લાભેનેતિ. ક્ષયજ્ઞાનાદયઃ સપરિવારા ઇતિ. આદિશબ્દેનાનુત્પાદજ્ઞાનમ્ અશૈક્ષી ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિર્ ગૃહ્યતે. સપરિવારગ્રહણેનાનાસ્રવાઃ પંચ સ્કંધા ગૃહ્યન્તે. રૂપકાયસ્ય પૂર્વં પશ્ચાચ્ ચાવિશેષાદ્ ઇતિ. કિં. ન રૂપકાયં [તિબ્. 38બ્] શરણં ગચ્છતીતિ સંબન્ધઃ. યાદૃશો બોધિસત્ત્વાવસ્થાયાં રૂપકાયસ્ તાદૃશઃ પશ્ચાદ્ અપીતિ.
લક્ષણતઃ સર્વબુદ્ધાન્ ઇતિ. ન કણ્ઠોક્તિત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. માર્ગસ્યાવિલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ. લૌકિકસ્ય માર્ગસ્ય પુણ્યજ્ઞાનસંભારલક્ષણસ્ય લોકોત્તરસ્ય ચ ક્ષયજ્ઞાનાદિલક્ષણસ્યાવિલક્ષણત્વાત્ તુલ્યત્વાત્. નાયુર્જાત્યાદિલક્ષણાનામ્. અતસ્ તુલ્યલક્ષણાઃ સર્વે બુદ્ધા ઇતિ.
સંઘીભવન્ત્ય્ અભેદ્યત્વાદ્ ઇતિ. સદેવકેનાપિ લોકેન માર્ગં પ્રત્ય્ અભેદ્યત્વાત્ સંઘીભવંતિ. સમગ્રરૂપા ભવન્તીતિ. લક્ષણત ઇતિ. પૂર્વવદ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 378 ) વ્યાખ્યાતવ્યં. યો ઽસૌ ભવિષ્યતીતિ વિસ્તરઃ. તત્ર ભગવાંસ્ ત્રપુસભલ્લિકૌ વણિજાવ્ આમંત્રયતે સ્મ. એતં યુવાં બુદ્ધં શરણં ગચ્છતં. ધર્મં ચ. યો ઽસૌ ભવિષ્યત્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ સંઘો નામ તમ્ અપિ શરણં ગચ્છતમ્ ઇતિ. યદા સંઘો નાસ્તિ તદૈવમ્ ઉક્તમ્ અનાગતમ્ એવ સંઘમ્ અધિકૃત્ય. તત્ કથં સર્વસંઘાન્ અસૌ શરણં ગચ્છતીત્ય્ અનેન વિરુધ્યતે. તત્પ્રત્યક્ષભાવિન ઇતિ. યત્ સંઘરત્નં તયોસ્ ભલ્લિકયોર્ ધર્મચક્રપ્રવર્તનાનન્તરં પ્રત્યક્ષીભવિષ્યત્તિ. તસ્યોદ્ભાવનાર્થગુણતઃ [તિબ્. 39અ] પ્રકાશનાર્થં સ એવાધિકૃતો ભવિષ્યતીત્ય્ અર્થઃ.
શાંત્યેકલક્ષણત્વાદ્ ઇતિ. સ્વપરસાંતાનિકાનાં ક્લેશાનાં દુઃખસ્ય ચ યા શાન્તિઃ. તલ્ લક્ષણમ્ અસ્યેતિ શાન્ત્યેકલક્ષણં નિર્વાણં. તદ્ભાવઃ. તસ્માત્. અસૌ સર્વં નિર્વાણં ગચ્છતિ.
આશ્રયવિપાદનાદ્ ઇતિ. તેષામ્ અશૈક્ષાણાં ય આશ્રયો રૂપસ્કન્ધઃ. તસ્ય વિપાદનાદ્ વિકોપનાત્ તદાશ્રયિણો ઽપિ તે બુદ્ધકરકા ધર્મા વિપાદિતા ભવંતિ. શાસ્ત્રં તુ નૈવમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અભિધર્મશાસ્ત્રં નૈવં વાચકં. નૈવં દર્શકં. અશૈક્ષા ધર્મા એવ બુદ્ધ ઇતિ. કિં તર્હિ. બુદ્ધકરકા ઇતિ. કે તે બુદ્ધકરકાઃ યે બુદ્ધત્વસ્ય બુદ્ધપ્રજ્ઞપ્તેશ્ ચ હેતવો લૌકિકલોકોત્તરા ધર્માઃ. તે બુદ્ધ ઇતિ. અત આશ્રયસ્ય લૌકિકપંચસ્કન્ધલક્ષણસ્ય બુદ્ધત્વાપ્રતિષેધાદ્ અચોદ્યમ્ એવૈતત્. યદ્ ઉક્તં યદ્ય્ અશૈક્ષા ધર્મા એવ બુદ્ધઃ કથં તથાગતસ્યાન્તિકે દુષ્ટચિત્તરુધિરોત્પાદનાદ્ આનન્તર્યં ભવતીતિ. અન્યથા હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અશૈક્ષા ધર્મા બુદ્ધઃ. [તિબ્. 39બ્] શૈક્ષાશૈક્ષા એવ ધર્માઃ સંઘઃ. લૌકિકચિત્તસ્થો ન બુદ્ધઃ સ્યાન્ ન સંઘઃ. કસ્માત્. ન હિ લૌકિકં અશૈક્ષા ધર્માઃ શૈક્ષાશૈક્ષાશ્ ચેતિ. યદિ વા શૈક્ષા ધર્મા એવ બુદ્ધકરકા બુદ્દ્ધઃ સ્યાત્ નાશ્રયો ઽપિ. શીલમ્ એવ સ ભિક્ષુસંવરાખ્યં ભિક્ષુકરકં ભિક્ષુઃ સ્યાત્. નાશ્રયઃ. આહ. યદ્ય્ આશ્રયસ્યાપિ બુદ્ધત્વં કસ્માદ્ એવમ્ આહ શાસ્ત્રે. યો બુદ્ધં શરણં ગચ્છતિ. અશૈક્ષાન્ અસૌ બુદ્ધકરકાન્ ધર્માન્ શરણં ગચ્છતીત્ય્ અશૈક્ષધર્માન્ એવાવધારયતિ. એવં વૈભાષિકેણોક્તે આચાર્યો દૃષ્ટાન્તેન સમાધિમ્ આહ. યથા તુ યો ભિક્ષું પૂજયતીતિ વિસ્તરઃ. યથા તુ યો ભિક્ષું પૂજયતિ શીલમુખેન. ભિક્ષુકરકમ્ અસૌ શીલં પૂજયતિ. ન ચ પુનઃ શીલમ્ એવ ભિક્ષુઃ. એવં યો બુદ્ધં શરણં ગચ્છત્ય્ અશૈક્ષમુખેન. અશૈક્ષાન્ અસૌ બુદ્ધકરકાન્ ધર્માં શરણં ગચ્છતિ. ન પુનઃ સ્વસંતાનિકા અશૈક્ષા એવ ધર્મા બુદ્ધઃ. તસ્માદ્ અદોષ એષઃ. યો બુદ્ધં શરણં ગચ્છતિ. અશૈક્ષાન્ અસૌ બુદ્ધકરકાન્ ધર્માંશ્ છરણં ગચ્છતીતિ.
સો ઽષ્ટાદશાવેણિકાન્ ઇતિ. તેષામ્ અસાધારણત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
વાગ્વિજ્ઞપ્તિસ્વભાવાનીતિ. ગ્રહણકાલમ્ અધિકૃત્ય.
ચૈત્યવૃક્ષાંસ્ [તિબ્. 40અ] ચેતિ.
ચૈત્યકલ્પિતા વૃક્ષાશ્ ચૈત્યવૃક્ષાઃ. તાન્ ઇતિ. અત એવેતિ. યસ્માદ્
એતચ્ છરણમ્ આગમ્ય સર્વદુઃખાત્ પ્રમુચ્યતે.
અતઃ સર્વસંવરસમાદાનેષુ ઉપાસકાદિસંવરસમાદાનેષુ દ્વારભૂતાનીત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.34અબ્) આપાયિકત્વાચ્ ચ. યસ્માચ્ ચ કામમિથ્યાચાર એકાંતેનાપાયિકઃ અપાયસંવર્તનીયઃ. ન તથાબ્રહ્મચર્યં. અક્રિયાનિયમો હ્ય્ અકરણસંવર ઇતિ. અક્રિયાયામ્ અકરણે નિયમ એકાંતતા અક્રિયાનિયમઃ. સો ઽકરણસંવરઃ. અકરણલક્ષણઃ સંવરઃ. ન સમાદાનિકસંવર ઇત્ય્ અર્થઃ. સ ચ સૌત્રાંતિકનયેનાવસ્થાવિશેષ એવ. વૈભાષિકનયેન તુ શીલાંગમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ.

(ઇવ્.34ચ્દ્) ય ઉપાસકાઃ સંત ઇતિ વિસ્તરઃ. યે ગૃહીતપંચશિક્ષાપદાઃ સંતો ભાર્યાઃ પરિણયન્તિ વિવાહયંતિ. કિં તૈર્ ઉપાસકૈસ્ તાભ્યો ઽપિ સ્ત્રીભ્યઃ સંવરઃ પ્રતિલબ્ધઃ. પ્રતિલબ્ધપૂર્વક ઇત્ય્ અર્થઃ. અથ ન પ્રતિલબ્ધ ઇત્ય્ અધિકૃતં. વૈભાષિક આહ. પ્રતિલબ્ધ ઇતિ. મા ભૂત્ પ્રાદેશિક ઇતિ સર્વાગમ્યાત્ પ્રતિવિરતેઃ. કામમિથ્યાચારાત્ પ્રતિવિરમામીતિ અગમ્યાચારાત્ પ્રતિવિરમામિ. ન ત્વ્ અસ્માત્ સંતાનાગમ્યાચરાત્ પ્રતિવિરમામીત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અત એવાહ.
ન ત્વ્ અત્ર સંતાન
ઇતિ વિસ્તરઃ.
(ઇવ્.35ચ્દ્) પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યમ્
[તિબ્. 40બ્] ઇતિ. પ્રતિષેધસાવદ્યં. ભગવત્પ્રતિષિદ્ધં કર્માચરતઃ પાપં ભવતિ. ભગવચ્છાસનાનાદરાત્. ન તત્ ક્લિષ્ટં યદ્ અમદનીયમાત્રાં વિદિત્વા પિબતીત્ય્ આભિધાર્મિકેણોક્તે. પ્રકૃતિસાવદ્યં મદ્યમ્ ઇતિ વિનયધરાઃ સાધયંતિ. પ્રકૃતિસવદ્યમ્ ઉપાલે સ્થાપયિત્વેતિ. પ્રકૃતિસાવદ્યેન કર્મણા ન ચિકિત્સ્યઃ. પ્રજ્ઞપ્તિસવદ્યેન તુ ચિકિત્સનીય ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. શાક્યેષુ ગ્લાનેષુ મદ્યપાનં નાભ્યનુજ્ઞાતમ્. અતો ગમ્યતે પ્રકૃતિસાવદ્યં તદ્ ઇતિ. યદિ હિ હત્ પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યં સ્યાત્ ગ્લાનશાક્યોપસ્થાનાય તદ્ અનુજ્ઞાયતે. ન ચાનુજ્ઞાયતે. તેન તત્ પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ ઇતિ. ઇદં ચોક્તં માં શાસ્તારમ્ ઉદ્દિશદ્ભિઃ શાક્યમુનિર્ નઃ શાસ્તેત્ય્ ઉપદિશદ્ભિઃ કુશાગ્રેણાપિ મદ્યં ન પાતવ્યમ્ ઇતિ. પ્રકૃતિસાવદ્યં તદ્ ઇતિ ભગવતા તત્ પ્રતિષિદ્ધં. ન તુ મદનીયમ્ ઇત્ય્ અવેત્ય. કુશાગ્રમાત્રસ્ય મદ્યસ્યામદનીયત્વાત્. આર્યૈશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. પ્રકૃતિસાવદ્યં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 380 ) મદ્યં. જન્માંતરગતૈર્ અપ્ય્ આર્યૈર્ અનધ્યાચારાત્. પ્રાણિવધાદિવદ્ ઇતિ સાધનં. કાયદુશ્ચરિતવચનાચ્ ચેત્ય્ [તિબ્. 41અ] અપરં સાધનં. પ્રકૃતિસાવદ્યં મદ્યં. કાયદુશ્ચરિતવચનાત્. પ્રાણિવધાદિવત્. ચતુર્વિધં હિ નન્દિકસૂત્રાદિષુ કાયદુશ્ચરિતમ્ ઉક્તમ્. પ્રાણાતિપાતઃ અદત્તાદાનં કામમિથ્યાચારઃ સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનમ્ ઇતિ. ઉત્સર્ગવિહિતસ્યાપીતિ વિસ્તરઃ. અનેન ભગવદ્વચનસ્ય પૂર્વાપરવિરોધં પરિહરંતિ. કથં. ભદંતેતિ વિસ્તરેણ મદ્યપાનસ્ય સામાન્યવચનમ્ ઉત્સર્ગઃ. શાક્યેષુ ગ્લાનેષુ મદ્યપાનં નાભ્યનુજ્ઞાતમ્ ઇત્ય્ અપવાદ ઇતિ. મદ્યપાનં ગ્લાનાવસ્થાયામ્ અપિ નાનુજ્ઞાતમ્ ઇતિ ગમ્યતે. અપવાદઃ પુનઃ પ્રસંગપરિહારાર્થં. સકૃત્પીતં હિ મદ્યં વ્યસનીભવેત્. ઉક્તં હિ ભગવતા. ત્રીણિ સ્થાનાનિ પ્રતિષેધમાણસ્ય નાસ્તિ તૃપ્તિર્ વા. અલંતા વા. પર્યાપ્તિર્ વા. મદ્યમ્ અબ્રહ્મચર્યં સ્ત્યાનમિદ્ધં ચેતિ. પ્રસંગપરિહારઃ કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. મદનીયમાત્રાનિયમાત્. સૈવ હિ માત્રા દ્રવ્યકાલપ્રકૃતિશરીરાવસ્થા અપેક્ષ્ય મદનીયા ચામદનીયા ચ ભવતિ. અત એવ ચ કુશાગ્રપાનપ્રતિષેધ ઇત્ય્ અતિશયવચનં. તદ્ એવં ન પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ ઇતિ મનસિકૃત્વા ભગવતા તત્પરિહરણીયમ્ ઉક્તં. [તિબ્. 41બ્] કિં તર્હિ. પ્રસંગદોષાદ્ ઇતિ દર્શિતં. આર્યૈર્ અનધ્યાચરણં હ્રીમત્ત્વાદ્ ઇતિ. પંચ શૈક્ષાણિ બલાનિ સૂત્રે પઠ્યંતે. કતમાનિ પંચ. શ્રદ્ધાબલં વીર્યબલં હ્રીબલમ્ અપત્રાપ્યબલં પ્રજ્ઞાબલં ચેતિ. અતો હ્રીમત્ત્વાન્ ન પિબંતિ. ન તુ પ્રકૃતિસાવદ્યત્વાત્. યદિ હ્રીમત્ત્વાત્ તદ્ અનધ્યાચરણમ્ અજ્ઞાતમ્ ઉદકાદિવત્ કસ્માન્ ન પિબંતીત્ય્ અત આહ. તેન ચ સ્મૃતિનાશાદ્ ઇતિ. મદ્યં હિ પિબતઃ કાર્યાકાર્યસ્મૃતિર્ નશ્યતીતિ. યદ્ય્ એવમ્ અલ્પકં તુ પિબંતુ. યાવત્યા માત્રયા સ્મૃતિર્ નશ્યતીત્ય્ અત આહ. અલ્પકસ્યાપ્ય્ અપાનમ્. અનિયમાત્. વિષવદ્ ઇતિ. યથા કાલપ્રકૃતિશક્તિયોગાદ્ અલ્પમ્ અપિ વિષં કદાચિન્ મારયતિ. એવં મદ્યમ્ અપિ મદયતીતિ. દુશ્ચરિતવચનં પ્રમાદસ્થાનત્વાદ્ ઇતિ. મદેનાકુશલપરિહારાત્. કુશલકરણાચ્ ચ. અત્ર પ્રમાદસ્થાનગ્રહણં નાન્યેષ્વ્ ઇતિ. અત્રૈવ શિક્ષાપદે પ્રમાદસ્થાનગ્રહણં સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનં પ્રહાય સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરમામીતિ વચનાત્. નાન્યેષુ શિક્ષાપદેષુ પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદિષુ પ્રમાદસ્થાનગ્રહણં. પ્રાણાતિપાતપ્રમાદસ્થાનં પ્રહાય પ્રાણાતિપાતપ્રમાદસ્થાનાત્ પ્રતિવિરમામીતિ [તિબ્. 42અ] પ્રમાદસ્થાનં ન પઠ્યતે. કિં તર્હિ. પ્રાણાતિપાતં પ્રહાય પ્રાણાતિપાતાત્ પ્રતિવિરમામીતિ. એવમ્ અદત્તાદાનાદિ યોજ્યં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તેષાં પ્રકૃતિસાવદ્યત્વાત્. તેષાં પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદીનાં શિક્ષાપદાનાં પ્રકૃતિસાવદ્યત્વાત્. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. પ્રમાદસ્થાનમ્ એતદ્ ઇતિ મદ્યપાનાત્ પ્રતિવિરન્તવ્યં. ન તુ પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ એતદ્ ઇતિ. અત્યાસેવિતેનેતિ વિસ્તરઃ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 381 ) સુરામૈરેયમદ્યપ્રમાદસ્થાનેનાસેવિતેન ભાવિતેન બહુલીકૃતેન કાયસ્ય ભેદાન્ નરકેષૂપપદ્યત ઇતિ નન્દિકસૂત્રે વચનાત્. અત્યાસેવિતેન મદ્યપાનેન દુર્ગતિગમનાભિધાનં તત્પ્રસંગેન મદ્યપાનપ્રસંગેન અભીક્ષ્ણમ્ અજસ્રમ્ અકુશલસંતતિપ્રવૃત્તેઃ. અકુશલાનાં યા સંતતિઃ. તસ્યાઃ પ્રવૃત્તેઃ. આપાયિકસ્યાપાયપ્રયોજનસ્યાપૂર્વસ્ય કર્મણ આક્ષેપાદ્ આવેધઃ. યતઃ. વૃત્તિલાભાદ્ વા ફલદાનાય વા પૂર્વોપચિતસ્ય કર્મણો મરણાવસ્થાયાં વૃત્તિલાભઃ. યતઃ. તસ્માદ્ આક્ષેપાત્ વૃત્તિલાભાદ્ વા દુર્ગતિગમનાભિધાનમ્
ઇતિ સંબન્ધનીયં. અન્નાસવ ઇતિ. તણ્ડુલકૃતઃ. દ્રવાસવ ઇતિ. ઇક્ષુરસાદિકૃતઃ. તે વેતિ વિસ્તરઃ. સુરામૈરેયે કદાચિદ્ અપ્રાપ્તમદ્યભાવે [તિબ્. 42બ્] . યદા નવે ભવતઃ. કદાચિત્ પ્રચ્યુતમદ્યભાવે. યદા અતિપુરાણે ભવતઃ. ઇત્ય્ અતો મદ્યગ્રહણં. યદિ મદનીયં. તતો દોષ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પૂગફલકોદ્રવાદયો ઽપીતિ. આદિશબ્દેન નિષ્પાવાદયો ગૃહ્યંતે. મદ્યપાને નામદ્યત્વે ઽપ્ય્ અદોષઃ. સુરામૈરેયે ન ભવત ઇતિ. સુરામૈરેયસ્વભાવસ્ય મદ્યસ્ય પાને દોષ ઇત્ય્ અર્થઃ. સર્વપ્રમાદાસ્પદત્વાદ્ ઇતિ. સર્વપ્રમાદાનાં સર્વસ્મૃતિપ્રમોષાણાં પ્રાણાતિપાતાદ્યકુશલાનાં હેતુભૂતાનાં સ્થાનમ્ આસ્પદં પ્રતિષ્ઠેતિ પ્રમાદસ્થાનં મદ્યપાનમ્.

(ઇવ્.36) યત એકો લભ્યતે ઇતિ. યતો મૌલાદિભ્યઃ સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યેભ્યશ્ ચ. પ્રાતિમોક્ષસંવરો લભ્યતે. તતઃ શેષૌ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ. મૌલપ્રયોગપૃષ્ઠેભ્ય ઇતિ. મૌલપ્રયોગપૃષ્ઠેભ્યો ઽકુશલેભ્યઃ કર્મભ્યઃ. મૌલપ્રયોગપૃષ્ઠસ્વભાવાસ્ ત્રયાણાં યથાક્રમં પ્રતિપક્ષભૂતાઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરાખ્યા વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તયો લભ્યંતે. સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યેભ્યો વસ્તુભ્યઃ પ્રાણિવનસ્પત્યાદ્યધિષ્ઠાનલક્ષણેભ્યઃ. પ્રકૃતિપ્રતિક્ષેપણસાવદ્યેભ્યશ્ ચ કર્મભ્યઃ પ્રાણાતિપાતવનસ્પતિભંગાદિલક્ષણેભ્યઃ. તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ ઉભયાધિષ્ઠાનં ભવતિ. પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ અપિ સત્ત્વાધિષ્ઠાનમ્ અસત્ત્વાધિષ્ઠાનં ચ. પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યમ્ અપિ સત્ત્વાધિષ્ઠાનમ્ અસત્ત્વાધિષ્ઠાનં ચ. [તિબ્. 43અ] ન પુનર્ એવં ગ્રહીતવ્યં. પ્રકૃતિસાવદ્યં સત્ત્વાધિષ્ઠાનં પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યમ્ અસત્ત્વાધિષ્ઠાનમ્ ઇતિ. તત્ર તાવત્ પ્રકૃતિસાવદ્યં સત્ત્વાધિષ્ઠાનં પ્રાણિવધાદિ. પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યમ્ અપિ સત્ત્વાધિષ્ઠાનં ભિક્ષોઃ સ્ત્રીહસ્તાદિગ્રહણં. સહાગારશય્યાદિ ચ. પ્રકૃતિસાવદ્યમ્ અસત્ત્વાધિષ્ઠાનં જાતરૂપાદ્યપહરણં. પ્રજ્ઞપ્તિસાવદ્યમ્ અસત્ત્વાધિષ્ઠાનં વૃક્ષપત્ત્રાદિચ્છેદો ભિક્ષોઃ. આહારાદિષુ ચ વિનયોક્ત ઉપદેશઃ. સત્ત્વાધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇતિ. સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાનપ્રવૃત્તત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. વર્તમાના એવ હિ ધર્માઃ સત્ત્વપ્રજ્ઞપ્ત્યધિષ્ઠાના નાતીતા નાનાગતાઃ. તેષાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 382 ) નિરુપાખ્યકલ્પત્વાત્. અત એવાહ. નાતીતાનાગતેહ્યઃ. તેષામ્ અસત્ત્વસંખ્યાતત્વાદ્ ઇતિ. નનુ ચાસત્ત્વપ્રજ્ઞપ્તિઅધિષ્ઠ્હાનપ્રવૃત્તો ઽપિ પ્રાતિમોક્ષસંવરો ભવતિ. સત્ત્વાસત્ત્વાખ્યેભ્યઃ પ્રાપ્યત ઇતિ વચનાત્. સ ચાપ્ય્ એવં ન પ્રતિષિધ્યતે. યથૈવ હિ સત્ત્વાખ્યેભ્યો વર્તમાનેભ્યે એવ લભ્યત ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તથા વર્તમાનેભ્ય એવાસત્ત્વાખ્યેભ્યો ઽપિ લભ્યત ઇતિ વક્તવ્યં. વર્તમાનાધિષ્ઠનતામ્ એવ હ્ય્ અનેન વચનેનાતિદિષતિ. ન પ્રયોગપૃષ્ઠેભ્ય ઇતિ. સમાહિતાવસ્થાયામ્ એકાંતમૌલત્વાત્. અસમાહિતાવસ્થાયાં ચ ન સંવરાભાવાત્. કુત એવ પ્રજ્ઞપ્તિસાવદેભ્ય ઇતિ. અભ્યુપગમાભાવાત્. સર્વકાલેભ્યશ્ ચેતિ. અતીતાનાગતયોર્ અપિ સંવરયોર્ લાભાત્ તત્સહભૂચિત્તવત્.
અત એવેતિ. યસ્માદ્ [તિબ્. 43બ્] એતે સંવરા એવં લભ્યંતે. યથા વિસ્તરેણોક્તમ્. અતશ્ ચતુષ્કોટિકં ક્રિયતે. વિસ્તર ઇતિ. સંતિ તાનિ સ્કન્ધધાત્વાયતનાનિ. યેભ્યો ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ લભ્યેતે. ન પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ. સંતિ તાનિ. યેભ્યઃ પ્રાતિમોક્ષસંવરો ન ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ. સંતિ તાનિ. યેભ્ય ઉભયં લભ્યતે. સંતિ તાનિ. યેભ્યો નોભયં લભ્યત ઇતિ. વિસ્તરાર્થઃ. પ્રથમા કોટિઃ. વર્તમાનેભ્યઃ પ્રાણાતિપાતાદિકર્મપથપ્રયોગપૃષ્થેભ્યઃ પ્રતિક્ષેપણસાવદ્યાચ્ ચ વૃક્ષભંગાદિકાદ્ યઃ સંવરઃ. સ પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ.
સર્વોભયેભ્ય
ઇતિ વચનાત્. પ્રયોગપૃષ્ઠત્વાત્ તુ ન ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ. દ્વિતીય. અતીતાનાગતેભ્યો મૌલેભ્યઃ કર્મપથેભ્યઃ પ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ કાયવાચિકેભ્યઃ સપ્તભ્યઃ સંવરો યઃ. તૌ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ.
મૌલેભ્યઃ સર્વકાલેભ્ય
ઇત્ય્ વચનાત્. ન પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ. અતીતાનાગતત્વાત્. તૃતીયા. પ્રત્યુત્પન્નેભ્યઃ મૌલેભ્યઃ કર્મપથેભ્ય ઇતિ. પ્રત્યુત્પન્નકર્મપથત્વાત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરો ભવતિ. મૌલકર્મપથત્વાચ્ ચ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ. ચતુર્થી અતીતનાગતેભ્યઃ સામંતકપૃષ્ઠેભ્ય ઇતિ. અતીતાનાગતત્વાન્ ન પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ. સામંતકપૃષ્ઠત્વાન્ ન ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ [તિબ્. 44બ્] સ્વસંતાને વર્તમાનેભ્યઃ કર્મપથેભ્યઃ સંવરો ન યુજ્યત ઇતિ પશ્યન્ન્ આહ. ન તુ સંવરલાભકાલે વર્તમાનાઃ કર્મપથાઃ સંતીતિ. વર્તમાનાધિષ્ઠાનેભ્યસ્ તેભ્યઃ કર્મપથેભ્ય ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ શિક્ષયત્ય્ આચાર્યઃ. યતો વસ્તુનઃ પ્રતિવિરમતિ. તસ્ય વર્તમાનત્વાસંભવાત્. નાતીતવર્તમાનાનામ્ ઇતિ. ઉત્પન્નત્વાદ્ એષાં સંવરણં ન યુજ્યતે. ન હ્ય્ ઉત્પન્નાનામ્ અનુત્પત્તિઃ શક્યતે કર્તું. અનાગતાનાં તુ શક્યત ઇતિ. તેષામ્ એવ સંવરણં યુજ્યત ઇત્ય્ આચાર્યાભિપ્રાયઃ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 383 ). વૈભાષિકાણાં તુ તથાવચને ઽયમ્ અભિપ્રાયો લક્ષ્યતે. પ્રાણાતિપાતાદિપ્રયોગમૌલપૃષ્ઠાનાં યથાક્રમં સંવરણાય પ્રાતિમોક્ષસંવરપ્રયોગમૌલપૃષ્ઠાનિ પ્રવર્તંતે. નૈતાનિ પ્રવર્તિષ્યંત ઇતિ. અર્થત એવૈતાનિ પ્રતિપક્ષભૂતાનિ તાનિ રુન્ધન્તીવોત્પદ્યંતે. પ્રયોગઃ પ્રયોગમ્ એવં ભવીતીવ ત્વામ્ અહં સંવૃણોમિ. મા ત્વમ્ ઉત્થા ઇતિ. એવં યાવત્. પૃષ્ઠઃ પૃષ્ઠમ્ એવં બ્રવીતીવેતિ યોજ્યં. તથા સ્કન્ધધાત્વાયતનાનાં કર્મપથપ્રયોગમૌલપૃષ્ઠસ્વભાવાનાં વર્તમાનાનાં રુન્ધાનો વર્તમાનેભ્યસ્ તેભ્યો લભ્યતે. પ્રાતિમોક્ષસંવર ઇત્ય્ ઉચ્યત ઇતિ. તસ્માન્ નૈવં વક્તવ્યમ્ ઇતિ.

(ઇવ્.37) કશ્ચિત્ સર્વેભ્ય ઇતિ વિસ્તરઃ. ભિક્ષુસંવરઃ સર્વેભ્યઃ કર્મપથેભ્યો લભ્યતે. સર્વકર્મપથા વર્જનીયા ઇત્ય્ અર્થઃ. કશ્ચિચ્ ચતુર્ભ્યઃ. તતો ઽન્યઃ. [તિબ્. 44બ્] તતો ભિક્ષુસંવરાદ્ અન્યઃ. સંવરઃ શ્રામણેરાદિસંવરશ્ ચતુર્ભ્ય એવાંગેભ્યો લભ્યતે. કાયિકેભ્યઃ પ્રાણાતિપાતાદિભ્યસ્ ત્રિભ્યો વાચિકાચ્ ચ મૃષાવાદાત્. યદ્ય્ અલોભાદ્વેષામોહાઃ કારણાનીતિ. સંવરકારણાનિ દ્વિહ્દા ઇષ્યંતે. અલોભાદ્વેષામોહા વા કારણાનિ. મૃદુમધ્યાધિમાત્રાણિ વા ચિત્તાનીતિ. યદિ પૂર્વઃ પર્યાયો ઽભિપ્રીયતે. સર્વૈઃ કારણૈર્ અલોભાદિસ્વભાવૈર્ લભ્યતે સંવરઃ. કુશલે સમુત્થાપકે ચેતસિ તેષાં યુગપત્ ભાવાત્. યદિ મૃદ્વાદીનિ ચિત્તાનિ કારણાનીષ્યંતે. એકેન કારણેન લભ્યતે. તેષામ્ અયુગપત્ ભાવાત્. પશ્ચિમં પર્યાયમ્ ઇતિ. મૃદ્વાદિકારણપક્ષં. અસ્તિ સંવરસ્થાયીતિ વિસ્તરઃ. સર્વસત્ત્વેષુ સંવૃતઃ સર્વસત્ત્વાનુગતે કલ્યાણાશયે સતિ સંવરોત્પત્તેઃ. ન સર્વાંગૈર્ ઉપાસકાદિસંવરસ્ય સર્વાંગાપ્રતિવિરતત્વાત્. ન સર્વકારણૈર્ મૃદ્વાદીનાં કારણત્વેન યુગપદ્ અસંભવાત્. ભિક્ષુસંવરસ્ તુ સર્વાંગૈર્ અપિ. સર્વાંગપ્રતિવિરતત્વાત્. યસ્ ત્રિવિધેન ચિત્તેન ત્રીન્ સંવરાન્ સમાદત્ત ઇતિ. તદ્યથા મૃદુના ચિત્તેન ઉપાસકસંવરં સમાદત્તે. મધ્યેન શ્રામણેરસંવરમ્. [તિબ્. 45અ] અધિમાત્રેણ ભિક્ષુસંવરમ્ ઇતિ. સર્વકારણૈશ્ ચ ન તુ સર્વાંગૈર્ ઇતિ. ઉપાસકાદિસંવરાણામ્ એકૈકસ્ય મૃદ્વાદ્યેકૈકકારણત્વાત્. તથા ગૃહ્ણત ઇતિ. પંચનિયમક્રિયયા ગૃહ્ણતઃ.
કથમ્ અશક્યેભ્ય ઇતિ. યે હંતુમ્ એવ ન શક્યાઃ. તેભ્યો ઽશક્યેભ્યઃ સત્ત્વેભ્યઃ કથં સંવરલાભઃ. અત્રાચાર્યઃ સમાધિમ્ આહ. સર્વસત્ત્વજીવિતાનુપઘાતાધ્યાશયેનાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ. સર્વસત્ત્વાનાં જીવિતસ્યાનુપઘાતેનાધ્યાશયેન સંવરાભ્યુપગમાત્. વૈભાષિકા અપ્ય્ અસ્યૈવ પ્રશ્નસ્ય પરિહારાંતરમ્ આહુઃ. યદિ પુનઃ શક્યેભ્ય એવેતિ વિસ્તરઃ. ચયાપચયયુક્તઃ સ્યાત્. શક્યતામ્ આગતેષુ સત્તેષુ સંવરશ્ ચીયેત. અસક્યતામ્ આગતેષ્વ્ અપચીયેત. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 384 ) શક્યાશક્યાનાં મનુષ્યાદિદેવાદીનામ્ ઇતરેતરસંચારાત્. દેવાદયો મનુષ્યાદીન્ સંચરંતિ. મનુષ્યાદયશ્ દેવાદીન્ ઇતિ. ઇમં વૈભાષિકપરિહારં સાવકાશં પશ્યન્ન્ આચાર્ય આહ. નૈવં ભવિષ્યતીતિ વિસ્તરઃ. નૈવં ચયાપચયયુક્તઃ સંવરો ભવિષ્યતિ. કથં કૃત્વા. યથા હ્ય્ અપૂર્વતૃણાદ્યુત્પત્તૌ. શોષે વા તૃણાદીનાં. યદ્ય્ અપિ તૃણાદિભ્યો ઽપિ સંવરો લભ્યતે. તથાપિ સંવરસ્ય વૃદ્ધિહ્રાસૌ ન ભવતઃ. [તિબ્. 45બ્] એવં શક્યાશક્યસંચારે ઽપિ ન સ્યાતાં વૃદ્ધિહ્રાસૌ ચયાપચયાવ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તસ્માચ્ છક્યેભ્ય એવ સંવરો લભ્યતે. ન ચાયં દોષઃ સ્યાદ્ ઇતિ. વૈભાષિકા આહુઃ. ન સત્ત્વાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન તદ્ એવં. યથા હ્ય્ અપૂર્વતૃણાદ્યુત્પત્તાવ્ ઇતિ વિસ્તરેણ યદ્ ઉક્તં. કિં કારણં. સત્ત્વાનાં પૂર્વં સંચારાત્ પશ્ચાચ્ ચ ભાવાત્. તૃણગુલ્મલતાદીનાં પૂર્વં પશ્ચાચ્ ચાભાવાત્. અતો ન તૃણાદિદૃષ્ટાંતેન ચયાપચયદોષો નિવાર્યતે. એવં વૈધર્મ્યમાત્રમ્ ઉક્તં. ન સાધ્યસાધનાર્થ ઇતિ. આચાર્યઃ પુનર્ આહ. યદા પરિનિર્વૃતા ન સંત્ય્ એવેતિ વિસ્તરઃ. તસ્માત્ પૂર્વક એવ હેતુઃ સાધુર્ ઇતિ. સર્વસત્ત્વજીવિતાનુપઘાતાધ્યાશયેનાભ્યુપગમાદ્ ઇતિ. અત શક્યાશક્યેભ્યઃ સંવરો લભ્યત ઇતિ સિદ્ધં. એવં તર્હિ યદિ સર્વસત્ત્વેભ્યો લભ્યતે પ્રાતિમોક્ષસંવરઃ. પૂર્વબુદ્ધપરિનિર્વૃતેભ્યસ્ તસ્યાલાભાચ્ છીલન્યૂનતા સ્યાત્. સત્ત્વાનાં પૂર્વેભ્યો ન્યૂનત્વાત્. આચાર્ય આહ. સર્વેષાં બુદ્ધાનાં પૂર્વં પશ્ચાચ્ ચોત્પન્નાનામ્ અવિશેષેણ સર્વસત્ત્વેભ્યો લાભાત્. યદિ હિ તે પ્ય્ અપરિનિર્વૃતા અભવિષ્યન્. સંપ્રતિ તેભ્યો ઽપિ તે ઽલપ્સ્યંત ઇતિ.
સર્વકર્મપથેભ્ય ઇતિ. કાયિકવાચિકેભ્યઃ. નાસ્તિ હિ વિકલેનાસંવરેણેતિ. પ્રાણાતિપાતેનૈવ [તિબ્ 46અ] નાદત્તાદાનેનેત્ય્ એવમાદિ. મૃદુનૈવાસંવરેણ સમન્વાગત ઇતિ. પૂર્વપ્રતિલબ્ધત્વાત્. અધિમાત્રયા તુ પ્રાણાતિપાતવિજ્ઞપ્ત્યા. કિં. સમન્વાગત ઇતિ વર્તતે. ન વિપાકફલવિશેષ ઇતિ. એવં મધ્યાધિમાત્રેણ યોજ્યમ્ ઇતિ. યો મધ્યેન ચિત્તેનાસંવરં પ્રતિલભતે. સો ઽધિમાત્રેણાપિ ચિત્તેન પ્રાણિનો જીવિતાદ્ વ્યવરોપયન્ મધ્યેનૈવાસંવરેણ સમન્વાગતો ભવતિ. અધિમાત્રયા તુ પ્રાણાતિપાતવિજ્ઞપ્ત્યા. એવં યો ઽધિમાત્રેણ યાવદ્ અધિમાત્રેણૈવાસંવરેણ સમન્વાગતો ભવતિ. અધિમાત્રયા ચ પ્રાણાતિપાતવિજ્ઞપ્ત્યા. ઇત્થમ્ અપિ ચ યોજ્યં. યો ઽધિમાત્રચિત્તેનાસંવરં પ્રતિલભતે. સ મૃદુનાપિ ચિત્તેન પ્રાણિનો જીવિતાદ્ વ્યવરોપયન્ અધિમાત્રેનૈવાસંવરેણ સમન્વાગતો ભવતિ. મૃદ્વ્યા તુ પ્રાણાતિપાતવિજ્ઞપ્ત્યેત્ય્ એવમાદિ.
નાગબંધા હસ્તિપકાઃ. વાગુરિકા ઇતિ. પંપા નામ પ્રાણિજાતિર્ વાગુરાખ્યા. તાં ઘ્નન્તીતિ વાગુરિકાઃ. અર્થત આસંવરિકા ઇતિ. રાજાનશ્ ચાધિકરણસ્થાશ્ ચ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 385 ) દણ્ડનેતૃત્વાદ્ ઇહાપઠિતા અપિ આસંવરિકા એવ દ્રષ્ટવ્યાઃ. એવમ્ અન્યે ઽપિ યોજ્યા ઇતિ. કુર્કુટાં ઘ્નંતીતિ. કૌર્કુટિકા ઇત્ય્ એવમાદીનિ. યુક્તસ્ તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરેણોક્ત્વા યાવત્ કથમ્ અસંવરઃ સર્વસત્ત્વેધ્યો યુજ્યત ઇતિ પ્રશ્નિતે. વૈભાષિકઃ પરિહારમ્ આહ. માત્રાદીન્ અપિ હીતિ વિસ્તરઃ. આચાર્ય આહ. ન હિ તાવત્ [તિબ્. 46બ્] ત એવ ત ઇતિ. તે માત્રાદય ઇતિ જાનાના હન્યુર્ ઇત્ય્ અઘાત્યેભ્યસ્ તેભ્યો ઽસંવરઃ કથં યુજ્યતે. કિં ચાર્યીભૂતાનાં પુનઃ પશૂભવિતું નાસ્ત્ય્ અવકાશઃ. તેષામ્ ઉરભ્રાદ્યુપપત્ત્યસંભવાત્. તેભ્યઃ કથમ્ અસંવરઃ સ્યાત્. યદિ વાનાગતાત્મભાવાપેક્ષયા ઉરભ્રાદયો ભવિષ્યંતીતિ વર્તમાનાન્ માત્રાદેર્ અસંવરઃ સ્યાત્. ઉરભ્રાન્ અપિ તે ઔરભ્રિકાઃ પુત્રીભૂતાન્ અનાગતે જન્મનિ સર્વથા ન હન્યુર્ ઇતિ. ન સ્યાત્ તેભ્ય ઉરભ્રેભ્યો ઽસંવરઃ. વૈભાષિક આહ. કથં હિ નામ જિઘાંસતામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. આચાર્ય આહ. એતન્ માત્રાદિષુ સમાનમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. કથં હિ નામાજિઘાંસતાં પુત્રાદિભૂતાનામ્ ઔરભ્રિકાદીનાં તેભ્યો માત્રાદિભ્યઃ સ્યાદ્ અસંવર ઇતિ.
વિકલઃ કર્મપથાંગતઃ. પ્રાદેશિકો ઽપિ સ્યાત્. એકસ્યાપ્ય્ અંગસ્ય અવિરમાત્. સત્ત્વદેશકાલસમયનિયમયોગેન પ્રદેશવિરતત્વાત્. સંવરશ્ ચ તથૈવ. વિકલો ઽપિ પ્રાદેશિકો ઽપિ સ્યાત્. અન્યત્રાષ્ટવિધાત્ પૂર્વોક્તાત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરાત્. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. તન્માત્રશીલદૌઃશીલ્યપ્રતિબન્ધાદ્ ઇતિ. અસંવરસ્ તન્માત્રં શીલં પ્રતિબધ્નાતિ. સંવરશ્ ચ તન્માત્રં દૌઃશીલ્યં પ્રતિબધ્નાતીતિ.
(ઇવ્.38) તત્કુલીનૈર્ ઇતિ. આસંવરિકકુલીનૈઃ.
ક્ષેત્રાદાનાદરેહનાદ્ [તિબ્. 47અ]
ઇતિ. આદરેણ ઈહનં ક્રિયારંભઃ. ક્ષેત્રં ચાદાનં ચાદરેહનં ચેતિ સમાસઃ. તસ્માદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. તિથીતિ વિસ્તરઃ. તિથિભક્તં. યાવદ્ અર્ધમાસભક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થગતિઃ. આદિશબ્દેન મણ્ડલકરણાદિ ગૃહ્યતે. આદરેણ વા તદ્રૂપેણેતિ.તીવ્રક્લેશતયા. તીવ્રપ્રસાદતયા ચેત્ય્ અર્થઃ.

(ઇવ્.39, 40) સમાદાનવિરુદ્ધવિજ્ઞપ્ત્યુત્પાદાદ્ ઇતિ. યાવજ્જીવં પ્રાણાતિપાતાદિભ્યઃ પ્રતિવિરમામીતિ યત્ સમાદાનં. તેન વિરુદ્ધાયા વિજ્ઞપ્તેર્ ઉત્પાદાત્. ઇતિ પ્રથમેન કારણેન પ્રાતિમોક્ષસંવરત્યાગઃ. આશ્રયત્યાગાદ્ ઇતિ. યેનાશ્રયેણ સંવરો ગૃહીતઃ. તસ્ય ત્યાગાન્ મરણાદ્ ઇતિ. દ્વિતીયેન કારણેન તત્ત્યાગઃ. આશ્રયવિકોપનાદ્ ઇતિ. યાદૃશેનાશ્રયેણ સંવર ઉપાત્તઃ. તાદૃશો ન ભવતિ. વિકોપનાત્. ઇતિ તૃતીયેન કારણેન તત્ત્યાગઃ. નિદાનચ્છેદાદ્ ઇતિ. નિદાનં કુશલમૂલાનિ. તસ્ય ચ્છેદાત્. ચતુર્થેન કારણેન તત્ત્યાગઃ. તાવદ્ એવાક્ષેપાચ્ ચેતિ. ઉપવાસસંવરસ્યાહોરાત્રમ્ આક્ષેપઃ. ઇતિ પંચમેન કારણેન તસ્યોપવાસસંવરસ્ય ત્યાગઃ. પૂર્વોક્તૈશ્ ચ ચતુર્ભિઃ કારણૈર્ ઇતિ.
પતનીયેન ચેતિ. એભિશ્ ચ યથોક્તૈઃ પંચભિઃ કારણૈઃ પતનીયેન ચેતિ. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 386 ) પતંત્ય્ અનેનેતિ પતનીયં. તચ્ ચતુર્વિધં. અબ્રહ્મચર્યં. યથોક્તપ્રમાણમ્ અદત્તાદાનં. [તિબ્. 47બ્] મનુષ્યવધઃ. ઉત્તરિમનુષ્યધર્મમૃષાવાદશ્ ચેતિ.
ધનર્ણવત્ તુ કાશ્મીરૈર્ આપન્નસ્યેષ્યતે.
આગમાદ્ યુક્તિતશ્ ચ. તત્રાયમ્ આગમઃ. વિનય ઉક્તં. દુઃશીલશ્ ચેત્ ભિક્ષુર્ ભિક્ષુણીમ્ અનુશાસ્તિ. સંઘાવશેષમ્ આપદ્યત ઇતિ. આપન્નપારાજિકો હિ ભિક્ષુર્ દુઃશીલો ઽભિપ્રેતઃ. નાનાપન્નપારાજિકઃ. પ્રકૃતિસ્થઃ શીલવાન્ ઇતિ વિપર્યયેણ વચનાદ્ અતો ઽવગમ્યતે. અસ્ત્ય્ અસ્ય દુઃશીલસ્યાપિ સતો ભિક્ષુભાવઃ. યસ્માત્ સંઘાવશેષમ્ આપદ્યત ઇત્ય્ ઉક્તમ્ ઇતિ. યુક્તિર્ અપિ ન હ્ય્ એકદેશક્ષોભાત્ સકલસંવરત્યાગો યુક્ત ઇતિ. ન મૌલીમ્ અપ્ય્ આપત્તિમ્ આપન્નસ્યેતિ. પતનીયામ્ અપ્ય્ આપત્તિમ્ આપન્નસ્યેત્ય્ અર્થઃ. નૈવ ચાન્યાપત્તિમ્ ઇતિ. સંઘાવશેષાદિકં. આવિષ્કૃતાયામ્ ઇતિ. દેશિતાયાં.
યત્ તર્હિ ભગવતોક્તમ્ ઇતિ વિસ્તરેણ યાવત્ પરાજિતમ્ ઇતિ. તત્ કથમ્ ઇતિ વાક્યાધ્યાહારઃ. પરમાર્થભિક્ષુત્વં સંધાયૈતદ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. સત્યદર્શનભવ્યત્વેન તસ્યાપન્નસ્ય પરમાર્થભિક્ષુત્વાપ્રાપ્તેઃ. બહુક્લેશેભ્યો નન્દપ્રભૃતિભ્યઃ. મૌલ્યાપ્ય્ આપત્ત્યા ન ભિક્ષુત્વં નશ્યતીતિ વિદિત્વા તાં કુર્યુર્ ઇતિ વાક્યાર્થઃ [તિબ્. 48અ] સંજ્ઞાભિક્ષુર્ ઇતિ. યસ્યાનુપસંપન્નસ્ય ભિક્ષુર્ ઇતિ નામ. પ્રતિજ્ઞાભિક્ષુર્ ઇતિ. અબ્રહ્મચર્યાદિપ્રવૃત્તૌ દુઃશીલઃ. ભિક્ષત ઇતિ ભિક્ષુર્ ઇતિ. યાચનકઃ. ભિન્નક્લેશત્વાદ્ ભિક્ષુર્ ઇતિ. અર્હન્. અસ્મિંસ્ ત્વ્ અર્થ ઇતિ. યત્ યત્ ભગવતોક્તમ્ અભિક્ષુર્ ભવત્ય્ અશ્રમણ ઇતિ વિસ્તરેણ. એતસ્મિન્ન્ અર્થે. યથોક્તેભ્યશ્ ચતુર્ભ્યો ભિક્ષુભ્યો ઽન્ય એવાયં પંચમો જ્ઞપ્તિચતુર્થોપસંપન્નો ભિક્ષુર્ ઇતિ. યદ્ અપ્ય્ ઉક્તં પરમાર્થભિક્ષુત્વં સંધાયૈતદ્ ઉક્તં. તત્ પ્રત્યાહ. ન ચાસૌ પૂર્વં પરમાર્થભિક્ષુર્ આસીત્. યતઃ પશ્ચાદ્ અભિક્ષુર્ ભવેત્. અભિક્ષુર્ ભવત્ય્ અશ્રમણ ઇતિ વચનાત્. ઇત્ય્ ઉપમાં કુર્વતેતિ. મસ્તકચ્છિન્નતાલોપમાં કુર્વતા શાસ્ત્રૈવ દત્તો ઽનુયોગ ઇતિ સંબંધનીયં. પરિહૃતઃ પ્રશ્ન ઇત્ય્ અર્થઃ. એકગ્રાસપરિભોગ આહારસ્ય. એકપાર્ષ્ણિપ્રદેશપરિભોગો વિહારસ્યેતિ સમ્ભ્ધઃ. સર્વભિક્ષુસંભોગબહિષ્કૃતશ્ ચ શાસ્ત્રેતિ. સર્વસ્માત્ ભિક્ષુભિસ્ સહ સંભોગાદ્ એકપંક્તિભોજનાદિકાદ્ બહિષ્કૃતો બુદ્ધેન. નાશયત કારણ્ડવકમ્ ઇતિ. કારણ્ડવકો યવાકૃતિત્વાદ્ યવસ્ તૃણવિશેષઃ. યો યવદૂષીત્ય્ ઉચ્યતે. એવમ્ અસાવ્ અભિક્ષુર્ ભિક્ષ્વાકૃતિર્ [તિબ્. 48બ્] ઇતિ. કશંબકમ્ નામ પૂતિકાષ્ઠમ્. એવમ્ અસૌ પૂતિભૂતો ભિક્ષુઃ. તં શીલવત્સંઘાદ્ યૂયમ્ અપકર્ષતેતિ ભગવાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 387 ) ભિક્ષૂન્ આજ્ઞાપયામાસ. અથોત્પ્લાવિનં વાહયતેતિ. ઉત્પ્લાવી નામ વ્રીહિમધ્યે ઽભ્યંતરતણ્ડુલહીનો વૃઈહિર્ એવ. તથાસૌ શીલસારહીનો ભિક્ષ્વાકૃતિઃ. તં પ્રવાહયત. નિષ્ક્રામયતેત્ય્ અર્થઃ. માર્ગજિનઃ શૈક્ષો ઽશૈક્ષઃ. માર્ગદૈશિકો બુદ્ધઃ. માર્ગે જીવતિ શીલવાં ભિક્ષુર્ માર્ગનિમિત્તં જીવનાત્. માર્ગદૂષી દુઃશીલઃ. ઇદમ્ અત્રોદાહરણં. દગ્ધકાષ્ઠેતિ વિસ્તરઃ. યથા યદ્ દગ્ધં. ન તત્ કાષ્ઠં. પૂર્વકાષ્ઠાકૃતિમાત્રાવશેષસાધર્મ્યાત્. તદ્ દગ્ધં કાષ્ઠમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. હ્રદશ્ ચ શુષ્કો ઽપિ હ્રદ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. શુકનાસા ગૃહાદિષુ રૂપકારકૃતા. શુકનાસાકૃતિત્વાચ્ છુકનાસેત્ય્ ઉચ્યતે. એવમ્ અસૌ ભિક્ષ્વાકૃતિસામાન્યમાત્રાવશેષાચ્ છ્રમણ ઉક્તઃ. પૂતિબીજમ્ અંકુરાજનકત્વાદ્ અબીજમ્ અપિ બીજમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદાકારમાત્રાવશેષત્વાદ્ અલાતચક્રં ચક્રમ્ ઇતિ. ચક્રાકૃતિત્વાત્. મૃતસત્ત્વશ્ ચાસત્ત્વો ઽપિ સત્ત્વ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સત્ત્વાકૃતિમાત્રાવશેષત્વાત્. તદ્વદ્ એષ દ્રષ્ટવ્યઃ. શિક્ષાદત્તકો નામ ભિક્ષુર્ અધિમાત્રરાગતયા [તિબ્. 49અ] સ્ત્રિયા અભ્રહ્મચર્યં કૃત્વા. તદનંતરમ્ એવ જાતસંવેગઃ કષ્ટં મયા કૃતમ્ ઇત્ય્ એકસ્મિન્ન્ અપિ પ્રતિચ્છાદનચિત્તે ઽનુત્પન્ને ભિક્ષુસંઘમ્ ઉપગમ્યાવિષ્કરોતીદં મયા પાપં કૃતમ્ ઇતિ. સ આર્યસંઘોપદેશાત્ સર્વભિક્ષુનવકાંતિકત્વાદિ દણ્ડકર્મ કુર્વાણઃ શિક્ષાદત્તક ઇત્ય્ ઉચ્યતે. તદ્ યદિ દૌઃશીલ્યાદ્ અભિક્ષુર્ એવ સ્યાત્. સ ન સ્યાત્. ન હિ તસ્ય પુનર્ ઉપસંપાદનં ક્રિયતે. ભિક્ષુશ્ ચ સ વ્યવસ્થાપ્યતે. તસ્માન્ ન દૌઃશીલ્યાદ્ અભિક્ષુત્વમ્ ઇતિ. ન બ્રૂમ ઇતિ વિસ્તરઃ. ન વયં બ્રૂમઃ. સહાધ્યાપત્ત્યા અબ્રહ્મચર્યાદ્ એવ સર્વઃ પારાજિકો ભવતિ. કિં તર્હિ. પ્રતિચ્છાદનચિત્તેન. કિં ન પુનઃ પ્રવ્રાજ્યતે. અનિક્ષિપ્તશિક્ષ ઇત્ય્ અધ્યાહાર્યં. તીવ્રાનપત્રાપ્યવિપાદિતત્વાત્. તીવ્રેણાનપત્રાપ્યેણ વિપાદિતાસ્ય સંતતિઃ. તસ્યાઃ સંતતેર્ એવં વિપાદિતત્વાત્ સંવરસ્યાભવ્યત્વં. તસ્માન્ ન પુનઃ પ્રવ્રાજ્યત ઇત્ય્ અધિકારઃ. ન તુ ખલુ ભિક્ષુભાવાપેક્ષયા. ન તુ ખલુ તસ્ય ભિક્ષુભાવો ઽસ્તીત્ય્ અપેક્ષયા ન પ્રવ્રાજ્યતે. તથા હ્ય્ અસૌ પરાજયિકો નિક્ષિપ્તશિક્ષો પિ ન પ્રવ્રાજ્યતે. તીવ્રાનપત્રાપ્યવિપાદિતત્વાત્ સંતતેઃ.
(ઇવ્.41) ધ્યાનાપ્તમ્
ઇતિ. રૂપસ્વભાવં કુશલમ્ અરૂપસ્વભાવં ચાભિપ્રેતં. અત એવ ચ સર્વમ્ એવેતિ વ્યાચષ્ટે. દ્વાભ્યામ્ ઇતિ. ઉપપત્તિતો વા. પરિહાણિતો વા. [તિબ્. 49બ્] તેનાહ ઉપપત્તિતો વેતિ વિસ્તરઃ. ઊર્ધ્વમ્ ઉપપદ્યમાનો ઽધરં પરિત્યજતિ. અધશ્ ચોપપદ્યમાન ઉપરિભૂમિકમ્ ઇતિ. પરિહાણિતો વા સમાપત્તેઃ તત્સમાપત્તિસંગૃહીતં કુશલં ત્યજ્યતે. નિકાયસભાગત્યાગાચ્ ચ કિંચિદ્ ઇતિ. નિર્વેધભાગીયં યત્ પૃથગ્જનાવસ્થાયામ્ ઉત્પાદિતં યાવત્ ક્ષાંતિર્ ઇતિ. તદ્ અસત્ય્ અપિ ભૂમિસંચારે નિકાયસભાગત્યાગેન ત્યજ્યતે. યદા કામધાતૌ મૃત્વા તત્રૈવોપપદ્યતે ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 388 ). વક્ષ્યતિ હિ
ભૂમિત્યાગાત્ ત્યજત્ય્ આર્યસ્ તાન્ય્ અનાર્યસ્ તુ મૃત્યુત
ઇતિ. પૂર્વકો માર્ગ ઇતિ. પ્રયોગાનંતર્યવિમુક્તિમાર્ગસ્વભાવઃ પ્રતિપન્નકમાર્ગઃ. ફલં ફલવિશિષ્ટો વેતિ. ઉત્તરો માર્ગો ઽધિકૃતઃ. તદ્યથા ઽનાગામી યદ્ય્ અનાગામિફલાત્ પરિહીયતે. તેનાનાગામિફલમ્ ઉત્તરો માર્ગસ્ ત્યજ્યતે. યદિ ત્વ્ અનાગામી દ્વિતીયં ધ્યાનં લભતે. તસ્માચ્ ચ પરિહીયતે. સ તસ્ય ફલવિશિષ્ટો માર્ગો દ્વિતીયધ્યાનભૂમિકસ્ ત્યજ્યતે.

(ઇવ્.42અબ્) હેતુપ્રત્યયબલેનેતિ. સભાગહેતુબલેન. પરતો ઘોષબલેન ચેત્ય્ અર્થઃ. ધ્યાનસંવરં વા લભત ઇતિ. અનાસ્રવસંવરં વા લભત ઇતિ નોચ્યતે. ધ્યાનસંવરપૂર્વોત્પાદેનૈવ તત્ત્યાગાત્. અકરણાશ્ન્યત ઇતિ. એતત્ કર્મ ન કરિષ્યામીત્ય્ આશયતો ઽપિ શસ્ત્રજાલત્યાગે વિના સંવરગ્રહણેનાસંવરચ્છેદો ન ભવતિ. તદ્યથા રોગનિદાનપરિહારે ઽપિ તસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય રોગસ્યૌષધેન વિના [તિબ્. 50અ] વિનિવૃત્તિર્ ન ભવતિ. તદ્વત્. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. અસંવરત્યાગેચ્છાયાં સંવરો ગ્રહીતવ્યો નાન્યથેતિ. તલ્લાભસ્યેતિ. અસંવરલાભસ્ય.
(ઇવ્.42ચ્દ્) કથમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ. વિજ્ઞપ્તિર્ અપીતિ વક્તવ્યં. સ્વસમુત્થાપિતાયા અતીતાયા વિજ્ઞપ્તેસ્ તત્કાલ એવ પ્રાપ્તિચ્છેદાત્.
વેગાદાનક્રિયાર્થાયુર્મૂલચ્છેદૈસ્ તુ મધ્યમ
ઇતિ ચ પઠિતવ્યં. નૈવસંવરનાસંવર ઇત્ય્ અર્થઃ. અથાપ્ય્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અપિ કેવલોચ્યતે. તત્ર વિજ્ઞપ્તેર્ અવચને કારણં વક્તવ્યમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. વિજ્ઞપ્તેર્ અનાવશ્યકત્વાત્. તથા હિ વક્ષ્યતિ.
અશુભાઃ ષડ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ દ્વિધૈક
ઇતિ. અવિજ્ઞપ્તિવચનેન ચ વિજ્ઞપ્તિવચનસિદ્ધેસ્ તદવચનં.
અન્યે ત્વ્ આહુઃ. ન નિરુદ્ધાયા નૈવસંવરનાસંવરસંગૃહીતાયા વિજ્ઞપ્તેર્ અનુબંધિની પ્રાપ્તિર્ ઇત્ય્ અત એતદવિજ્ઞપ્તેર્ એવ ત્યાગકારણમ્ ઉચ્યત ઇતિ.
કુંભકારચક્રેષુગતિવદ્ ઇતિ. યથા કુંભકારચક્રસ્ય ઇષોશ્ ચ ગતિઃ. યેન કારણેન સંસ્કારવિશેષેણ આક્ષિપ્તો ભવતિ. તસ્ય ચ્છેદાત્ સાપિ ચ્છિદ્યતે. તદ્વત્. અલં સમાદાનેનેતિ પ્રત્યાખ્યાનવચનેન. યથાસમાત્તમ્ અકુર્વત ઇતિ. તદ્યથા બુદ્ધમ્ અવન્દિત્વા. મણ્ડલકમ્ અકૃત્વા વા [તિબ્. 50બ્] ન ભોક્ષ્ય ઇતિ. તદ્ અકૃત્વા ભુંજાનસ્ય સા મધ્યમા અવિજ્ઞપ્તિશ્ છિદ્યતે. યંત્રજાલાદીતિ આદિશબ્દેન શસ્ત્રવિષાદિ ગૃહ્યતે. કુશલમૂલાનિ સમુચ્છેત્તુમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 389 ) આરભત ઇતિ. કુશલમૂલસમુચ્છેદપ્રારંભાવસ્થાયામ્ એવ ચ્છિદ્યતે. ન સમુચ્છેદાવસ્થયામ્ ઇતિ દર્શયતિ.
(ઇવ્.43) કુશલરૂપમ્
ઇતિ. અરૂપગ્રહણં રૂપચ્છેદસ્યોક્તત્વાત્.
મૂલચ્છેદોર્ધ્વજન્મત
ઇતિ. અત્ર વૈરાગ્યતશ્ ચ કિંચિદ્ ઇતિ વક્તવ્યં. યથા કુશલં દૌર્મનસ્યેન્દ્રિયમ્ ઇતિ. સર્વમ્ એવેતિ. કામરૂપારૂપ્યાવચરં. યઃ પ્રહાણમાર્ગ ઇતિ. દર્શનમાર્ગો ભાવનામાર્ગશ્ ચ. લૌકિકો વા લોકોત્તરો વા યથાસંભવં. અસૌ સપરિવાર ઇતિ. અસાવ્ ઉપક્લેશપ્રકારઃ સતત્સહભૂપ્રાપ્ત્યનુચરઃ ઉપક્લેશપ્રકારસ્યેતિ ગ્રહણં ક્લેશસ્યાપ્ય્ ઉપક્લેશત્વેન સર્વસંગ્રહાર્થં. તથા હિ શાસ્ત્ર ઉક્તં. યે યાવત્ ક્લેશા ઉપક્લેશા અપિ તે સ્યુર્ ઉપક્લેશા ન ક્લેશ ઇતિ.
(ઇવ્.44, 45) ઉભયાશ્રય ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્ત્રીપુરુષાશયસ્ય ક્લેશસ્યાધિમાત્રતયા. પ્રતિસંખ્યાનસ્ય તત્પ્રતિપક્ષભાવનાલક્ષણસ્યાક્ષમત્વાત્. તીવ્રસ્ય ચ હ્રીવ્યપત્રાપ્યસ્યાભાવાદ્ એષાં સંવરો નાસ્તીતિ. પ્રતિદ્વંદ્વભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ સંવરસ્યાસંવરઃ [તિબ્. 51અ] પ્રતિદ્વંદ્વભૂતઃ. તસ્માત્ યત્રૈવ સંવરઃ. તત્રૈવસંવર ઇતિ. તેષાં ષણ્ઢાદીનામ્ અસંવરાભાવો દ્વિતીયં કારણં. સમાદાનસમાધ્યભાવાદ્ ઇતિ. સમાદાનભાવાત્ પ્રાતિમોક્ષસંવરો નાસ્તિ. સમાધ્યભાવાચ્ ચ ધ્યાનાનાસ્રવષંવરૌ ન સ્તઃ. તદભાવસ્ તુ માંદ્યેન કુશલેષ્વ્ અવ્યુત્પત્તેઃ. પાપક્રિયાશયાભાવાચ્ ચાસંવરો નાસ્તિ. યદ્યોગાદ્ યદ્વિપાદનાચ્ ચેતિ. યેન હ્રીવ્યપત્રાપ્યેણ યોગાદ્ યસ્ય હ્રીવ્યપત્રાપ્યસ્ય વિપાદનાચ્ ચ. યથાક્રમં સંવરસંવરૌ સ્યાતાં. તત્ તીવ્રં હ્રીવ્યપત્રાપ્યમ્ આપાયિકાનાં નાસ્તીતિ. યદ્ય્ આપાયિકાનાં સંવરાસંવરૌ ન સ્તઃ. યત્ તર્હિ સૂત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ યિસ્તરઃ. તત્ કથં. પ્રાતિમોક્ષસંવરો મનુષ્યાણામ્ એવ. ન દેવાનામ્. અસંવેગાત્. ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ તુ હેતુકર્મધર્મભાવનાદ્ યથાસંભવં.
(ઇવ્.46અબ્) તત્કાલમ્ અત્યંતં ચેતિ. યદ્ ઇષ્ટવિપાકં. તત્ તત્કાલં. દુઃખપરિત્રાણાત્ ક્ષેમં. યન્ નિર્વાણપ્રાપકં. તદ્ અત્યંતં દુઃખપરિત્રાણાત્ ક્ષેમં. પરિનિર્વૃતસ્ય યન્ નિત્યકાલં દુઃખં નાસ્તિ.
(ઇવ્.46ચ્દ્, 47) નનુ ચ ત્રીણિ ધ્યાનાનિ સેંજિતાન્ય્ ઉક્તાનિ ભગવતા. યદ્ અત્ર વિતર્કિતમ્ વિચારિતમ્ ઇત્ય્ એવમ્ આદિ. ઇદમ્ અત્રાર્યા ઇંજિતમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઇતિ. આદિશબ્દેન દ્વિતીય ઉક્તં. યદ્ અત્ર પ્રીતિર્ અવિગતા. ઇદમ્ અત્રાર્યા ઇંજિતમ્ આહુઃ. તૃતીયે ઽપિ યદ્ અત્ર સુખં [તિબ્. 51બ્] સુખમ્ ઇતિ ચેતસ આભોગઃ. ઇદમ્ અત્રાર્યા ઇંજિતમ્ ઇત્ય્ આહુર્ ઇતિ. અથ કસ્માત્ સર્વમ્ એવ રૂપારૂપ્યાવચરં કુશલં કર્માનિંજ્યમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 390 ) ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ. આનિંજ્યપ્રત્યયગામિનમ્ ઇતિ. આનિંજ્યાનુકૂલભાગિનં. અકંપ્યાનુકૂલભાગિનં માર્ગમ્ આરભ્યેત્ય્ અર્થઃ. કિં પુનઃ કારણં સમાધિસપક્ષાલતયા સેંજિતમ્ એવાન્યત્રાનિંજ્યમ્ ઉક્તમ્ ઇત્ય્ આહ.
તદ્ભૂમિષુ યતઃ કર્મ વિપાકં પ્રતિ નેંજતીતિ.
ભોગાદિ સંવર્તનીયમ્ ઇતિ. ભોગો દ્રવ્યસંપત્. આદિશબ્દેન સૌરૂપ્યસૌસ્વર્યાદિ ગૃહ્યતે. તદ્ એવેતિ વિસ્તરઃ. યત્ તદ્ દેવેષુ વિપચ્યેત. તત્ બહુલીકૃતમ્ એવં શીલમયં ભાવનામયં. તસ્ય ચૈવં ભવતિ. અહો બતાહં દેવસુભગાનાં મનુષ્યસુભગાનાં વા સભાગતાયામ્ ઉપપદ્યેયેતિ. યાવત્ સ તત્ર ઉપપદ્યત ઇતિ.
(ઇવ્.48-50) કામધાતુસ્ ત્રીણિ ચ ધ્યાનાનીતિ. ક્ંઅધાતુપ્રથમધ્યાનયોઃ [તિબ્. 52અ] કાયિકં સુખં ચૈતસિકં ચ સૌમનસ્યં સુખા વેદના. દ્વિતીયે ધ્યાને સૌમનસ્યં સુખા વેદના. તૃતીયે ધ્યાને ચૈતસિકં સુખમ્ ઇતિ. તદ્ભાવજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇતિ. તચ્છબ્દેન દુઃખમ્ અભિસંબધ્યતે. તસ્ય દુઃખસ્ય કામધાતાવ્ એવાસ્તિત્વજ્ઞાપનાર્થમ્ ઇહગ્રહણં. સસંભારૈર્ ઇતિ. સંભ્રિયતે ઉત્પાદ્યતે ઽનેનેતિ સંભારઃ. ઇન્દ્રિયવિષયાશ્રયલક્ષણઃ. તેન સસંભારા વેદના ફલં.
ધ્યાનાંતરવિપાકત
ઇતિ. ધ્યાનાંતરકર્મણો ધ્યાનાંતરોત્પત્તૌ વિપાકેન વેદિતેન ભવિતવ્યં. તત્ર સુખા દુઃખા વા વેદના નાસ્તિ. નાસ્તિ. તસ્માદ્ અસ્યાદુઃખાસુખા વેદના વિપાક ઇતિ. ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ અધો ઽપ્ય્ અદુઃખાસુખવેદનીયં કર્માસ્તીતિ. ધ્યાનાંતરે વા કસ્યચિત્ કર્મણો ઽન્યસ્ય વિપાકો વેદના ન સ્યાન્ ન સંભવતિ. ન હિ સુખવેદનીયસ્ય મૌલપ્રથમધ્યાનભૂમિકસ્ય કર્મણો ધ્યાનાંતરે સ વિપાક ઇતિ યુજ્યતે વક્તું. સવિતર્કત્વેન ધ્યાનાંતરતો મૌલસ્ય નિહીનત્વાત્. નાપિ કામાવચરસ્ય દુઃખવેદનીયસ્ય કર્મણો ભૂમ્યંતરત્વાત્. અત એવ ચતુર્થધ્યાનાદિભૂમિકસ્ય. તતો વીતરાગત્વાચ્ ચ.
એતદ્દોષપરિજિહીર્ષયા ધ્યાનાંતરકર્મણો ધ્યાન એવ સુખેન્દ્રિયં વિપાક ઇત્ય્ એકે બ્રુવતે.
[તિબ્. 52બ્] નૈવ તસ્ય ધ્યાનાંતરકર્મણો વેદના વિપાકઃ. કિં તર્હિ રૂપાદીત્ય્ અપરે. કિં તેષાં ધ્યાનાંતરોપપત્તૌ વેદના નાસ્તિ. અસ્તિ. ન તુ સા વિપાકસ્વભાવા. કિં તર્હિ. નૈષ્યન્દિકીતિ.

અત્રાચાર્ય આહ. તદેતદ્ ઉચ્છાસ્ત્રં. યદ્ એતદ્ ઉક્તં. ધ્યાનાંતરકર્મણો ધ્યાન એવ સુખેન્દ્રિયં વિપાક ઇતિ. યચ્ ચોક્તં. નૈવ તસ્ય વેદના વિપાક ઇતિ. તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ ઉચ્છાસ્ત્રં. તત્ પ્રતિપાદયન્ન્ આહ. શાસ્ત્રે હિ પઠિતમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અવિતર્કસ્ય કર્મણ ઇતિ. ધ્યાનાંતરકર્મણ ઇત્ય્ અર્થહ્. અતઃ કુશલસ્યાવિતર્કસ્ય કર્મણશ્ ચૈતસિક્ય્ એવ વેદના વિપાકો વિપચ્યત ઇત્ય્ અવધારણાન્ ન તસ્ય કર્મણો ધ્યાન એવ સુખેન્દ્રિયં વિપાકો નાપિ વેદનાતો ઽન્ય ઇતિ ગમ્યતે. અવિતર્કં હિ કર્મ ધ્યાનાંતરાત્ પ્રભૃત્ય્ ઊર્ધ્વમ્ ઇતિ.

અપૂર્વચરમ
ઇતિ. ન પૂર્વં ન પશ્ચાત્. યુગપદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સુખવેદનીયસ્ય રૂપમ્ ઇતિ ચક્ષુરાદિકં. દુઃખવેદનીયસ્ય ચિત્તચૈત્તા ઇતિ. પંચવિજ્ઞાનકાયિકાઃ. દૌર્મનસ્યસ્યાવિપાકત્વાત્. અદુઃખાસુખવેદનીયસ્ય ચિત્તવિપ્રયુક્તા ઇતિ. જીવિતેન્દ્રિયાદયઃ [તિબ્. 53અ] ન હિ કામધાતોર્ અન્યત્રેતિ. દુઃખવેદનીયસ્ય કર્મણો ઽન્યત્રભાવાત્.
કિમ્ ઇદાનીં તદ્ ઇતિ. અદુઃખાસુખવેદનીયં. એવં તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદ્ય્ અધો ઽપિ ચતુર્થાદ્ ધ્યાનાદ્ અદુઃખાસુખવેદનીયં કર્માસ્તિ કુશલં.
સુખવેદ્યં શુભં ધ્યાનાદ્ આ તૃતીયાદ્
ઇત્ય્ અસ્ય વિરોધઃ. ન હિ કેવલં સુખવેદનીયં કુશલમ્ આ તૃતીયાદ્ ધ્યાનાત્. કિં તર્હિ. અદુઃખાસુખવેદનીયમ્ અપ્ય્ અસ્તીતિ. ઇષ્ટવિપાકં ચ કુશલમ્ ઇત્ય્ અસ્ય વિરોધઃ. ન હિ કેવલમ્ ઇષ્ટવિપાકં કુશલમ્ ઇષ્ટાનિષ્ટવિપરીતવિપાકમ્ અપિ કુશલમ્ અસ્તીતિ. બાહુલિક એષ નિર્દેશ ઇતિ. બાહુલ્યેનૈવં નિર્દિષ્ટમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
સુખવેદ્યં શુભં ધ્યાનાદ્ આ તૃતીયાદ્
ઇતિ. ઇષ્ટવિપાકં ચ કુશલમ્ ઇતિ.
કથમ્ પુનર્ અવેદનાસ્વભાવમ્ ઇતિ. સુખમ્ અનુભૂયતે. ન કર્મેત્ય્ એવમ્ અભિસમીક્ષ્ય પૃચ્છતિ. સુખવેદનાહિતં સુખવેદનીયમ્ ઇતિ. સુખવેદનોત્પત્ત્યનુકૂલમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. સુખો ઽસ્ય વેદનીય ઇતિ વેતિ. સુખો ઽસ્ય વિપાકો ઽનુભવનીય ઇત્ય્ અર્થઃ. સ્નાનીયકષાયવદ્ [તિબ્. 53બ્] ઇતિ. યથા યેન સ્નાતિ. સ સ્નાનીયઃ કષાયઃ. એવં યેન સુખં વિપાકં વેદયતે. તત્ કર્મ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 392 ) વેદનીયં. સુખસ્ય વિપાકસ્ય વેદનીયં કર્મ સુખવેદનીયં. કરણે ઽપિ કૃત્યવિધાનાત્. એતદ્ એવં દુઃખવેદનીયમ્ ઇતિ. દુઃખવેદનાહિતં દુઃખવેદનીયમ્ ઇતિ વિસ્તર્ણ પૂર્વવદ્ યોજ્યં. એવમ્ અદુઃખાસુખવેદનીયમ્ અપિ.
સ્વભાવવેદનીયતેતિ. સ્વભાવવેદનાનુભવલક્ષણેન વેદનીયસ્વભાવઃ. એવં યાવત્ સંમુખીભાવેન વેદનીયતેતિ યોજ્યં. સુખવેદનીયઃ સ્પર્શ ઇતિ. સુખવેદનાહિતં સુખં વેદનીયમ્ અસ્મિન્ન્ ઇતિ સુખવેદનીયઃ સ્પર્શઃ. આલમ્બનવેદનીયતેતિ. વેદનીયા વિષયાઃ. આલમ્બનીયા ઇત્ય્ અર્થઃ. રૂપપ્રતિસંવેદી નો તુ રૂપરાગપ્રતિસંવદીતિ. રૂપં પ્રત્યનુભવતિ. નો તુ રૂપરાગં પ્રત્યનુભવતીત્ય્ અર્થઃ. અથ વા નો તુ સ રૂપં રાગેણ પ્રત્યનુભવત્ય્ આલંબત ઇતિ. દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ ઇતિ. દૃષ્ટે જન્મનિ વેદનીયં વિપાકલક્ષણમ્ અસ્યેતિ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મેતિ વિસ્તરઃ. યસ્મિન્ સમય ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્મિન્ સમયે સુખાં વેદનાં વેદયતે અનુભવતિ. દ્વે અસ્ય વેદના દુઃખા અદુઃખાસુખા ચ તસ્મિન્ સમયે [તિબ્. 54અ] નિરુદ્ધે ભવત ઇતિ.
(ઇવ્.51) આરંભવશાદ્ ઇતિ. દૃષ્ટ એવ જન્મનિ વિપાકારંભાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. તન્નામવ્યવસ્થાનમ્ ઇતિ. દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ ઇત્ય્ એવંનામવ્યવસ્થાનમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
અસ્તિ હીતિ વિસ્તરઃ. સંનિકૃષ્ટફલસ્ય કર્મણઃ સુવર્ચલાદૃષ્ટાંતઃ. વિપ્રકૃષ્ટફલસ્ય યવગોધૂમાદયઃ.
દાર્ષ્ટાંતિકાઃ સૌત્રાંતિકાઃ. તેષામ્ એવં પ્રથમદ્વિતીયે કોટ્યૌ વર્ણયતાં કર્માષ્ટવિધં. દૃષ્ટધર્મવેદનીયં નિયતમ્ અનિયતં ચ વિપાકં પ્રતિ. એવં યાવદ્ અનિયતવેદનીયમ્ ઇતિ. ઉપપદ્યવેદનીયં નિયતમ્ અનિયતં ચ વિપાકં પ્રતિ. અપરપર્યાયવેદનીયમ્ અપિ નિયતમ્ અનિયતં ચ. અનિયતવેદનીયમ્ અપિ યો દૃષ્ટધર્માદ્યનિયતવેદનીયં. તન્ નિયતમ્ અનિયતં ચ. ઇત્ય્ અષ્ટવિધં.
(ઇવ્.52, 53) ચતુર્વિધં કર્માક્ષિપેદ્ ઇતિ. દૃષ્ટધર્માદિવેદનીયં ચતુર્વિધં કર્માક્ષિપેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. સ્યાત્ ત્રિષુ પ્રાણાતિપાતાદત્તાદાનમૃષાવાદેષુ પરં પ્રયોજ્ય કામમિથ્યાચારે સ્વયમ્ આત્મના પ્રયુક્તઃ. તેષાં કર્મનાં યુગપત્પરિસમાપ્તૌ. એકં દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ અપરમ્ ઉપપદ્યવેદનીયમ્ અપરં ચાપરપર્યાયવેદનીયમ્ અન્યચ્ ચાનિયતવેદનીયમ્ ઇતિ.
કુશલાનામ્ અકુશલાનાં ચ યથાસંભવમ્ ઇતિ. યત્રાકુશલસ્ય સંભવઃ કામધાતાવ્ એવ નાન્યત્ર.
સર્વાસુ ગતિષ્વ્
ઇત્ય્ [તિબ્. 54બ્] અસ્યોત્સર્ગસ્યાયમ્ અપવાદઃ. શુભસ્ય નરકે ત્રિવિધેતિ. ત્રિધૈવેત્ય્ અવધારણં. નરકેષુ કુશલસ્ય કર્મણસ્ ત્રિવિધસ્યૈવાક્ષેપઃ. ન ચતુર્વિધસ્ય. દૃષ્ટધર્મવેદનીયં સ્થાપયિત્વા. અત્ર નરકેષ્વ્ ઇષ્ટવિપાકાભાવાત્. શુભગ્રહણમ્ અશુભનિરાસાર્થં. અકુશલસ્ય હિ ચતુર્વિધસ્યાપિ નરકેષ્વ્ આક્ષેપઃ સંભવતિ.
યદ્વિરક્તઃ સ્થિરો બાલ
ઇતિ.
યતો વિરક્તો યદ્વિરક્ત ઇતિ સમાસઃ. સ્થિરગ્રહણં પરિહાણધર્મણો નિરાસાર્થં. તસ્ય હિ તસ્યાં ભૂમાવ્ ઉપપદ્યવેદનીયં કર્મ સંભવતિ. બાલગ્રહણમ્ આર્યનિવૃત્ત્યર્થં. આર્યસ્ય હિ તત્રોપપદ્યવેદનીયં અપરપર્યાયવેદનીયં ચ ન સંભવતિ. અનાગામિત્વાત્.
નાર્યો ઽન્યવેદ્યકૃદ્ અપીતિ
નાપરપર્યાયવેદનીયકૃદ્ અપિ. નોપપદ્યવેદનીયકૃદ્ અપીત્ય્ અર્થઃ. તત્ર યુક્તિં દર્શયન્ન્ આહ. ન હ્ય્ અસૌ ભવ્યઃ પુનર્ આધસ્તીં ભૂમિમ્ આયાતુમ્ ઇતિ. ન હ્ય્ અસાવ્ આર્યો ઽપરિહાણધર્મા યતો વીતરાગઃ. તત આધસ્તીમ્ અધસ્તાત્ભવાં ભૂમિમ્ આયાતું ભવ્યઃ. પરિહાણધર્મા તુ ભવ્યઃ. તદ્યથા. આર્યો ભવાગ્રલાભી પરિહાણધર્મા યઃ પરિહાય રૂપધાતાવ્ ઉપપદ્યેત. તસ્યોપપદ્યવેદનીયમ્ અપરપર્યાયવેદનીયં ચાપિ સંભવતિ યથોક્તમ્ ઉદાયિસૂત્રે. અનિયતં કુર્યાદ્ ઇતિ. અનિયતવેદનીયમ્ અપરિહાણધર્માપ્ય્ આર્યો દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ચ યત્રોપપન્નઃ. [તિબ્. 55અ] તત્ર કુર્યાત્. કામધાતોર્ ભવાગ્રાદ્ વા વીતરાગ ઇતિ. કામવીતરાગો ઽનાગામી. ભવાગ્રવીતરાગો ઽર્હન્. તયોર્ ઇતિ કામધાતુભવાગ્રયોઃ. પશ્ચાત્ પ્રવેદયિષ્યામ ઇતિ.
મ્રિયતે ન ફલભ્રષ્ટ
ઇત્યાદિ.
(ઇવ્.54) અંતરાભવવેદનીયં ચ. કિં. નિયતમ્ અનિયતં ચેતિ. યન્ નિયતમ્ એકાદશવિધમ્ ઉક્તં. દૃષ્ટધર્મવેદનીયં યત્ તદ્ ઇતિ. કલલવેદનીયં નિયતં યાવદ્ અંતરાભવવેદનીયં નિયતમ્ ઇતિ. યાશ્ ચ તદન્વયા દશાવસ્થા ઇતિ. અંતરાભવપૂર્વિકા ઇત્ય્ અર્થઃ. અત એવાન્યદ્ અંતરાભવવેદનીયં કર્મ નોક્તમ્ ઇતિ. ચતુર્વિધં કર્મ. દૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ ઉપપદ્યવેદનીયમ્ અપરપર્યાયવેદનીયં અનિયતવેદનીયં ચેત્ય્ અત્ર નોક્તમ્. ઉપપદ્યવેદનીયેનૈવ તસ્યાન્તરાભવસ્યાક્ષેપાત્.
(ઇવ્.55) નિયતાનિયતં કર્મેત્ય્ ઉક્તમ્ અતો બ્રવીતિ. કીદૃશં પુનઃ કર્મ નિયતમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 394 ) ઇતિ વિસ્તરઃ. ફલસમાપત્તિવિશેષપ્રાપ્ત ઇતિ. દર્શનમાર્ગફલપ્રાપ્તો ઽર્હત્ત્વફલપ્રાપ્તશ્ ચ ફલવિશેષપ્રાપ્ત ઇષ્યતે. વિશેષગ્રહણમ્ અનાસ્રવમાર્ગપ્રાપ્યફલગ્રહણાર્થં. સમાપત્તિવિશેષપ્રાપ્તો નિરોધારણામૈત્રીસમાપત્તિલાભી. અત્રાપિ વિશેષગ્રહણં [તિબ્. 55બ્] તદન્યલૌકિકસમાપત્તિવિશેષણાર્થં. યથા તથા ચેતિ. યદિ પુણ્યબુદ્ધ્યા યદિ દ્વેષાદિના. યો ઽપિ હિ પારસિકઃ પુણ્યબુદ્ધ્યા માતરં મારયતિ. પિતરં વા. તદ્ અકુશલમ્ આનંતર્યં કર્મ નિયતં સંપદ્યતે. નાન્યદ્ ઇતિ. યદ્ અતો વિપરીતં મન્દક્લેશપ્રસાદકૃતમ્ ઇત્યાદિ.

(ઇવ્.56) સંઘસ્ત્રીવાદસમુદાચારાદ્ ઇતિ. ભિક્ષુણા કિલ કેનચિદ્ વ્યવહારપરાજિતેન સંઘઃ સ્ત્રિયો યૂયમ્ ઇતિ સમુદાચરિતઃ. તસ્ય દૃષ્ટ એવ ધર્મે પુરુષવ્યંજનમ્ અંતર્હિતં. સ્ત્રીવ્યંજનં ચ પ્રાદુર્ભૂતમ્ ઇતિ. તદ્ ઇદં ક્ષેત્રવિશેષાદ્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ. આશયવિશેષાદ્ ઇતિ. શંઠેન ગવામ્ અપુંસ્ત્વં કરિષ્યમાણમ્ અભિવીક્ષ્ય મમેદૃશમ્ અપુંસ્ત્વે દુઃખમ્ ઇતિ તીવ્રેણાશયેન તેષાં ગવામ્ અપુંસ્ત્વં પ્રતિમોક્ષિતં. તસ્ય દૃષ્ટ એવ ધર્મે પુરુષેન્દ્રિયં પ્રાદુર્ભૂતમ્. ઇદમ્ આશયવિશેષાદ્ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં કર્મ સંવૃત્તં.
તદ્ભૂમ્યત્યંતવૈરાગ્યાદ્
ઇતિ. તતો ભૂમેર્ અત્યંતવૈરાગ્યાત્ તદ્ અદૃષ્ટધર્મવેદનીયમ્ અપિ કર્મ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં સંપદ્યતે. યથાનાગામ્યર્હતામ્ અવીતરાગાવસ્થાકૃતં. પુનર્ અધરભૂમ્યનાગમનાદ્ અનુપાદાય ચ પરિનિર્વાણાત્. ન ત્વ્ અવસ્થાયામ્ ઇતિ. યદ્ અનિયતં દૃષ્ટધર્માદ્યવસ્થાસુ. ન ચાનિયતં વિપાકે. નિયતત્વાત્. તદ્ એવ દૃષ્ટધર્મવેદનીયં ભવતિ. અત એવાહ. યત્ પુનર્ અવસ્થાંતરે દૃષ્ટધર્માદિકે નિયતમ્. તસ્ય તત્રૈવવસ્થાંતરે વિપાકઃ. [તિબ્. 56અ] તદ્વતો ઽત્યંતવૈરાગ્યાસંભવાદ્ ઇતિ. એવમ્ અવસ્થાંતરનિયતવિપાકેન કર્મણા તદ્વત્પુદ્ગલસ્યાત્યંતં તસ્યા ભૂમેર્ વૈરાગ્યાસંભવાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.57) ક્ષેત્રવિશેષાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તમ્ અતઃ પૃચ્છતિ. કીદૃશં પુનઃ ક્ષેત્રમ્ ઇતિ. અરણાવ્યુત્થિતસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અપ્રમાણેષુ સત્ત્વેષુ અરણયા હિતો ઽધ્યાશયો ઽભિપ્રાયઃ. તેનાનુગતા. અત્યુદગ્રેણ તીક્ષ્ણેન. અપ્રમાણેન પુણ્યેન પરિભાવિતાનુગતા ચ સંતતિર્ વર્તતે. અરણામ્ ઉત્તરત્ર વક્ષ્યતિ.
અરણાપ્રણિધિજ્ઞાનમ્
ઇત્ય્ અત્ર. મૈત્રીવ્યુત્થિતસ્યેતિ વિસ્તરઃ. અપ્રમાણેષુ સત્ત્વેષુ સુખમ્ ઉત્પદ્યતામ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 395 ) ઇત્ય્ અધ્યાશયઃ. તેનાનુગતા. અત્યુદગ્રેતિ સર્વં પૂર્વવત્. પ્રત્યગ્રાશ્રયપરિવૃત્તિનિર્મલેતિ. પ્રત્યગ્રાભિનવા. અચિરવ્યુત્થિતત્વાત્. પ્રત્યગ્રાશ્રયસ્ય શરીરસ્ય પરિવૃત્ત્યા નિર્મલા સંતતિઃ. એતેષુ પુદ્ગલેષુ કૃતાનાં કરાપકારાણામ્ ઉપકારાપકારાણાં કુશલાકુશલાનાં. ફલં દૃષ્ટ એવ ધર્મ ઇહૈવ જન્મનિ પ્રાપ્યત ઇતિ. સદ્યોઽર્થં દર્શયતિ. સદ્ય ઇવેતિ કૃત્વા. શેષસ્ય ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. શેષો ભાવનામાર્ગઃ સકૃદાગામ્યનાગામિફલપ્રાપકઃ. અપરિપૂર્ણઃ સ્વભાવઃ ફલં વાસ્યેત્ય્ અપરિપૂર્ણસ્વભાવફલઃ. તસ્ય ભાવઃ. [તિબ્. 56બ્] તસ્માત્. અપરિપૂર્ણસ્વભાવફલત્વાત્. કા પુનસ્ તસ્ય પરિપૂર્ણસ્વભાવતા પરિપૂર્ણફલતા ચ. અશૈક્ષત્વં પરિપૂર્ણસ્વભાવતા. સ હિ માર્ગો ઽશૈક્ષસ્વભાવઃ. યેનાર્હત્ત્વં પ્રાપ્યતે. પરિપૂર્ણફલતાપ્ય્ અર્થત્ત્વપ્રાપ્તિઃ. સ હિ ફલમાર્ગસ્ ત્રિભિઃ ફલૈઃ ફલવાન્ ઇતિ. અથ વા ક્ષયજ્ઞાનસંગૃહીતો માર્ગઃ પરિપૂર્ણસ્વભાવફલઃ. પરિપૂર્ણસ્વભાવો યસ્માદ્ અશૈક્ષમાર્ગઃ. પરિપૂર્ણફલો નિરવશેષફલત્વાત્. તદ્વ્યુત્થિતાનામ્ ઇતિ. શેષભાવનામાર્ગવ્યુત્થિતાનાં. ન તે તદ્વ્યુત્થિતાસ્ તથા પુણ્યક્ષેત્રં ભવંતિ. યથાર્હત્ત્વવ્યુત્થિતાઃ. પ્રાગ્ એવ લૌકિકમાર્ગવ્યુત્થિતાઃ. ભાવનાપ્રહાતવ્યાનાં હિ ક્લેશાનાં સાવશેષનિરવશેષપ્રહાણાદ્ અયં વિશેષ ઉક્ત ઇત્ય્ અવગંતવ્યં.
(ઇવ્.58) તસ્યા અવશ્યં સવિતર્કસવિચારત્વાદ્ ઇતિ.
સવિતર્કવિચારા હિ પંચ વિજ્ઞાનધાતવ
ઇતિ નિયમાત્. વિતર્કવિચારયોશ્ ચાધ્યાનાંતરાદિસ્વભાવાત્. ન ચાવિતર્કસ્ય કર્મણઃ સવિતર્ક વિચારો ઽધરભૂમિકો વિપાકો યુજ્યત ઇતિ. તસ્ય હિ દુઃખા વેદના વિપાક ઇતિ વિસ્તરઃ. તસ્યાકુશલસ્ય દુઃખા વેદના વિપાક ઇષ્યતે. તસ્યાનિષ્ટફલત્વાત્. [તિબ્. 57અ] ચૈતસિકી ચ દુઃખા વેદના દૌર્મનસ્યં નાન્યદ્ અસ્તિ. ન ચ દૌર્મનસ્યં વિપાક ઇતિ વ્યાખ્યાતમ્ એતદ્ ઇતિ. ઇન્દ્રિયનિર્દેશે
વિપાકો જીવિતં દ્વેધા દ્વાદશાંત્યાષ્ટકાદ્ ઋતે
દૌર્મનસ્યાચ્ ચેતિ.
(ઇવ્.59) દૌર્મનસ્યં ન વિપાક ઇત્ય્ એતદ્ અમૃષ્યન્ન્ આહ. યત્ તર્હીતિ વિસ્તરઃ. યદિ દૌર્મનસ્યં ન વિપાકઃ. યત્ તર્હિ સત્ત્વાનાં ચિત્તક્ષેપો ભવતિ. કતમસ્મિન્ન્ અસૌ ચિત્તે ભવતિ કેન વા કારણેનેતિ. તસ્યાયમ્ અભિપ્રાયઃ. ચિત્તક્ષેપો ન પંચસુ વિજ્ઞાનકાયેષુ. તેષામ્ અવિકલ્પકત્વાત્. સ ચાકુશલકેતુકો ઽનિષ્ટત્વાત્. ઇત્ય્ અતો વિપાકેન દૌર્મનસ્યેન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ. અવિકલ્પકત્વાદ્ ઇતિ. અભિનિરૂપણાનુસ્મરણવિકલ્પાભ્યામ્ અવિકલ્પકત્વાત્ પંચાનાં વિજ્ઞાનકાયાનાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 396 ). ચિત્તક્ષેપસ્ય ચાસદ્વિકલ્પલક્ષણત્વાત્. અગ્નિં વા દાવેષૂત્સૃજંતીતિ. દાવસ્ તૃણાદિગહનાંવિતો દેશવિશેષઃ. અન્યેન વા કેનચિદ્ ઇતિ. અનિષ્ટવેદનાદિના. વાસિષ્ઠીપ્રભૃતીનામ્ ઇતિ. ભગવાન્ મિથિલિકાયાં વિહરતિ સ્મ. મિથિલામ્રવણે. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન વસિષ્ઠસગોત્રાયા બ્રાહ્મણ્યાઃ ષટ્ પુત્રાઃ કાલગતાઃ. સા તેષાં કાલક્રિયયા નગ્નોન્મત્તા ક્ષિપ્તચિત્તા તેનતેનાનુહિણ્ડંતી યેન મિથિલામ્રવણં તેનોપસંક્રાંતા. તેન ખલુ પુનઃ સમયેન ભગવાન્ અનેકશતાયા ભિક્ષુપર્ષદઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મં દેશયતિ સ્મ. અદ્રાક્ષીદ્ વસિષ્ઠસગોત્રા [તિબ્. 57બ્] બ્રાહ્મણી ભગવંતં દૂરાદ્ એવ. દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ જેહ્રીયમાણરૂપા ઉત્કુટકાસ્થાત્. સ્મૃતિં ચ લબ્ધવતી. અદ્રાક્ષીત્ ભગવાન્ વસિષ્ઠસગોત્રાં બ્રાહ્મણીં દૂરાદ્ એવ. દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ આયુષ્મંતમ્ આનન્દમ્ આમંત્રયતે સ્મ. અનુપ્રયચ્છાનન્દ વસિષ્ઠસગોત્રાયૈ બ્રાહ્મણ્યૈ ઉત્તરાસંગં. ધર્મમ્ અસ્યૈ દેશયિષ્યામિ. આયુષ્માન્ આનન્દો વસિષ્ઠસગોત્રાયૈ બ્રાહ્મણ્યૈ ઉત્તરાસંગમ્ અદાત્. અથ વસિષ્ઠસગોત્રા બ્રાહ્મણી ઉત્તરાસંગં પ્રાવૃત્ય યેન ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાંતા. ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકંતે નિષણ્ણા. એકાંતનિષણ્ણાં વસિષ્ઠસગોત્રાં બ્રાહ્મણીં ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ. સમાદાપયતિ. સમુત્તેજયતિ. સંપ્રહર્ષયતીત્ય્ એવમાદિ. વિસ્તરગ્રંથભયાત્ સર્વસૂત્રં ન લિખિતં. અયં તત્રાર્થઃ ભગવાંસ્ તસ્યૈ દાનકથાદિ કૃત્વા. ચત્વાર્ય્ આર્યસત્યાનિ દેશિતવાન્. યાવત્ તયા સ્રોતઆપત્તિફલમ્ અધિગતમ્. અધિગમ્ય ચ ભગવતો ઽંતિકાત્ પ્રક્રાન્તા. તસ્યા અપરેણ સમયેન સપ્તમઃ પુત્રઃ કાલગતઃ. સા તત્કાલક્રિયયા ન શોચતિ. તામ્ અશોચંતીં સ્વભર્તાબ્રવીત્. ત્વં પૂર્વં પુત્રમરણેન પરિતપ્તાસિ. ઇદાનીં નાસિ પરિતપ્તા. નૂનં તે પુત્રાસ્ ત્વયા ભક્ષિતાઃ. યતો ન પરિતપ્યસ ઇતિ. સા તં પ્રત્યુવાચ.
પુત્રપૌત્રસહસ્રાણિ જ્ઞાતિસંઘશતાનિ ચ
દીર્ઘે ઽધ્વનિ મયા બ્રહ્મં ખાદિતાનિ તથા ત્વયા.
પુત્રપૌત્રસહ્સ્રાણાં પરિમાણં ન વિદ્યતે

અન્યોન્યં ખાદ્યમાનાનાં [તિબ્. 58અ] તાસુતાસૂપપત્તિષુ.
કઃ શોચેત્ પરિતપ્યેત પરિદેવેત વા પુનઃ
જ્ઞાત્વા નિઃસરણં લોકે જાતેશ્ ચ મરણસ્ય ચ.
સાહં નિઃસરણં જ્ઞાત્વા જાતેશ્ ચ મરણસ્ય ચ
ન શોચામિ ન તપ્યામિ કૃતે બુદ્ધસ્ય શાસન
ઇત્ય્ એવમાદિ. કથં ન ચૈતસિકી વેદના વિપાકઃ પ્રાપ્નોતિ. તસ્યાકુશલસ્ય કર્મણ ઇતિ વાક્યશેષઃ. મહાભૂતાનાં પ્રકોપો વિપાક ઇતિ. વિપક્તિર્ વિપાકઃ. તસ્માજ્ જાતમ્ અતો વિપાકજં ચિત્તમ્. અત એવ સ ચ કર્મવિપાકજ ઇત્ય્ ઉક્તં. ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 397 ) ન તૂક્તં. સ ચ કર્મજ ઇતિ. એવં ચેદં ઇતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ કર્મજેન યાવત્ ભ્રષ્ટસ્મૃતિકં ચિત્તં વર્તતે. તસ્માદ્ ઇદં ચતુષ્કોટિકં યુજ્યત ઇતિ. ઉભયં ક્ષિપ્તચિત્તસ્ય ક્લિષ્ટં ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવ તત્રોદાહરણં. ન હિ ક્લિષ્ટં ચિત્તં વિપાકો યુજ્યતે.
વિપાકો ઽવ્યાકૃતો ધર્મ
ઇતિ વચનાત્. અભિનુન્ના અભિપીડિતાઃ. હાચિત્તપરિદેવકશ્ ચાત્ર નારક ઇહોદાહાર્યઃ. ક્ષિપ્તચિત્તા નારકા ભવંતીતિ. અન્યત્ર બુદ્ધાદ્ ઇતિ. મહાપુણ્યસંભારત્વાન્ ન બુદ્ધસ્ય. તદ્વત્ ભૂતવૈષમ્યેનાપિ ચિત્તં ક્ષિપ્યતે. ન કર્મણેતિ. કિં. આર્યાણાં ક્ષિપ્યતે ચિત્તં અન્યત્ર ભૂતવૈષમ્યાદ્ એવ. કિં કારણમ્ ઇત્ય્ આહ. નિયતસ્ય કર્મણઃ પૂર્વં પૃથગ્જનાવસ્થાયામ્ [તિબ્. 58બ્] એવ વિપાકાત્. અનિયતસ્યાવિપાકાદ્ આર્યાવસ્થાયાં. અત એવ ચૈતદ્ અનિયતમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. પંચભયસમતિક્રમાદ્ ઇતિ. પંચ ભયાનિ. આજીવિકાભયમ્ અશ્લોકભયં પરિષચ્છારદ્યભયં મરણભયં દુર્ગતિભયં ચ. તત્રાશ્લોકભયમ્ અકીર્તિભયં. પર્ષચ્છારદ્યભયં સભાયાં સાંકુચિત્યં. અપ્રસાદિકસ્યેતિ. અપ્રસદનીયસ્ય કર્મણઃ. ધર્મતાભિજ્ઞત્વાદ્ ઇતિ. સર્વં સાસ્રવં દુઃખં. સર્વે સંસ્કારા અનિત્યાઃ. સર્વા ધર્મા અનાત્માન ઇતિ. ધર્મસ્વભાવાભિજ્ઞત્વાત્.
(ઇવ્.60અબ્) કુટિલાન્વયત્વાદ્ ઇતિ. કુટિલહેતુકત્વાત્. સાધ્યમ્ હિ કૌટિલ્યં. રંજનાન્વયત્વાદ્ ઇતિ યથા કષાયો રંજનહેતુઃ. તથાપીત્ય્ અતસ્ તત્સાધર્મ્યાદ્ એવમ્ ઉક્તં.
(ઇવ્.60ચ્દ્, 61) કામાપ્તમ્ ઇત્ય્
અનેન શુભં વિશેષ્યતે. નાશુભં. તસ્યાવશ્યં કામાપ્તત્વાત્. આરૂપ્યાપ્તં કસ્માન્ નોચ્યત ઇતિ. તદ્ અપિ હ્ય્ અકુશલેન ન વ્યતિભિદ્યતે. ન વ્યતિમિશ્ર્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. યત્ર કિલેતિ વિસ્તરઃ. કિલશબ્દઃ પરમતે. યત્ર કિલાંતરાભવિકો અંતરાભવે ભવો વિપાકઃ. એવમ્ ઔપપત્તિભવિકો ઽપિ. ત્રિવિધસ્ય ચ કાયવાઙ્મનસ્કર્મણો વિપાકો ધ્યાનસંવરસંગૃહીતયોઃ કાયવાક્કર્મણોઃ દ્વિતીયાદિષ્વ્ અપિ ધ્યાનેષુ સદ્ભાવાદ્ અસ્તિ. તત્રૈવોક્તં શુક્લં શુક્લવિપાકમ્ [તિબ્. 59અ] ઇતિ. તદ્ અપિ તૂક્તં સાત્રાંતર ઇતિ. તદ્ અપ્ય્ આરૂપ્યાપ્તં. અસ્તિ કર્મ શુક્લં શુક્લવિપાકં. તદ્યથા પ્રથમે ધ્યાને. એવં યાવત્ ભવાગ્ર ઇતિ. અનેન સ્વાભિપ્રાયં દર્શયતિ. યેન કિલશબ્દં પ્રયુક્તવાન્. સંતાનત એતદ્ વ્યવસ્થાપિતમ્ ઇતિ. એકસ્મિન્ સંતાને કુશલં ચાકુશલં ચ સમુદાચરતીતિ કૃત્વા કુશલમ્ અકુશલેન વ્યવકીર્યતે. અન્યોન્યવિરોધાદ્ ઇતિ. કુશલમ્ અકુશલેન વિરુધ્યતે. અકુશલં ચ કુશલેનેતિ. દ્વિરૂપતા ન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 398 ) યુજ્યતે.
નાવશ્યમ્ અકુશલં કુશલેન વ્યવકીર્યત ઇતિ વિસ્તરઃ. વ્યવકીર્યતે ન ત્વ્ અવશ્યં. યસ્માત્ કામધાતૌ પ્રતિપક્ષભૂતસ્ય સમાધેર્ અભાવાદ્ અકુશલસ્ય બલવત્ત્વં. અત એવ ચ કુશલસ્ય દુર્બલત્વં. તથા હિ કામધાતૌ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કુશલમૂલસમુચ્છેદો ભવતિ. ન તુ સમ્યગ્દૃષ્ટ્યા મિથ્યાદૃષ્ટિસમુચ્છેદો ભવતિ.
આભિપ્રાયિકો હ્ય્ એષો ઽશુક્લશબ્દ ઇતિ. વિપાકશુક્લતાભાવાદ્ અશુક્લં. ન તુ નૈવ શુક્લમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અપિ ચ યચ્ છુક્લમ્ ઉક્તં. તન્ ન ભવતીત્ય્ અશુક્લં. મહત્યાં શૂન્યતાયામ્ ઇતિ. મહાશૂન્યતાર્થસૂત્રે. અનિવૃતાવ્યાકૃતાશ્ ચ શુક્લાઃ. અક્લિષ્ટત્વાત્. અવિપાકં ધાત્વપતિતત્વાદ્ [તિબ્. 59બ્] ઇતિ. અનાસ્રવા ધર્માઃ ન ધાતુપતિતાઃ. ધાતુપતિતશ્ ચ વિજ્પાક ઇત્ય્ અતો ઽનાસ્રવં કર્મવિપાકં. કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. પ્રવૃત્તિવિરોધત ઇતિ. અનાસ્રવં હિ કર્મ ધાતુપતિતાનાં ધર્માણાં પ્રવૃત્તિં વિરુણદ્ધિ. ન તુ જનયતીત્ય્ અવિપાકં.
(ઇવ્.62, 63) કર્મકર્મક્ષયાયેતિ. દ્વિઃ કર્મગ્રહણં યત્ તત્ કર્માસ્તીત્ય્ અપદિષ્ટં. તત્ કર્મ સત્ સંવિદ્યમાનમ્ અપ્રચ્યુતસ્વભાવં કર્મક્ષયાય સંવર્તત ઇત્ય્ અસ્ય ચતુર્થસ્ય કર્મણો દ્યોતનાર્થં. અથ વા. વીપ્સાપ્રયોગ એષઃ. કર્મણઃ કર્મણઃ ક્ષયાય સંવર્તત ઇત્ય્ અર્થઃ. એઅતસૃષ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ધર્મક્ષાંતિગ્રહણં કામવૈરાગ્યે ચાનંતર્યમાર્ગગ્રહણં કામાવચરસ્ય કૃષ્ણસ્ય કર્મણઃ પ્રહાણમાર્ગત્વાત્. અનાસ્રવમાર્ગસ્યૈવેહાધિકૃતત્વાલ્ લૌકિકા આનંતર્યમાર્ગાસ્ તત્પ્રહાણભૂતા અપિ ન ગૃહ્યંતે.
શુક્લસ્ય ધ્યાનવૈરાગ્યેષ્વ્
ઇતિ. કુશલસ્યૈવેત્ય્ અવધાર્યતે. તત્ર કૃષ્ણાભાવાત્. ક્લિષ્ટસંસ્કારપ્રહાણમ્ અષ્ટાભિઃ. નવમેન તુ કુશલસ્યાપિ.
ન હિ તસ્ય સ્વભાવપ્રહાણમ્ ઇતિ. પ્રાપ્તિચ્છેદપ્રહાણં. પ્રહીણસ્યાપિ કુશલસ્ય સંમુખીભાવાત્. તદાલમ્બનક્લેશપ્રહાણાદ્ ઇતિ. તદાલંબનસ્ય ક્લેશસ્ય પ્રહાણાત્ તસ્ય કુશલસ્ય પ્રહાણં ભવતિ. તદાલંબનક્લેશપ્રહાનં ચ નવમસ્ય તદાલંબનક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રહાણે સતિ ભવતીતિ. નવમાનંતર્યમાર્ગચેતનૈવ કૃષ્ણશુક્લસ્ય [તિબ્. 60અ] કર્મણઃ ક્ષયાય ભવતિ. તદા હિ નવમસ્ય ક્લેશપ્રકારસ્ય પ્રાપ્તિચ્છેદે વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યતે. તસ્ય ચ કૃષ્ણશુક્લસ્ય કર્મણો ઽન્યસ્યાપિ ચાનિવૃતવ્યાકૃતસ્ય સાસ્રવસ્ય ધર્મસ્ય વિસંયોગપ્રાપ્તિર્ ઉત્પદ્યત ઇતિ વર્ણયંતિ. એવં ચતુર્ધ્યાનવૈરાગ્યેષ્વ્ અપિ વક્તવ્યં.
તેન તદ્વેદનીયમ્ ઇતિ. તેન નરકગતિનૈયમ્યકારણેન. તદ્વેદનીયં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 399 ) નરકવેદનીયમ્ અર્થઃ. અતો ઽન્યત્રેતિ વિસ્તરઃ. તતો નરકગતેર્ અન્યત્ર કામધાતૌ મનુષ્યાદિગતૌ અકુશલસ્ય કુશલસ્ય ચ કર્મણો વિપાકસ્ તેન ગતિનૈયમ્યકારણેન. તદન્યકામધાતુવેદનીયમ્ ઉભયમ્ અપ્ય્ અવિશેષ્ય મિશ્રીકૃત્ય કૃષ્ણશુક્લમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. ન પુનર્ એવં ગ્રહીતવ્યં. કુશલમ્ અપિ કૃષ્ણશુક્લમ્. એવમ્ અકુશલમ્ અપીતિ.
કુશલેનામિશ્રત્વાદ્ ઇતિ. ન હિ કુશલં દર્શનપ્રહાતવ્યમ્ અસ્તિ.
ન દૃષ્ટિહેયમ્ અક્લિષ્ટમ્
ઇતિ નિયમાત્. અત્ર ચોદ્યતે. કામાવચરં
દૃગ્ઘેયં કૃષ્ણમ્
ઇતિ વિશેષ્યં વક્તવ્યમ્. ઇતરથા હિ રૂપારૂપ્યાવચરસ્યાપિ દર્શનહેયસ્ય કૃષ્ણવિપાકત્વવચનપ્રસંગ ઇતિ. ન વક્તવ્યમ્.
અન્યત્
કૃષ્ણશુક્લં તુ કામજમ્
ઇતિ. કામજમ્ ઇત્ય્ અસ્યોભયવિશેષણત્વાત્. કામજં દૃગ્ઘેયં કૃષ્ણં. કામજમ્ અન્યત્ કૃષ્ણશુક્લમ્ [તિબ્. 60બ્] ઇતિ. તદ્ ધીતિ વિસ્તરઃ. તદ્ ધિ કામાવચરં ભવનાપ્રહાતવ્યં. કુશલં ચાકુશલં ચ સંભવતિ. તન્ મિશ્રીકૃત્યોભયમ્ અપિ કૃષ્ણશુક્લમ્ ઇત્ય્ ઉક્તં. ન પુનઃ પ્રત્યેકં.
(ઇવ્.65) ત્રીણિ મૌનેયાનીતિ. મુનિતા વા મુનિકર્મ વા મૌનેયં કાપેયવત્.
મૌનત્રયમ્

ઇતિ. મુનેર્ ઇદમ્ મૌનં. અશૈક્ષ ઇતિ વિસ્તરઃ. અશૈક્ષં કાયકર્માવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવં કાયમૌનમ્. એવં વાઙ્મૌનં. અથ કસ્માદ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ એવ ગૃહ્યતે. ન પુનર્ વિજ્ઞપ્તિર્ અપિ. વિજ્ઞપ્તેઃ સાસ્રવત્વેનાશૈક્ષત્વાસંભવાત્. મન એવ મનોમૌનમ્ ઇતિ. સ્વાર્થે વૃદ્ધિવિધાનાત્. ચિત્તં હિ પરમાર્થમુનિર્ ઇતિ. સર્વક્લેશજલ્પોપરતેર્ ઇતિ કારણં વક્ષ્યતે. તત્ કિલકાયવાક્કર્મભ્યામ્ અશૈક્ષાભ્યામ્ અનુમીયતે અશૈક્ષામ્ ઇતિ. કથં તથાગતો ઽનુમાતવ્યઃ. પ્રશાંતેન કાયકર્મણા પ્રશાંતેન વાક્કર્મણેતિ સૂત્રે વચનાત્. કિલશબ્દેન વૈભાષિકમતં દ્યોતયિત્વાચાર્યઃ સ્વમતં આહ. અપિ ખલ્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ચિત્તાવિજ્ઞપ્ત્યભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માચ્ ચિત્તસ્યવિજ્ઞપ્તિર્ નાસ્ત્ય્ અતો ન મનસ્કર્મ વિરતિસ્વભાવં. વિરમાર્થેન ચ મૌનમ્ ઇતિ. વિરમો વિરતિઃ. સર્વાકુશલવિરમાર્થેન [તિબ્. 61અ] મૌનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અતો મનો એવ સર્વાકુશલેભ્યો વિરતં મૌનમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે. સર્વક્લેશજલ્પોપરતેર્ ઇતિ. વિતથાલંબનજલ્પનાત્ ક્લેશા જલ્પા ઇત્ય્ ઉચ્યંતે. તે ચાર્હત ઉપરતા ઇત્ય્ અર્હન્ પરમાર્થમુનિઃ.
શૌચેયાનીતિ.
શુચિભાવઃ શૌચેયં. શૌચમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
સર્વ-
ગ્રહણં સાસ્રવાનાસ્રવસુચરિતપરિગ્રહાર્થં. તાવત્કાલમ્ અત્યંતં ચેતિ. તાવત્કાલદુશ્ચરિતમલાપકર્ષકં સાસ્રવેણ સુચરિતત્રયેણ. અત્યંતમ્ અનાસ્રવેણ. તદ્ ધિ ભિક્ષવઃ પ્રહીણં યદ્ આર્યયા પ્રજ્ઞયેતિ સૂત્રાત્. મિથ્યામૌનશૌચાધિમુક્તાનાં વિવેચનાર્થમ્ ઇતિ. તૂષ્ણીંભાવમાત્રેણ શુદ્ધિદર્શિનો મિથ્યામૌનાધિમુક્તાઃ. કાયમલાપકર્ષણમાત્રેણ શુદ્ધિદર્શિનો મિથ્યાશૌચાધિમુક્તાઃ. તેષાં વિવેચનં તતો દર્શનાત્ પ્રચ્યાવનં. તદર્થમ્ એતાનીતિ
(ઇવ્.66) સંચેતનીયસૂત્રે વચનાદ્ ઇતિ. સંચેતનીયં કર્મ કૃત્વોપચિત્ય નરકેષૂપપદ્યતે. કથં ચ ભિક્ષવઃ સંચેતનીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતં. ઇહ ભિક્ષવ એકત્યઃ સંચિંત્ય ત્રિવિધં કર્મ કાયેન કર્મ કરોત્ય્ ઉપચિનોતિ ચતુર્વિધં વાચા ત્રિવિધં મનસેતિ વિસ્તરેણોક્ત્વાહ [તિબ્. 61બ્]. કથં ભિક્ષવસ્ ત્રિવિધં મનસા સંચેતનીયં કર્મ કૃતં ભવત્ય્ ઉપચિતં. યથાપીહૈકત્યો ઽભિધ્યાલુર્ ભવતિ. વ્યાપન્નચિત્તઃ. યાવન્ મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. ખલુ ભિક્ષવ ઇહૈકત્યો ભવતિ વિપરીતદર્શીતિ વિસ્તરઃ. ન ચાન્યદ્ અભિધ્યાદિવ્યતિરિક્તં તત્ર મનસ્કર્મોક્તમ્ ઇત્ય્ અભિદ્યાદય એવ મનસ્કર્મેતિ દાર્ષ્ટાંતિકાઃ સૌત્રાંતિકવિશેષા ઇત્ય્ અર્થઃ.
એવં તુ સતિ કર્મક્લેશયોર્ ઐક્યં સ્યાદ્ ઇતિ. અભિધ્યાવ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટયઃ ક્લેશાઃ. ત એવ કર્મેતિ. તદ્ ઐક્યં સ્યાત્. નૈતદ્ અસ્તિ. કશ્ચિત્ ક્લેશો ઽપિ કર્મ સ્યાદ્ ઇતિ. ચેતના કર્મ ચેતયિત્વા ચેતિ વચનાત્. યદ્ય્ એવં સંચેતનીયસૂત્રં કથં નીયત ઇત્ય્ આહ. સૂત્રે ત્વ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સૂત્રે તુ ચેતનાયાસ્ તન્મુખેનાભિધ્યાદિમુખેન પ્રવૃત્તેસ્ તૈર્ અભિધ્યાદિભિસ્ તાં ચેતનાં દર્શયતિ. અભિધ્યાલુઃ ખલુ ભિક્ષવો ભવતીતિ વિસ્તરેણ. અન્યથા ચેતનામતં ભિક્ષવઃ કર્મ વદામિ ચેતયિત્વા ચેત્ય્ એતદ્ વિરુધ્યતે. કર્મક્લેશયોશ્ ચૈક્યે અભિધર્મવિરોધઃ સ્યાત્. પરાનુગ્રહોપઘાભિસંધ્યભાવ ઇતિ વિસ્તરઃ. પરેષામ્ અનુગ્રહોપઘાતયોર્ અભિસંધ્યભાવે કથં સમ્યગ્દૃષ્ટિમિથ્યાદૃષ્ટ્યોર્ યથાક્રમં [તિબ્. 62અ] કુશલાકુશલત્વમ્ ઇતિ. અતો બ્રવીતિ. તન્મૂલત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ પરાનુગ્રહાભિસંધેઃ પરોપઘાતાભિસંધેશ્ ચ સમ્યગ્દૃષ્ટિમિથ્યાદૃષ્ટી મૂલં કારણમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અતસ્ તયોઃ કુશલાકુશલત્વં.
(ઇવ્.67) યથાયોગમ્ ઇતિ યથાસંભવં. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. કુશલાઃ સુચરિતેધ્યઃ અકુશલા દુશ્ચરિતેભ્યશ્ ચેતિ. ક્લિષ્ટશ્ ચાન્યો ઽપીતિ. વધબંધનાદિ. તસ્ય નાત્યૌદારિકત્વાદ્ ઇતિ. તસ્ય પ્રયોગપૃષ્ઠભૂતસ્ય ક્લ્ષ્ટસ્યાન્યસ્યાપિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 401 ) અનત્યૌદારિકત્વાત્. મનોદુશ્ચરિતસ્ય ચ પ્રદેશશ્ ચેતના. ન સંગૃહીતેતિ વર્તતે. મદ્યાદિવિરતિદાનેજ્યાદિક ઇતિ. પ્રથમેનાદિશબ્દેન તાડનબંધનાદિવિરતિર્ ગૃહ્યતે. દ્વિતીયેનાપિ સ્નપનોદ્વર્તનવિષમહસ્તપ્રદાનાદિર્ ગૃહ્યતે. પ્રિયવચનાદિક ઇત્ય્. આદિશબ્દેન ધર્મદેશનામાર્ગકથનાદિર્ ગૃહ્યતે. મનઃસુચરિતસ્ય ચેતના ન સંગૃહીતેતિ વર્તતે.
(ઇવ્.68) ષડ્ અવિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ. ષડ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અવશ્યં. ન ત્વ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ એવ ષડ્ ઇત્ય્ અવધારણં. મૌલવિજ્ઞપ્ત્યભાવાદ્ ઇતિ. યસ્માન્ મૌલી કર્મપથસંગૃહીતા વિજ્ઞપ્તિર્ નાસ્તિ. આજ્ઞાપનવિજ્ઞપ્તિસ્ ત્વ્ અસ્તિ પ્રયોગસમ્ગૃહીતેતિ વૈભાષિકસિદ્ધાંતઃ.
[તિબ્. 62બ્] દ્વિધૈક
ઇતિ. દ્વિધૈવૈક ઇત્ય્ અવધારણાર્થ આરંભઃ. તત્કાલમરણ ઇતિ. વિજ્ઞપ્તિકાલમરણે. કાલાંતરમરણે ત્વ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ એવ ભવતિ.

દ્વિવિધાઃ સપ્ત કુશલા
ઇતિ. દ્વિવિધા એવેત્ય્ અવધારણં. વિજ્ઞપ્ત્યધીનત્વાત્ સમાદાનશીલસ્યેતિ. શીલં હિ દ્વિવિધં. સમાદાનશીલં પ્રાતિમોક્ષસંવરો ધર્મતાશીલં ચ ધ્યાનાનાસ્રવસંવરૌ. સમાદાનશીલં વિજ્ઞપ્ત્યધીનં. તદ્ ધિ પરસ્માદ્ આદીયતે. ધર્મતાશીલં તુ ન વિજ્ઞપ્ત્યધીનં. ચિત્તમાત્રધીનત્વાત્. અત એવાહ.
અવિજ્ઞપ્તિઃ સમાધિજા
ઇતિ.
(ઇવ્.69અબ્ચ્) સામંતકાસ્ તુ વિજ્ઞપ્તિર્
ઇતિ. કામાવચરકર્મપથપ્રયોગા અવશ્યં વિજ્ઞપ્તિઃ. ન ત્વ્ અવશ્યમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇત્ય્ અત એવાહ.
અવિજ્ઞપ્તિર્ ભવેન્ ન વેતિ.
પર્યવસ્થાનેનેતિ. આહ્રીક્યાદિના. ઘનરસેનેતિ. ઘનવેગેન. તસ્યાનુધર્મં ચેષ્ટેતેતિ. તસ્ય કર્મપથસ્યાનુધર્મમ્ અનુ સદૃશં કર્મ. તદ્યથા મૃતે ઽપિ પ્રાણિનિ પુનઃ પ્રહારદાનં કોષણં માન્સચ્છેદનમ્ ઇત્ય્ એવમાદિ. દ્વૌ ક્ષિણાતીતિ શબ્દૌ. પરસ્ય ચર્માપનયનમ્ અર્થઃ. પૂર્વસ્યાર્થાંતરં દ્રષ્ટવ્યં. ફલપરિપૂરિતશ્ ચેતિ. પ્રયોગસ્ય મૌલઃ કર્મપથઃ ફલપરિપૂરિઃ. યો હ્ય્ પ્રયુજ્યતે મૌલં કર્મપથં [તિબ્. 63અ] ન જનયતિ. તસ્ય પ્રયોગફલમ્ અસ્તિ ન તુ ફલપરિપૂરિઃ. એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપીતિ. યથા તાવદ્ ઇહ કશ્ચિત્ પરસ્વં હર્તુકામો મંચાદ્ ઉત્થિષ્ઠતિ શસ્ત્રં ગૃહ્ણાતિ. પરગૃહં ગચ્છતિ. સુપ્તો ન વેત્ય્ આકર્ણયતિ. પરસ્વં સ્પૃશતિ. યાવન્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 402 ) ન સ્થાનાત્ પ્રચ્યાવયતિ. તાવત્ પ્રયોગઃ. યસ્મિંસ્ તુ ક્ષણે સ્થાનાત્ પ્રચ્યાવયતિ. તત્ર યા વિજ્ઞપ્તિસ્ તત્ક્ષણિકા ચાવિજ્ઞપ્તિર્ અયં મૌલઃ કર્મપથઃ. દ્વાભ્યામ્ હિ કારણાભ્યામ્ અદત્તાદાનાવદ્યેન સ્પૃશ્યતે પ્રયોગતઃ ફલપરિપૂરિતશ્ ચ. તતઃ પરમ્ અવિજ્ઞપ્તિક્ષણાઃ પૃષ્ઠં ભવંતિ. યાવત્ તત્પરસ્વં વિભજતે. વિક્રીણીતે. ગોપાયતિ. અનુકીર્તયતિ વા તાવદ્ અસ્ય વિજ્ઞપ્તિક્ષણા અપિ પૃષ્ઠં ભવંતીતિ. એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ પંચસુ યથાસંભવં યોજ્યં.
મરણભવસ્થ ઇતિ. અમૃત એવ. ન ચૈષ સિદ્ધાંત ઇતિ.
સમં પ્રાક્ ચ મૃતસ્યાસ્તિ ન મૌલો ઽન્યાશ્રયોદયાદ્
ઇતિ સિદ્ધાંતાત્. તન્ ન વક્તવ્યમ્ ઇતિ. વ્યપરોપયતીતિ. વિપ્રકૃતાવસ્થાયામ્ અયોગાત્. એવં તુ વક્તવ્યં સ્યાત્. મૃતે પ્રાણિનિ યા વિજ્ઞપ્તિસ્ તત્ક્ષણિકા ચાવિજ્ઞપ્તિઃ. સ્યં મૌલઃ કર્મપથ ઇતિ. યચ્ ચાપીદમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. વૈભાષિકૈર્ અસ્ય શાસ્ત્રવાક્યસ્યૈવમ્ અર્થો વ્યાખ્યાતઃ. અત્ર શાસ્ત્રે પ્રયોગશબ્દેન પૃષ્ઠમ્ ઉક્તમ્ ઇતિ. પ્રયોગ ઇવ પ્રયોગઃ. પ્રયોગસદૃશી ક્રિયેત્ય્ અર્થઃ. અસ્યાર્થસ્ય વિરોધઃ. [તિબ્. 63બ્] કસ્માત્. મૌલસ્યૈવ તદાનીમ્ અનિરુદ્ધાત્. મૃતે પ્રાણિનિ મૌલકર્મપથવ્યવસ્થાપનાદ્ ઇત્ય્ અત્રાભિપ્રાયઃ. વૈભાષિક આહ. યથા ન દોષસ્ તથાસ્ત્વ્ ઇતિ. કથં ચ ન દોષ ઇત્ય્ આચાર્યઃ. વૈભાષિકઃ પુનર્ આહ. મૌલ એવાત્ર પ્રયોગશબ્દેનોક્ત ઇતિ. કુત્ર. યો ઽયં પ્રશ્નઃ સ્યાત્ પ્રાણી હતઃ પ્રાનાતિપાતશ્ ચાનિરુદ્ધ ઇત્ય્ અત્ર. પૃષ્ઠં પ્રયોગશબ્દેનોક્તમ્ ઇતિ કિમ્ અયં પક્ષઃ પરિત્યક્ત એવ. સ ચ ન પરિત્યક્ત એવ. ઉભયમ્ અપિ હિ સંભવતિ. યદિ મરણભવાનંતરક્ષણવર્તી પ્રાણી ભવત્ય્ અત્ર પ્રયોગશબ્દેન મૌલ ઉક્ત ઇતીષ્યતે. તતઃ પરેણ તુ પૃષ્ઠ ઇતિ. આચાર્ય આહ. વિજ્ઞપ્તિસ્ તર્હિ તદા કથં મૌલઃ કર્મપથો ભવતીતિ. મૃતે હિ પ્રાણિનિ વિજ્ઞપ્તિર્ અકિંચિત્કરી. ન હિ તેન વિજ્ઞપ્તિપ્રહારેણ મૃતસ્ય મારણં પુનર્ અસ્તીતિ મન્યામાનો ઽયં પૃચ્છતિ. કસ્માદ્ અવ્જ્ઞપ્તિં ન પૃચ્છતિ. યસ્માદ્ અસાવ્ અનિદર્શનત્વાદ્ અપ્રતિઘત્વાચ્ ચ પ્રહારાખ્યા ન ભવતિ. કથં ચ ન ભવિતવ્યમ્ ઇતિ વૈભાષિકેણોક્તે. સ્વાભિપ્રાયમ્ આચાર્યો વિવૃણોતિ. અસામર્થ્યાદ્ ઇતિ. પ્રાણિનિ મૃતે તસ્યાઃ સામર્થ્યં ન દૃશ્યત ઇતિ વૈભાષિક આહ. અવિજ્ઞપ્તિર્ ઇદાનીં કથં ભવત્ય્ અસતિ સામર્થ્યે મૌલઃ કર્મપથ ઇતિ. યસ્માદ્ એવમ્ અવિજ્ઞપ્તિર્ અસામર્થ્યે ઽપિ મૌલઃ કર્મપથો ભવતિ. તસ્માત્ પ્રયોગફલપરિપૂરિકાલે મૌલકર્મપથપરિસમાપ્તિકાલે પ્રાણિનો મૃતત્વાવસ્થાયાં. તદ્ ઉભયં વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્ત્યાખ્યં [તિબ્. 64અ] કર્મપથઃ સ્યાદ્ યુજ્યેતેત્ય્ અર્થઃ.
એવમ્ અન્યેષ્વ્ અપિ યથાયોગં યોજ્યમ્ ઇતિ. યથા પરસ્વં હર્તુકામઃ કાર્યસિદ્ધયે પરકીયં હૃત્વા તેન પશુના બલિં કુર્યાત્. દારેષુ ચાસ્ય વિપ્રતિપદ્યેત ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 403 ) તૈર્ એવ તદપહારાર્થં. અનૃતપિશુનપરુષસાંત્વભેદૈશ્ ચાસ્ય મિત્રભેદં કુર્યાત્. યાન્ય્ અસ્ય પરિત્રાણાય કલ્પેરન્. અભિધ્યાં ચ તત્સ્વે કુર્યાત્. તદ્દ્રવ્યસ્વામિનિ ચ વ્યાપાદં મિથ્યાદૃષ્ટિં બૃંહયેત્. એવં કામમિથ્યાચારાદિષુ યથાસંભવં યોજ્યં. એષા દિક્.
(ઇવ્.69દ્, 70અબ્) નાત્ર સર્વેષાં કર્મપથાનામ્ લોભાદિભિર્ નિષ્ટેતિ. ન ચ સર્વેષાં લોભેન. કિં તર્હિ. કેષાંચિદ્ એવ કામમિથ્યાચારાદીનાં. નાપિ સર્વેષાં વ્યાપાદેન. કિં તર્હિ. કેષાંચિદ્ એવ પ્રાણાતિપાતાદીનાં. એવં ન સર્વેષાં મોહેન. કિં તર્હિ. કેષાંચિદ્ એવ મિથ્યાદૃષ્ટ્યાદીનામ્ એવેતિ. ત્ર્યંબુકાઃ વરતાઃ. આદિશબ્દેન વ્યાઘ્રાદયઃ. યશ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિત ઇતિ. નાસ્તિ પરલોક ઇતિ કૃત્વા નિરપેક્ષો હંતિ. અયમ્ અપિ મોહજઃ. અન્યલાભસત્કારયશોઽર્થમ્ ઇતિ. અન્યલાભસ્યાર્થે પરસ્વં હરતિ. યથાશ્વહારિકઃ. સત્કારસ્ય યશવો વાર્થં હરતિ. ઇદમ્ અપિ લોભજમ્ અદત્તાદાનં. [તિબ્. 64બ્] યચ્ ચ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિતં. તદ્ અપિ મોહજમ્ અદત્તાદાનં. તત્ર મોહપ્રાધાન્યાત્. ઉપૈતિ માતરમ્ અબ્રહ્મચર્યાર્થે. ઉપસ્વસારમ્ ઉપૈતીતિ વર્તતે. ઉપસ્વસારં ભગિનીમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપસગોત્રામ્ ઉપૈતિ. સમાનગોત્રામ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઉપહાયજમાનઃ. યે ચાહુર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. ઉદૂખલાદિતુલ્યો માતૃગ્રામઃ. યથોદૂખલાદયઃ સાધારણા ઉપભોગ્યાઃ. એવં સ્ત્રીજનઃ. તસ્માન્ ન દોષો ઽસ્ત્ય્ અભિગચ્છતામ્ ઇતિ. મૃષાવાદાદયો લોભજાઃ દ્વેષજાશ્ ચ પૂર્વવદ્ ઇતિ. મૃષાવાદપૈશુન્યપારુષ્યસંભિન્નપ્રલાપાઃ લોભજાઃ અન્યલાભસત્કારયશોઽર્થં વા. આત્મસુહૃત્પરિત્રાણાર્થં વા. દ્વેષજાઃ વૈરનિર્યાતનાર્થં.
ન મર્મયુક્તં.
ન પરિહાસયુક્તં. મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રવર્તિત ઇતિ. નાસ્તિ પરલોક ઇતિ નિર્મર્યાદય યો મૃષાવાદો ઽયં મોહજઃ. પૈશુન્યાદયસ્ તુ. પૈશુન્યપારુષ્યાબદ્ધપ્રલાપાઃ મૃષાવાદવન્ મોધજાઃ. યશ્ ચેતિ વિસ્તરઃ. યશ્ ચ વેદસાંખ્યવૈશેષિકાદ્યસત્પ્રલાપઃ. સ ચાપિ મોહજઃ સંભિન્નપ્રલાપઃ.

(ઇવ્.70ચ્દ્) તસ્ય ચેતિ. કુશલચિત્તસ્ય. નાનાવાસં પ્રવિશતીતિ. [તિબ્. 65અ] મણ્ડલં પ્રવિશતીત્ય્ અર્થઃ. નાનાવાસા હિ તસ્મિન્ મહાસીમામણ્ડલે ભવંતિ. તૃતીયે કર્મવાચન ઇતિ. જ્ઞપ્તિચતુર્થેન કર્મણા શ્રામણેર ઉપસંપાદ્યતે. તત્ર જ્ઞપ્ત્યા ઇદંનામાનમ્ ઉપસંપાદયેત્ સંઘ ઇતિ. લિઙ્ઙર્થ ઉચ્યતે. કર્મવાચનેન લડર્થ ઉચ્યતે. ઇમં સંઘ ઉપસંપાદયતીતિ. તત્ર કર્મવાચનં ત્રિર્ ઉચ્યતે. તૃતીયસ્ય કર્મવાચનસ્યાપરિસમાપ્તેઃ પ્રયોગઃ કર્મપથસ્યાવગંતવ્યઃ. તસ્યાવસાને તુ યા વિજ્ઞપ્તિસ્ તત્ક્ષણિકા વાવિજ્ઞપ્તિર્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 404 ) અયં મૌલઃ કર્મપથઃ. તત ઊર્ધ્વં યાવન્ નિશ્રયા આરોચ્યંત ઇતિ. ચત્વારો નિશ્રયાશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશય્યાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યલક્ષણા યથોક્તેન વિધિના તસ્યોપસંપાદિતસ્યારોચ્યંતે. તદધિષ્ઠાનં ચ વિજ્ઞપયતિ. નિશ્રયાધિષ્ઠાનં ચ વિજ્ઞપ્તિં કરોતીત્ય્ અર્થઃ. અવિજ્ઞપ્તિશ્ ચ યાવદ્ અનુવર્તતે. યાવત્ સંવરો ન ત્યજ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇદં પૃષ્ઠં.
(ઇવ્.71, 72અબ્) વધવ્યાપાદપારુષ્યનિષ્ઠા દ્વેષેણેતિ.
દ્વેષેણૈવેત્ય્ અવધારણં. પરિત્યાગપરુષચિત્તસંમુખીભાવાદ્ ઇતિ. પરિત્યાગચિત્તસંમુખીભાવાત્ પ્રાણાતિપાતસ્ય નિષ્ઠા દ્વેષેણ. પરુષચિત્તસંમુખીભાવાત્ તુ વ્યાપાદપારુષ્યયોઃ.
[તિબ્. 65બ્] (72ચ્દ્) ચતુર્ભિઃ કાણ્ડૈર્ ઉક્તા ઇતિ. ચતુર્ભિર્ ભાગૈર્ ઉક્તાઃ. કથં.
વધવ્યાપાદપારુષ્યનિષ્ઠા દ્વેષેણેત્ય્
એકઃ કાણ્ડઃ.
લોભતઃ
પરસ્ત્રીગમનાભિધ્યાદત્તાદાનસમાપનમ્
ઇતિ દ્વિતીયઃ.
મિથ્યાદૃષ્ટેસ્ તુ મોહેનેતિ
તૃતીયહ્.
શેષાણાં ત્રિભિર્ ઇષ્યત
ઇતિ ચતુર્થઃ કાણ્ડઃ. ભોગાધિષ્ઠાના ઇતિ. વિષયાધિષ્ઠાનાઃ. નામરૂપાધિષ્ઠાનેતિ. પંચસ્કન્ધાધિષ્ઠાનેત્ય્ અર્થઃ. નામ હિ વેદનાદયઃ સ્કંધાઃ રૂપં રૂપસ્કંધઃ. અધિષ્ઠાનમ્ અધિકરણં વિષય ઇત્ય્ અનર્થાંતરં. નામકાયાધિષ્ઠાના મૃષાવાદાદયો વાગ્નામ્નિ પ્રવર્તત ઇતિ કૃત્વા.
(ઇવ્.73અબ્) ન મૌલ
ઇતિ પ્રતિષેધાત્ પૃષ્ઠમ્ અપિ ન ભવતીતિ ગમ્યતે. મૌલપૂર્વત્વાત્ પૃષ્ઠસ્ય. ન ચ પ્રાણાતિપાતાવદ્યેન સ્પૃશ્યત ઇતિ. ન મૌલેનેત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
અન્યાશ્રયોદયાદ્
ઇતિ. વિસભાગાશ્રયોદયાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ.
(ઇવ્.73ચ્દ્) અર્થતો હિ તે ઽન્યોન્યં પ્રયોક્તાર ઇતિ. ન વાચા તે ઽન્યોન્યં પ્રયોક્તારઃ. કિં તર્હિ. પ્રાણાતિપાતકરણાભ્યુપગમાદ્ [તિબ્. 66અ] અર્થત ઇતિ એકકાર્યત્વાત્.
(ઇવ્.74અબ્) સંજ્ઞાય પરિચ્છિદ્યેત્ય્ અર્થઃ. નાન્યં ભ્રમિત્વેતિ. ન ભ્રાંત્યાન્યં મારયતીત્ય્ અર્થઃ.
ક્ષણિકેષુ સ્કંધેષ્વ્ ઇતિ. સ્વરસેનૈવ વિનશ્વરાણાં સ્કંધાનાં કથમ્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 405 ) અન્યેનૈષાં નિરોધઃ ક્રિયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. પ્રાણો નામ વાયુઃ. કાયચિત્તસંનિશ્રિતો વર્તત ઇતિ. કથં ચિત્તસંનિશ્રિતો વાયુઃ પ્રવર્તતે. ચિત્તપ્રતિબદ્ધવૃત્તિત્વાત્. તથા હિ નિરોધાસંજ્ઞિસમાપત્તિસમાપન્નસ્ય મૃતસ્ય ચ ન પ્રવર્તતે. શાસ્ત્રે ઽપ્ય્ ઉક્તં. ય ઇમે આશ્વાસપ્રશ્વાસાઃ. કિં તે કાયસંનિશ્રિતા વર્તંત ઇતિ વક્તવ્યં. ચિત્તસંનિશ્રિતા વર્તંત ઇતિ વક્તવ્યં. નૈવ કાયચિત્તસંનિશ્રિતા વર્તંત ઇતિ વક્તવ્યં. કાયચિત્તસંનિશ્રિતા વર્તન્ત ઇતિ વક્તવ્યમ્. આહ. કાયચિત્તસંનિશ્રિતા વર્તંત ઇતિ વક્તવ્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. તમ્ અપિ પાતયતીતિ. તં પ્રાણં વિનાશયતીત્ય્ અર્થઃ. ઉત્પન્નસ્ય સ્વરસનિરોધાદ્ અનાગતસ્યોત્પત્તિં પ્રતિબધ્નન્ નિરોધયતીત્ય્ ઉચ્યતે. યથા પ્રદીપં નિરોધયતિ. ઘણ્ટાસ્વનં વા. ક્ષણિકમ્ અપિ સંતં. કથં ચ સ નિરોધયતિ. અનાગતસ્યોત્પત્તિપ્રતિબંધાત્. જીવિતેન્દ્રિયં વા પ્રાણ ઇતિ. ચિત્તવિપ્રયુક્તસ્વભાવમ્ એનં દર્શયતિ.
કસ્ય તજ્ જીવિતં. યસ્ તદભાવાન્ મૃત ઇતિ. યઃ પ્રાણી જીવિતસ્યાભાવાન્ મૃતો ભવતિ. સ બૌદ્ધાનાં નાસ્તિ નૈરાત્મ્યવાદિત્વાત્. [તિબ્. 66બ્] અત એવં પૃચ્છતિ. કસ્યેતિ ષષ્ઠીં. પુદ્ગલવાદે પુદ્ગલપ્રતિષેધપ્રકરણે. અસત્ય્ આત્મનિ કસ્યેયં સ્મૃતિઃ. કિમ્ અથૈષા ષષ્ઠીત્ય્ અત્ર પ્રદેશે ચિંતયિષ્યામિ. આસ્તાં તાવદ્ એતત્ સામાન્યાસિકમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. તસ્માત્ સેન્દ્રિયઃ કાયો જીવતીતિ. સેન્દ્રિયસ્યૈવ કાયસ્ય તજ્ જીવિતં. નાત્મન ઇતિ દર્શયતિ. સ એવ ચાનિન્દ્રિયો મૃત ઇતિ.
અબુદ્ધિપૂર્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અસંચિન્ત્યકૃતાદ્ અપિ પ્રાણિપાતાત્ કર્તુર્ અધર્મો યથાગ્નિસંસ્પર્શાદ્ અબુદ્ધિપૂર્વાદ્ અસંચિંત્યકૃતાદ્ દાહ ઇતિ. નિર્ગ્રંથા નગ્નાટકાઃ. તેષાં નિર્ગ્રંથાનામ્ એવં વાદિનાં અબુદ્ધિપૂર્વે ઽપિ પરસ્ત્રીદર્શનસંસ્પર્શન એષ પ્રસંગઃ. પાપપ્રસંગ ઇત્ય્ અર્થઃ. અગ્નિદૃષ્ટાંતાત્. નિર્ગ્રંથશિરોલુંચને ચ નિર્ગ્રંથશિરઃકેશોત્પાટને ચ. દુઃખોત્પાદનબુદ્ધ્યભાવે ઽપ્ય્ અધર્મપ્રસંગઃ. અગ્નિદાહવત્. કષ્ટતપોદેશને ચ. નિર્ગ્રંથશાસ્તુર્ અધર્મપ્રસંગો બુદ્ધ્યનપેક્ષાયાં. પરસ્ય દુઃખોત્પાદનમ્ અધર્માય ભવતીતિ કૃત્વા. તદ્વિષૂચિકામરણે ચ. નિર્ગ્રંથાનાં વિષૂચિકયા અજીર્ણેન મરણે. દાતુર્ અન્નદાતુર્ અધર્મપ્રસંગઃ. અન્નદાનેન મરણકારણાત્. અબુદ્ધિપૂર્વો ઽપિ હિ પ્રાણિવધઃ કારણમ્ અધર્મસ્યેતિ. માતૃગર્ભસ્થયોશ્ ચ. માતુર્ ગર્ભસ્થસ્ય ચાન્યોન્યદુઃખનિમિત્તત્વાદ્ અધર્મપ્રષંગઃ. તત એવાગ્નિદૃષ્ટાંતાત્. વધ્યસ્યાપિ ચ તત્ક્રિયાસંબંધાત્. પ્રાણાતિપાતક્રિયાસંબંધાત્ [તિબ્. 67અ]. અધર્મપ્રસંગઃ. વધ્યે હિ સતિ પ્રાણાતિપાતક્રિયા વધકસ્ય ભવતિ. અગ્નિસ્વાશ્રયદાહવત્. અગ્નિર્ હિ ન કેવલમ્ અન્યજનં દહતિ. કિં તર્હિ. સ્વાશ્રયમ્ અપિ ઇન્ધનં દહતીતિ. તદ્વત્. ન હિ તેષાં ચેતનાવિશેષો ઽપેક્ષ્યતે. કારયતશ્ ચ પરેણ વધાદિ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 406 ) અધર્મસ્યાપ્રસંગઃ. પરેણાગ્નિં સપર્શયતઃ સ્પર્શયિતુસ્ તેનાદાહવત્. આગ્નેયધર્માભ્યુપગમાત્. અચેતનાનાં ચ કાષ્ઠાદીનાં કાષ્ઠલોષ્ટવંશાદીનાં. ગૃહપાતે તત્રાંતઃસ્થિતાનાં પ્રાણિનાં વધાત્. પાપપ્રસંગઃ. ન હિ બુદ્ધિવિશેષઃ પ્રમાણીક્રિયતે. ન વા દૃષ્ટાંતમાત્રાદ્ અહેતુકાત્. સિદ્ધિર્ અસ્યાર્થસ્યેતિ.
(ઇવ્.74ચ્દ્) અન્યત્ર સંજ્ઞાવિભ્રમાદ્ ઇતિ. યદિ દેવદત્તદ્રવ્યં હરામીત્ય્ અભિપ્રાયમાણો યજ્ઞદત્તદ્રવ્યં હરતિ. નાદત્તાદાનમ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ.
પરિનિર્વાણકાલે પરિગૃહીતમ્ ઇતિ. દાતૃજનપુણ્યાનુગ્રહાર્થં. અપરિગ્રહે હિ સ્તૂપે દાનમ્ અફલં સ્યાત્. પ્રતિગ્રાહકાભાવાત્. પરિવર્તકં મૃતસ્ય ભિક્ષોશ્ ચીવરાદિદ્રવ્યં. કૃતે કર્મણિ જ્ઞપ્તિકર્મણિ.
(ઇવ્.75અબ્) ગર્ભિણીગમને ગર્ભોપરોધઃ. પાયયંતી સ્તન્યોપભોગાવસ્થાપુત્રિકા સ્ત્રી. અબ્રહ્મચર્યકરણે હિ તસ્યાઃ સ્તન્યં ક્ષીયતે. બાલકસ્ય વા પુષ્ટયે તત્ સ્તન્યં ન ભવતીતિ.

[તિબ્. 67બ્] પ્રાણાતિપાતવદ્ ઇતિ. યથા દેવદત્તં મારયામીત્ય્ અભિપ્રાયેણ યજ્ઞદત્તં મારયતો ન પ્રાણાતિપાતો ભવતિ. તદ્વદ્. ઇહાન્યસ્મિં વસ્તુનિ પ્રયોગો ઽભિપ્રેતો ઽન્યચ્ ચ વસ્તુ પરિભુક્તમ્ ઇતિ. ન સ્યાત્ કામમિથ્યાચાર ઇત્ય્ અપરે.
અંતતો રાજ્ઞ ઇતિ. યદ્ય્ અન્યઃ કશ્ચિદ્ રક્ષિતા નાસ્તિ. અંતતઃ સર્વપશ્ચાદ્ રાજ્ઞો ઽંતિકાત્ સ કામમિથ્યાચારઃ. તસ્ય હિ તન્ ન મર્ષણીયમ્ ઇતિ.
(ઇવ્.75ચ્દ્) આહોસ્વિદ્ અભિજ્ઞાતું સમર્થ ઇતિ. યો ઽપિ હ્ય્ અર્થમ્ અભિજ્ઞાતું સમર્થઃ. સો ઽપ્ય્ અર્થાભિજ્ઞ ઇતિ શક્યતે વક્તુમ્. અર્થમ્ અભિજાનીત ઇતિ વિપ્રકૃતાવસ્થાયામ્ અભિપ્રેતત્વાત્. મનોવિજ્ઞાનવિષયત્વાદ્ વાક્યાર્થસ્યેતિ. નાસ્ત્ય્ અત્ર દેવદત્તો ઽસ્તિ વેત્ય્ ઉચ્યમાને શબ્દઃ શ્રોત્રા વિજ્ઞાયતે. તદનંતરં તુ ચક્ષુરાદિસમૂહો દેવદત્તો વાક્યાર્થો વિકલ્પેન મનોવિજ્ઞાનેન વિજ્ઞાયતે. તેનાવિજ્ઞપ્તિર્ એવ મૌલઃ કર્મપથઃ સ્યાત્. વાગ્વિજ્ઞપ્તેઃ શ્રોત્રવિજ્ઞાનેન સહ નિરોધાત્. ઇષ્યતે ચ વિજ્ઞપ્ત્યવિજ્ઞપ્તિસ્વભાવો મૌલઃ કર્મપથ ઇતિ.
(ઇવ્.76) મૃતકલ્પાનિ. અત એતેષુ મતાખ્યેતિ. નૈરુક્તં વિધિમ્ આલંભ્ય વૈભાષિકા વ્યાચક્ષતે. સ્વેન્દ્રિયૈઃ પ્રાપ્તા મતા ઇત્ય્ આચાર્યસંઘભદ્રઃ. વિસ્તરેણ યાવન્ મનસા ધર્મા ઇતિ. યે ત્વયા ઘ્રાણેન ગન્ધા ન ઘ્રાતાઃ. જિહ્વયા રસા નાસ્વાદિતાઃ. કાયેન સ્પ્રષ્ટવ્યાનિ [તિબ્. 68બ્] ન સ્પૃષ્ટાનિ. યાવદ્ યે ત્વયા મનસા ધર્મા ન વિજ્ઞાતા ઇતિ. ત્રિષુ વિષયેષુ રૂપશબ્દધર્મેષુ દૃષ્ટશ્રુતવિજ્ઞાતાપદેશાદ્ યથાક્રમં. ગન્ધાદિષુ ગંધરસસ્પ્રષ્ટવ્યેષુ મતાખ્યા ગમ્યતે. તે મતશબ્દેનોચ્યંતે. એવં ચાનિષ્યમાણે ગંધાદિષુ મતાખ્યેત્ય્ અનિષ્યમાણે. દૃષ્ટાદિભાવબાહ્યત્વાત્. ગન્ધાદીનામ્ અરૂપલક્ષણત્વેન ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 407 ) દૃષ્ટભાવબાહ્યત્વાદ્ અશબ્દધર્માયતનલક્ષણત્વેન ચ શ્રુતવિજ્ઞાતભાવબાહ્યત્વાત્. ગંધાદિષુ વ્યવહારો ન સ્યાત્. દૃષ્ટ ઇતિ વા યાવદ્ વિજ્ઞાત ઇતિ વેત્ય્ એષા યુક્તિઃ. તેષુ મતાખ્યેતિ. આચાર્ય આહ. સૂત્રં તાવદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અન્યાર્થત્વાદ્ ઇતિ. યસ્માત્ સૂત્રસ્યાન્ય એવાર્થઃ. સૂત્રાર્થં બ્રવીતિ. અત્ર ચ તે તવ ષડ્વિધે વિષયે રૂપાદૌ. ચતુર્ષુ દૃષ્ટાદિવ્યવહારેષુ. દૃષ્ટશ્રુતમતવિજ્ઞાતવ્યવહારેષુ. દૃષ્ટાદિવ્યવહારમાત્રં ભવિષ્યતીતિ. રૂપે દૃષ્ટમ્ ઇતિ વ્યવહારો ભવિષ્યતિ. યાવદ્ વિજ્ઞાતમ્ ઇતિ. એવં શબ્દાડિષુ. અત્ર ચ તે માલકીમાતર્ દૃષ્ટે વિષયષટ્કે દૃષ્ટમાત્રં ભવિષ્યતિ. શ્રુતે વિષયષટ્કે. મતે વિજ્ઞાતે વિષયષટ્કે એવ વિજ્ઞાતમાત્રમ્ ઇત્ય્ એવં તત્ સૂત્રપદં વ્યાખ્યાયત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. ન હિ પ્રિયાપ્રિયનિમિત્તાધ્યારોપસ્ તવ ભવિષ્યતીતિ સૂત્રાર્થઃ. [તિબ્. 68બ્] નનુ ચ યાનિ ત્વયા ચક્ષુષા રૂપાણિ ન દૃષ્ટાનીત્ય્ એવોક્તાનિ. ન તુ ન શ્રુતાનિ યાવન્ ન વિજ્ઞાતાનીત્ય્ એવોક્તાનિ. એવં શબ્દા ન શ્રુતા ઇત્ય્ એવોક્તાઃ. ન તુ ન દૃષ્ટા યાવન્ ન વિજ્ઞાતા ઇત્ય્ ઉક્તાઃ. એવં યાવદ્ ધર્મા ન વિજ્ઞાતા ઇત્ય્ એવોક્તાઃ. ન તુ ન દૃષ્ટા યાવન્ ન સ્પૃષ્ટા ઇતિ. નૈષ દોષઃ. ઉદાહરણરૂપમ્ એતદ્ ઉક્તં ભગવતા. યથા હિ રૂપાણિ ન દૃષ્ટાનીત્ય્ ઉક્તાનિ. તથા ન શ્રુતાનિ. યાવન્ ન વિજ્ઞાતાનીતિ વક્તવ્યાનિ. એવં શબ્દાદિષુ વક્તવ્યં. તેનૈવ લક્ષણમ્ ઉચ્યતે. યત્ પંચભિર્ ઇન્દ્રિયૈર્ ઇતિ વિસ્તરઃ. યત્ પંચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ પ્રત્યક્ષં રૂપાદિ તદ્ દૃષ્ટં. યત્ પરત આગમિતં વિષયષટ્કં તચ્ છ્રુતં. યદ્ યુક્ત્યનુમાનતો રુચિતમ્ અભિપ્રેતં તન્ મતં યુક્ત્યનુમાનમ્ ઇતિ. અવ્યભિચાર્યનુમાનં. તચ્ ચ ષડ્વિષયગોચરં. ષષ્ઠો ઽન્યત્ર દૃષ્ટાદ્ ઇતિ. ષષ્ઠો વિષયો ધર્માઃ. સ દૃષ્ટવ્યવહારં વર્જયિત્વા ત્રિભિઃ શ્રુતાદિભિર્ વ્યવહારૈર્ વ્યવહ્રિયતે. અતો નાસ્તિ ગન્ધાદિષુ વ્યવહારાભાવપ્રસંગઃ. તસ્માદ્ યુક્તિર્ અપ્ય્ એષા ન યુક્તિર્ ભવતિ. યા વૈભાષિકૈર્ [તિબ્. 69અ] ઉક્તાઃ એવં ચાનિષ્યમાણ ઇત્ય્ એવમાદિકા. યસ્માદ્ અન્યથાપિ ગંધાદિષુ વ્યવહારો ભવતીતિ.
યત્ પ્રત્યક્ષીકૃતં ચક્ષુષેતિ. ન પંચભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ. યચ્ છ્રોત્રેણ શ્રુતં પરતશ્ ચાગમિતમ્ ઇતિ ઉભયમ્ અપ્ય્ અભીષ્ટં. પ્રત્યાત્મં પ્રતિસંવેદિતં સુખાદ્ય્ અસમાહિતેન ચિત્તેન. અધિગતં તુ સમાહિતેન. લૌકિકેનૈવ. ન લોકોત્તરેણ. લૌકિકં વ્યવહારાધિકારાત્. તદ્ એવં યોગાચારનયેનાપિ ષડ્ અપ્ય્ એતે વિષયાઃ પ્રત્યેકં યથાસંભવં દૃષ્ટા ઇતિ વા વ્યવહ્રિયંતે. શ્રુતાઃ. મતાઃ. વિજ્ઞાતા ઇત્ય્ એવેત્ય્ અતો નાસ્તિ ગંધાદિષુ વ્યવહારાભાવપ્રસંગ ઇતિ.
યઃ કાયેનાન્યથેતિ. કાયસંજ્ઞયા યો ઽર્થં ગમયતિ. તસ્યાપિ મૃષાવાદઃ. પરાક્રમેત વ્યાયચ્છેત. વાચા પરાક્રમેતેતિ. વાચા પરં મારયેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. ઇહ તુ પ્રાણાતિપાતસ્ય કાયિકત્વાત્ કાયિક્ય્ એવાવિજ્ઞપ્તિર્ મૌલસંગૃહીતા. ન વાચિકી. નાપ્ય્ અત્ર કાયિકી વિજ્ઞપ્તિઃ સ્યાત્. કાયેન પરાક્રમેતેતિ. અત્ર મૃષાવાદસ્ય વાચિકત્વાદ્ વાચિક્ય્ એવાવિજ્ઞપ્તિર્ મૌલસંગૃહીતેત્ય્ અવગંતવ્યં. ઉભયાવદ્યેન વેતિ. [તિબ્. 69બ્] કાયવાગવદ્યેન. ઋષીણાં મનઃપ્રદોષેણ કાયાવદ્યેન યોગો ભવતિ. પોષધનિદર્શનં ચાત્રેતિ. વાગવદ્યેન યોગો ભવતિ. ભિક્ષુપોષધે હિ કચ્ચિ ઽત્થ પરિશુદ્ધા ઇતિ વિનયધરેણાનુશ્રાવિતે. યદિ કશ્ચિત્ ભિક્ષુઃ સતીમ્ આપત્તિં નાવિષ્કુર્યાત્. તૂષ્ણીંભાવેનૈવાધિવાસયેત્ સ મૃષાવાદી ભવેદ્ ઇતિ. કથં તયોઃ કર્મપથઃ સિધ્યતીતિ. કથં તયો ઋષિભિક્ષ્વોઃ કાયવાગ્ભ્યામ્ અપરાક્રમમાણયોઃ પ્રાણાતિપાતો મૃષાવાદશ્ ચ યથાક્રમં કર્મપથઃ સિધ્યતીતિ. કર્તવ્યો ઽત્ર યત્નઃ. વૈભાષિકૈઃ કર્તવ્યઃ સમાધિર્ ઇત્ય્ અર્થઃ. અત્રાચાર્યસંઘભદ્રઃ સમાધિમ્ આહ. ઋષયો ઽર્થત આજ્ઞાપયિતારો ભવંતિ. તેષાં હિ સત્ત્વપરિત્યાગપ્રવૃત્તં પાપાશયમ્ અવેત્યામનુષ્યાસ્ તદભિપ્રસન્નાઃ કાયેન પરાક્રમંતે. યેન તેષાં ઋષીણાં કર્મપ્થ ઉત્પદ્યતે. કથં. પરવિજ્ઞપ્ત્યેતિ. અવશ્યં તથાવિધસ્ય કાયવાગ્વિકારા ભવંતિ. અપિ ચ શપંતિ તે તથા. તત્ર ચાવશ્યં કાયવાક્ચેષ્ટયા ભવિતવ્યં અન્યે ત્વ્ આહુઃ. ન કામધાતાવ્ અવશ્યમ્ અવિજ્ઞપ્તિઃ સર્વૈવ વિજ્ઞપ્ત્યધીના ભવતિ. ફલપ્રાપ્ત્યૈવ સહ પંચકાદીનાં પ્રાતિમોક્ષસંવરોત્પત્તિસંભાવાત્. ઇત્ય્ અકુશલાપ્ય્ એવંજાતીયા કાચિદ્ વિજ્ઞપ્તિમ્ અંતરેણાપિ સ્યાત્. પૂર્વવિજ્ઞપ્તં તૈર્ ઇતિ [તિબ્. 70અ] અવશ્યમ્ ઇતરત્રાપિ ભવિષ્યતિ. ઋષીણાં તાવદ્ ઉક્તં પોષધમૃષાવાદે ઽપિ. યદ્ અપરિશુદ્ધઃ સંઘમધ્યં પ્રવિશૈત્. નિષીદતિ. સ્વમ્ ઈર્યાપથંકલ્પયતિ. તત્સંબદ્ધં વા યત્કિંચિદ્ ભાષતે. સાસ્ય પૂર્વવિજ્ઞપ્તિર્ ઇતિ.
(ઇવ્.77, 78અબ્) સર્વં ક્લિષ્ટં વચનં સંભિન્નપ્રલાપ ઇતિ. મૃષાવાદાદિત્રયમ્ અપિ. ન કેવલમ્ અન્યં ક્લિષ્ટં. સૈવ ચ સંભિન્નપ્રલાપિતેતિ. યસ્ય ગુણસ્ય હિ ભાવાદ્ દ્રવ્યે શબ્દનિવેશઃ. તસ્ય. તદભિધાને ત્વતલાવ્ ઇતિ. તત્પ્રત્યયેન ક્લિષ્ટવચનલક્ષણઃ સંભિન્નપ્રલાપ ઉચ્યતે. તદ્યોગેન હિ. સંભિન્નપ્રલાપયોગેન હિ. સ પુદ્ગલઃ સંભિન્નપ્રલાપી ભવતિ.
મૃષાવાદાદિત્રયાદ્ યદ્ અન્યક્લિષ્ટં વચનં. સ સંભિન્નપ્રલાપ ઇત્ય્ ઉક્ત્વોદાહરણં દર્શયન્ન્ આહ.
લપનાગીતનાટ્યવત્ કુશાસ્ત્રવચ્ ચેતિ.

લપનાં કરોતીતિ. લાભયશસ્કામતયા સેવાભિદ્યોતિકાં વાચં નિશ્ચારયતીત્ય્ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 409 ) અર્થઃ. પરિદેવસંગણિકાદિકમ્ ઇતિ. આદિશબ્દેન પરિદેવસંગણિકાભ્યાં યો ઽન્યઃ ક્લિષ્ટચિત્તાનાં કશ્ચિદ્ આલાપઃ.
આવાહવિવાહાદ્યભિલાપસદ્ભાવાદ્ ઇતિ. આવાહો દારિકાયા દારકગૃહાગમનં. વિવાહો દારકસ્ય દારિકાગૃહાગમનં. આવાહઃ પ્રવેશનકઃ. વિવાહઃ પરિણયનમ્ ઇત્ય્ અપરે. આદિશબ્દેન રક્તચિત્તાનામ્ આલાપઃ.
(ઇવ્.78ચ્દ્, 79અબ્) વિષમેણાન્યાયેનેતિ. [તિબ્. 70બ્] ઉદ્દેશનિર્દેશરૂપૌ પર્યાયૌ.
તથા હીતિ વિસ્તરઃ. યસ્માત્ પંચાનાં નિવરણાનામ્ અધિકારેણ. કામચ્છન્દં કામતૃષ્ણાસ્વભાવમ્ અધિકૃત્યોક્તં. સો ઽભિધ્યાં લોકે પ્રહાય વિગતાભિધ્યેન ચેતસા બહુલં વિહરતિ. વ્યાપાદં સ્ત્યાનમિદ્ધમ્ ઔદ્ધત્યકૌકૃત્યં વિચિકિત્સાં લોકે પ્રહાય તીર્ણકાંક્ષો ભવતિ. તીર્ણવિચિકિત્સઃ. અકથંકથી કુશલેષુ ધર્મેષુ. સ પંચ નિવરણાનિ પ્રહાયેત્ય્ એવમાદિ. અતો જ્ઞાયતે સર્વૈવ કામાવચરી તૃષ્ણાભિધ્યેતિ.
ઔદારિકદુશ્ચરિતસંગ્રહાદ્ ઇતિ. દશસ્વ્ અકુશલેષુ કર્મપથેષુ યદ્ ઔદારિકમ્ દુશ્ચરિતં. તત્ સંગૃહીતં. ન સર્વમ્. એવં કુશલેષુ. અતો ન સર્વાભિધ્યા કર્મપથઃ. કિં તર્હિ. યા પરસ્વે વિષમસ્પૃહા. સા કર્મપથ ઇત્ય્ અપરેષામ્ અભિપ્રાયઃ. મા ભૂચ્ ચક્રવર્તિનાં ઉત્તરકૌરવાણાં ચાભિધ્યા કર્મપથ ઇતિ. ન હિ તત્ર કામાવચરી તૃષ્ણા નાસ્તિ. ન ચ તત્રાકુશલાઃ કર્મપથા ઇષ્યંતે.
સૈષા સાકલ્યેન કર્મફલાર્યાપવાદિકેતિ. તથા હ્ય્ એષા પઠ્યતે. નાસ્તિ દત્તમ્. નાસ્તીષ્ટં. નાસ્તિ હુતં. નાસ્તિ સુચરિતં. નાસ્તિ દુશ્ચરિતં. નાસ્તિ સુચરિતદુશ્ચરિતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ. નાસ્ત્ય્ અયં લોકઃ. નાસ્તિ પરલોકઃ. નાસ્તિ માતા. [તિબ્. 71અ] નાસ્તિ પિતા. નાસ્તિ સત્ત્વ
ઉપપાદુકઃ. ન સંતિ લોકે ઽર્હંત ઇતિ. તત્ર નાસ્તિ દત્તં. યાવન્ નાસ્તિ દુષ્ચરિતમ્ ઇતિ કર્માપવાદિકા. તથા નાસ્તિ માતા. નાસ્તિ પિતેતિ કર્માપવાદિકૈવ. નાસ્તિ સુચરિતદુશ્ચરિતાનાં કર્મણાં ફલવિપાકઃ. નાસ્ત્ય્ અયં લોકઃ. નાસ્તિ પરલોકઃ. તથા નાસ્તિ સત્ત્વ ઉપપાદુક ઇતિ ફલાપવાદિકા. ન સંતિ લોકે ઽર્હંત ઇત્ય્ આર્યાપવાદિકા. આદિમાત્રં તુ શ્લોકે દર્શિતમ્ ઇતિ.
નાસ્તિદૃષ્ટિઃ શુભશુભ
ઇતિ ઉદાહરણમાત્રત્વાત્.
(ઇવ્.79ચ્દ્) કર્મણઃ પંથાન ઇતિ. ચેતનાખ્યસ્ય કર્મણઃ પંથાનઃ. કથમ્ ઇત્ય્ આહ. તત્સંપ્રયોગિણી હિ ચેતના. અભિધ્યાદિસંપ્રયોગિણી તેષામ્ અભિધ્યાદીનાં વાહેન ગત્યા વહતિ. ગચ્છતીત્ય્ અર્થઃ. તદ્વશેન તથાભિસંસ્કરણાત્. યસ્માદ્ અભિધ્યાદીનાં યથાક્રમં સક્તિપ્રતિકૂલમિથ્યાનિતીરણાકારાણાં ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 410 ) વશેન. તદનુરૂપા ચેતનાભિસંસ્કરોતિ. ચેતયત ઇત્ય્ અર્થઃ. અતસ્ તેષાં વાહેન વહતિ. કર્મ ચ. કાયવાક્કર્મસ્વભાવત્વાત્. કર્મણશ્ ચ ચેતનાખ્યસ્ય પંથાન ઇતિ કર્મપથાઃ. તત્સમુત્થાનચેતનાયાઃ [તિબ્. 71બ્] કાયવાક્કર્મસમુત્થાનચેતનાયાઃ. તાન્ અધિષ્ઠાય તાન્ પ્રાણાતિપાતાદીન્ અધિષ્ઠાય પ્રવૃત્તેઃ. અસરૂપાણામ્ અપ્ય્ એકશેષસિદ્ધેર્ ઇતિ. શબ્દસરૂપાણામ્ અર્થસરૂપાણાં વા એકશેષ ઇષ્યતે. યથા વૃક્ષશ્ ચ વૃક્ષશ્ ચ વૃક્ષૌ. વક્રષ્ ચ કુટિલશ્ ચ વક્રાવ્ ઇતિ. ઇહ તુ કર્મ ચ કર્મપથાશ્ ચેતિ ન કર્મશબ્દસ્ય કર્મપથશબ્દસ્ય ચ સારૂપ્યં શબ્દતઃ નાપ્ય્ અર્થતઃ. કર્માર્થસ્ય કર્મપથાર્થસ્ય ચ ભિન્નત્વાદ્ એકશેષો ન પ્રાપ્નોતિ. યસ્માત્ ત્વ્ અસરૂપાણાં સાકલ્યેનૈકદેશેન તુ સરૂપાણામ્ એકશેષઃ સિધ્યતિ. ઇષ્યત ઇત્ય્ અર્થઃ. તદ્યથા ગુણો યઙ્લુકોર્ ઇતિ. યઙ્ ચ યઙ્લુક્ યઙ્લુકૌ. તયોર્ ઇતિ. ન શક્યતે વક્તું. યઙ્ ચ લુક્ ચ યઙ્લુકાવ્ ઇતિ અયં લુકો ઽનિષ્ટત્વાત્. એકદેશસારૂપ્યાત્ તુ. યઙો યઙ્લુગેકદેશસ્ય ચ યઙ્ ઇતિ સારૂપ્યાત્ સિધ્યત્ય્ એકશેષો યઙ્લુકોર્ ઇતિ. અતો જ્ઞાપકાદ્ અયમ્ અપિ સિધ્યતિ. કર્મ ચ કર્મપથાશ્ ચ કર્મપથા ઇતિ. પશ્ચાત્ પુનઃ સરૂપૈકશેષઃ. કર્મપથાશ્ ચાભિધ્યઃ કર્મપથાશ્ ચ પ્રાણાતિપાતાદય ઇતિ કર્મપથાઃ. અથ વૈવં યોજના. કર્મણઃ પંથાનઃ કર્મપથાઃ. કર્મ ચ તે કર્મપથાશ્ ચ કર્મકર્મપથાઃ. કર્મપથાશ્ ચાભિધ્યાદયઃ. કર્મકર્મપથાશ્ ચ પ્રાણાતિપાતાદયઃ. [તિબ્. 72અ] કર્મપથા ઇતિ. એવમ્ અનભિધ્યાદય ઇતિ વિસ્તરઃ. કુશલા અપિ કર્મપથા એવમ્ એવ યોજ્યાઃ. અનભિધ્યાદયો હિ કર્મણઃ પંથાન એવ. પ્રાણાતિપાતવિરત્યાદયશ્ ચ કર્મ ચ કર્મણશ્ ચ પંથાન ઇતિ.
યસ્માત્ તદર્થ ઇતિ વિસ્તરઃ યસ્માન્ મૌલકર્મપથાર્થં તેષં તત્પ્રયોગાણાં પ્રવૃત્તિઃ. યસ્માચ્ ચ મૌલકર્મપથમૂલિકા તેષાં તત્પૃષ્ઠાનાં પ્રવૃત્તિઃ. અતો ન તાનિ કર્મપથાઃ. યદ્ય્ અપિ કર્મપથો ઽપિ કર્મપથસ્ય પ્રયોગ ઉક્તઃ. સ તુ મૌલત્વાત્ કર્મપથઃ. ન તુ પ્રયોગપૃષ્ઠભૂતત્વાદ્ ઇતિ. યથૌદારિકસંગ્રહાદ્ ઇત્ય્ ઉક્તં પ્રાગ્ ઇતિ.
તદૌદારિકસંગ્રહાદ્ દશકર્મપથા ઉક્તા
ઇતિ વચનાત્. યાનિ પ્રયોગપૃષ્ઠાનિ. તાનિ ન સંગૃહીતાનિ. યેષાં ચેતિ વિસ્તરઃ. યેષાં મૌલાનામ્ ઉત્કર્ષાપકર્ષેણાધ્યાત્મિકબાહ્યાનાં ભાવાનામ્ ઉત્કર્ષાપ્કર્ષૌ લોકે ભવતઃ. ન તુ પ્રયોગપૃષ્ઠાનાં. અતસ્ ત એવ કર્મપથાઃ. તેષાં ચોત્કર્ષાપકર્ષેણ તદુત્કર્ષાપકર્ષં વક્ષ્યતિ.
સર્વે ઽધિપતિનિષ્યન્દવિપાકફલદામતા
ઇત્ય્ અત્ર. અતો ન તાનિ પ્રયોગપૃષ્ઠાનિ કર્મપથાઃ.
તેષાં તે કથં કર્મપથા ઇતિ. ન હિ તેષામ્ અભિધ્યાદિભ્યો ઽન્યન્ મનસ્કર્માસ્તિ ચેતના. યસ્ય કર્મણસ્ તે ઽભિધ્યાદયઃ પંથાન ઇતિ કર્મપથાઃ સ્યુઃ. [તિબ્. 72બ્] ત એવ પ્રષ્ટવ્યા ઇતિ. તૈર્ એવ પરિહારો વક્તવ્યઃ. ય એવં મન્યંતે. અપિ તુ શક્યમ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. સ્વમતેન તત્પક્ષં સમર્થયતિ. ઇતરેતરાવાહનાદ્ વેતિ. કિં. તે ઽભિધ્યાદયઃ કર્મપથા ઇતિ પ્રકૃતં. અભિધ્યા વ્યાપાદમિથ્યાદૃષ્ટી આવાહયતિ. તે ચ તામ્ ઇતિ. કર્મ ચ તે. કર્મણશ્ ચૈષામ્ એકતરસ્ય પન્થાન ઇતિ કર્મપથાઃ.
(ઇવ્.80, 81) મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કુશલમૂલસમુચ્છેદ ઇત્ય્ એતમ્ અર્થં વક્તુકામ ઉપોદ્ઘાતં બ્રવીતિ. સર્વ એતે ઽકુશલાનામ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અધિમાત્રપરિપૂર્ણયેતિ. અધિમાત્રાધિમાત્રયેત્ય્ અર્થઃ. કિં તર્હિ શાસ્ત્ર ઉક્તમ્ ઇતિ. યદિ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા કુશલમૂલસમુચ્છેદો નાકુશલમૂલૈઃ. યત્ તચ્ છાસ્ત્ર ઉક્તં. યૈર્ અકુશલમૂલૈઃ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિનત્તીત્યાદિ. તાનિ હિ લોભાદિસ્વભાવાનિ. ન મિથ્યાદૃષ્ટિસ્વભાવાનીત્ય્ અર્થઃ. અકુશલમૂલાધ્યાહૃતત્વાદ્ ઇતિ વિસ્તરઃ. અકુશલમૂલૈર્ લોભાદિભિર્ અધિમાત્રૈર્ મિથ્યાદૃષ્ટિર્ અધ્યાહૃતાપનીતા. તસ્માત્. અકુશલમૂલાધ્યાહૃતત્વાન્ મિથ્યાદૃષ્ટેઃ. તેષ્વ્ એવ તત્કર્મોપદેશઃ. તેષ્વ્ એવાકુશલમૂલેષુ. મિથ્યાદૃષ્ટેઃ કુશલમૂલસમુચ્છેદકં યત્ કર્મ. તસ્યોપદેશઃ [તિબ્. 73અ].

પ્રજ્ઞપ્તિભાષ્યં તર્હિ કથં નીયતે. યદિ કામાવચરાણિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યંતે. રૂપારૂપ્યાવચરૈર્ અસમન્વાગતત્વાદ્ ઇતિ વર્ણ્યંતે. તત્પ્રાપ્તિદૂરીકરંઅમ્ ઇતિ. રૂપારૂપ્યાવચરાણાં પ્રાપ્તેર્ દૂરીકરણમ્ અભિપ્રેત્ય તસ્ય પુદ્ગલસ્ય. એતદ્ ઉક્તં ત્રૈધાતુકાનિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિન્નાનીતિ. કથં ચ પુનસ્ તત્પ્રાપ્તિદૂરીકરણં. સંતતેસ્ તદભાજનત્વાપાદનાત્. યસ્માદ્ અસૌ તત્સંતતિઃ પૂર્વં ભાજનભૂતા તત્પ્રાપ્તીનાં. કુશલમૂલસમુચ્છેદાદ્ ઇદાનીં તત્પ્રાપ્તીનામ્ અભાજનમ્ આપાદિતેતિ. અતસ્ તત્પ્રાપ્તિર્ દૂરીકૃતા ભવતિ.
પ્રાયોગિકેભ્યઃ પૂર્વં પરિહીણત્વાદ્ ઇતિ. શ્રુતચિંતાભાવનામયેભ્યઃ પ્રાયોગિકેભ્યઃ પૂર્વમ્ એવાસૌ મૃદુમૃદ્વ્યવસ્થાયાં તેભ્યઃ પરિહીણઃ. તદૈવ તસ્ય પ્રાપ્તિચ્છેદ ઇત્ય્ અર્થઃ.
આનંતર્યવિમુક્તિમાર્ગસ્થાનીયે ઇતિ. હેત્વપવાદિની આનંતર્યમાર્ગસ્થાનીયા. ફલાપવાદિની વિમુક્તિમાર્ગસ્થાનીયા. તદ્ ઉક્તં ભવતિ. ઉભે અપ્ય્ એતે હેતુફલાપવાદિન્યૌ મિથ્યાદૃષ્ટી કુશલસમુચ્છેદે વ્યાપ્રિયેતે. નૈકૈવેતિ.
અપરઃ પક્ષઃ સાસ્રવાલંબનયૈવેતિ. દુઃખસમુદયાલંબનયા. નાનાસ્રવાલંબનયા ઽનિરોધમાર્ગાલંબનયેત્ય્ [તિબ્. 73બ્] અર્થઃ. સભાગધાત્વાલંબનયૈવ ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 412 ) ચેતિ. કામધાત્વાલંબનયૈવેત્ય્ અર્થઃ. ન વિસભાગધાત્વાલંબનયા ન રૂપારૂપ્યધાત્વાલંબનયા. કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યંત ઇત્ય્ અધિકૃતં કસ્માદ્ ઇત્ય્ આહ. સંપ્રયોગમાત્રાનુશાયિત્વેન દુર્બલત્વાદ્ ઇતિ. અનાસ્રવાલંબના વિસભાગધાત્વાલંબના ચ યા મિથ્યાદૃષ્ટિઃ. સા સંપ્રયોગમાત્રેણ સંપ્રયુક્તેષુ ધર્મેષ્વ્ અનુશેતે નાલંબનતઃ. તસ્માદ્ અસૌ દુર્બલા ભવતિ. અતો ન તયા સમુચ્છિદ્યંતે.
એવં તુ વર્ણયંતિ વૈભાષિકાઃ. સર્વયેતિ. યા ચ હેતુમ્ અપવદતે યા ચ ફલં. યા ચ સભાગં ધાતુમ્ આલંબતે યા ચ વિસભાગં. યા ચ સાસ્રવં યા ચાનાસ્રવમ્ આલંબતે. સર્વયૈવ તયા સમુચ્છિદ્યંતે.
દર્શનપ્રહાતવ્યા ઇવેતિ. યથા દુઃખાદિદર્શનહેયાઃ ક્લેશા નવ પ્રકારા અપિ દુઃખાદિસત્યદર્શનાત્ સકૃત્ પ્રહીયંતે. તદ્વન્ નવ પ્રકારાણ્ય્ અપિ કુશલમૂલાનિ સકૃત્ સમુચ્છિદ્યંત ઇત્ય્ એતે.
ભાવનાહેયક્લેશવદ્ ઇતિ. યથા નવપ્રકારેણ માર્ગેણ નવપ્રકારઃ ક્લેશઃ પ્રહીયતે. મૃદુમૃદુના માર્ગેણ અધિમાત્રાધિમાત્રક્લેશપ્રકારઃ પ્રહીયતે. યાવદ્ [તિબ્. 74અ] અધિમાત્રાધિમાત્રેણ મૃદુમૃદુઃ. એવં નવપ્રકારયાપિ મિથ્યાદૃષ્ટ્યા નવપ્રકારાણિ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યંતે. ઋદુમૃદ્વ્યા મિથ્યાદૃષ્ટ્યા અધિમાત્રાધિમાત્રઃ કુશલમૂલપ્રકારઃ સમુચ્છિદ્યતે. યાવદ્ અધિમાત્રાધિમાત્રયા મૃદુમૃદુઃ કુશલમૂલપ્રકાર ઇતિ. એવમ્ અયં ગ્રંથઃ પરિપાલિતો ભવતિ. યદિ ભાવનાહેયક્લેશવદ્ યથોક્તં તાનિ સમુચ્છિદ્યંતે. અણુસહગતાનિ મૃદુમૃદૂનિ. યૈર્ અકુશલમૂલૈઃ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિનત્તીતિ. અધિમાત્રાધિમાત્રૈર્ અકુશલમૂલૈઃ કુશલમૂલસમુચ્છેદ ઉક્તઃ. ન મૃદુમૃદ્વાદિભિર્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. યદિ ક્રમશઃ સમુચ્છિદ્યંતે ઽસ્ય તર્હીત્યાદિ. કથં. સમાપ્તિમ્ એતત્ સંધાયોક્તમ્ ઇતિ. કુશલમૂલસમુચ્છેદસમાપ્તિં સંધાય કતમાન્ય્ અધિમાત્રાણીતિ વિસ્તરેણ એતદ્ ઉક્તં. મૃદુમૃદ્વાદિસમુચ્છેદસ્ ત્વ્ અનુક્તો ઽપિ ગ્રહીતવ્યઃ. તસ્માત્ સમાપ્તિમ્ એવ સંધાયૈતદ્ ઉક્તં. તૈર્ નિરવશેષચ્છેદાત્. યસ્માત્ તૈર્ નવભિર્ મિથ્યાદૃષ્ટિપ્રકારૈઃ કુશલમૂલાનાં નિરવશેષચ્છેદો ભવતિ. એકો ઽપિ હિ પ્રકારસ્ તેષામ્ અસમુચ્છિન્ન ઇતિ. મૃદુમૃદુનવમઃ પ્રકારઃ સર્વેષાં નવાનામ્ અપિ પ્રકારાણાં પુનરુત્પત્તૌ હેતુઃ સ્યાદ્ ઇતિ. અતઃ સમાપ્તિમ્ એતત્ સંધાયોક્તં.
ઉભયેનેતિ. વ્યુત્થાનેન ચાવ્યુત્થાનેન ચ.
તત્ત્યાગાત્ [તિબ્. 74બ્] તસ્ય ત્યાગ ઇતિ. યો મૃદુમૃદુના ચિત્તેન સંવરઃ સમાત્ત આસીત્. તસ્ય મૃદુમૃદોશ્ ચિત્તસ્ય મૃદુમૃદુકુશલમૂલસંપ્રયુક્તસ્ય ( અભિધ્-ક્-વ્ય્ 413 ) ત્યાગે સમુચ્છેદે તસ્ય સંવરસ્ય ત્યાગો ભવતિ. એવં યાવદ્ યો ઽધિમાત્રાધિમાત્રેણ ચિત્તેન સમાત્તઃ સંવરઃ. તત્ત્યાગાત્ તસ્ય ત્યાગ ઇતિ.
કર્મફલે પ્રત્યક્ષત્વાદ્ ઇતિ. અચિરોપપન્નસ્ય દેવપુત્રસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાનિ સમુદાચરંતિ. કુતો ઽહં ચ્યુતઃ. કુત્રોપપન્નઃ. કેન કર્મણેત્ય્ એવં કર્મફલપ્રત્યક્ષત્વાન્ ન દેવેષુ કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિદ્યંતે. જંબૂદ્વીપ એવેતિ. તત્ર વિશેષેણ તાર્કિકત્વાદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. સર્વાલ્પૈર્ અષ્ટાભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગતઃ પંચભિર્ વેદનેન્દ્રિયૈઃ કાયજીવિતમનૈન્દ્રિયૈશ્ ચ. સમુચ્છિન્નકુશલમૂલ એવ. તસ્ય હિ શ્રદ્ધાદીનિ સમુચ્છિન્નાનિ. પૃથગ્જનત્વાચ્ ચ નાજ્ઞાસ્યામીન્દ્રિયાદીનિ સંતિ. ચક્ષુરાદીન્ય્ અપિ ન સંતિ. વૈકલ્યયોગે. ક્રમમરણાવસ્થાયાં વા. એવં પૌર્વવિદેહકો ગૌદાનીયક ઇતિ. અતિદેશાદ્ અસ્ત્ય્ અનયોર્ અપિ કુશલમૂલસમુચ્છેદ ઇતિ દર્શયતિ.
છિનત્તિ સ્ત્રી પુમાન્
ઇતિ. સ્ત્રી પુમાંશ્ ચેતિ ચશબ્દો લુપ્તનિર્દિષ્ટઃ. યઃ સ્ત્રીન્દ્રિયેણ સમન્વાગતો નિયતમ્ અસાવ્ અષ્ટાભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ સમન્વાગતઃ. ચતુર્ભિર્ વેદનેન્દ્રિયૈસ્ ત્રિભિશ્ ચ કાયજીવિતમનૈન્દ્રિયૈઃ [તિબ્. 75અ] સ્ત્રીન્દ્રિયેણાષ્ટમેન. શ્રદ્ધાદીનિ સમુચ્છિન્નકુશલમૂલાવસ્થાયાં વ્યભિચાર્યંત ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ. અયમ્ એવ ચાત્રાર્થો વિરુધ્યતે. ચક્ષુરાદીન્ય્ અપિ વ્યભિચાર્યંતે પૂર્વવત્.
તેષામ્ અપીતિ. તેષામ્ અપિ સમુચ્છેત્તૄણામ્ ઉક્તાનાં. તૃષ્ણાચરિતો ન સમુચ્છિનત્તિ. દૃઢગૂઢપાપાશયત્વાદ્ ઇતિ. દૃઢો ગૂઢઃ પાપશ્ ચાશયો ઽભિપ્રાયો ઽસ્યેતિ સમાસઃ. દૃઢઃ સ્થિરઃ. ગૂઢઃ પ્રચ્છન્નઃ. પાપો ઽકલ્યાણઃ. તૃષ્ણાચરિતપક્ષત્વાદ્ ઇતિ. તૃષ્ણાચરિતજાતીયત્વાદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ. યથા તૃષ્ણાચરિતશ્ ચલાશયઃ. તદ્વત્ તે ષણ્ઢાદય ઇતિ. આપાયિકવચ્ ચ. યથાપાયિકાઃ ક્લિષ્ટાક્લિષ્ટયોઃ પ્રજ્ઞયોર્ અદૃઢત્વાન્ ન કુશલમૂલાનિ સમુચ્છિન્દંતિ. એવં ષણ્ધાદયઃ.
પ્રતિસંધિતાનીતિ. પ્રતિસંધિકૃતાનિ પ્રતિસંધિતાનિ. પ્રાતિપદિકધાતુઃ. પ્રતિસંહિતાનીત્ય્ અપરે પઠંતિ. આરોગ્યબલલાભવદ્ ઇતિ. યથારોગ્યં પૂર્વં ભવતિ. ક્રમેણ તુ બલલાભો ભવતિ. તદ્વત્.