સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 93

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ભાનુમતીસ્વર્ગારોહણં નામ દ્વિનવતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 93
દેવ ઉવાચ:
તતઃ પુષ્કરિણીં ગચ્છેત્ સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્ ।
શ્રુત્વા તસ્યાઃ પ્રભાવં તુ સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

રેવાયા ઉત્તરે કૂલે તીર્થં પરમશોભનમ્ ।
યત્રાસ્તે સર્વદા દેવો દિવ્યમૂર્તિર્દિવાકરઃ

કુરુક્ષેત્રં યથાપુણ્યં સર્વકામિકમ્ ઉત્તમમ્ ।
ઇદં તીર્થં તથા પુણ્યં સર્વકામફલપ્રદમ્

કુરુક્ષેત્રે યથા વૃદ્ધિર્ દાનસ્ય જગતીપતે ।
પુષ્કરિણ્યાં તથા વૃદ્ધિર્ દાનસ્યાપિ ન સંશયઃ

યવમ્ એકં તુ યો દદ્યાત્ સૌવર્ણં ચાત્ર વૈ નૃપ ।
પુષ્કરિણ્યાં તથા સ્નાનં સર્વં સ્થાનેશ્વરે સ્મૃતમ્

સૂર્યગ્રહે યથા શક્ત્યા દત્ત્વા દાનં યથા વિધિ ।
હસ્ત્ય્ અશ્વરથરત્નાનિ ગૃહં ગાશ્ ચ ધુરન્ધરાન્

સુવર્ણં રજતં વાપિ બ્રાહ્મણેભ્યો દદાતિ યઃ ।
ત્રયોદશદિનં યાવત્ ત્રયોદશગુણં ભવેત્

તિલમિશ્રેણ તોયેન તર્પયેત્ પિતૃદેવતાઃ ।
દ્વાદશાબ્દં ભવેત્ તૃપ્તિસ્ તત્ર તીર્થે મહીપતે

યસ્ તત્ર કુરુતે શ્રાદ્ધં પાયસૈર્ મધુસર્પિષા ।
શ્રાદ્ધં મઘાદિ ઋક્ષેષુ પિતૄણાં દત્તમ્ અક્ષયમ્

અક્ષતૈર્ બદરૈર્ બિલ્વૈર્ ઇઙ્ગુદૈર્ વૈ તિલૈઃ સહ ।
અક્ષયં ફલમાપ્નોતિ તસ્મિંસ્ તીર્થે ન સંશયઃ

તત્ર સ્નાત્વા તુ યો દેવં પૂજયેચ્ ચ દિવાકરમ્ ।
સ ગચ્છેત્ પરમં લોકં ત્રિદશૈર્ અપિ વન્દિતઃ

ઋચમેકાં પઠેદ્ યસ્ તુ યજુષઃ સામ્ન એવ ચ ।
સમગ્રસ્ય સ વેદસ્ય ફલમ્ આપ્નોતિ વૈ દ્વિજઃ

ત્રિપુષ્કરં જપેન્ મન્ત્રં ધ્યાયમાનો દિવાકરમ્ ।
સ ગચ્છેત્ પરમં લોકં ત્રિદશૈર્ અપિ વન્દિતમ્

યસ્તત્ર વિધિવત્ પ્રાણાંસ્ ત્યજતે નૃપસત્તમ ।
સ ગચ્છેત્ પરમં સ્થાનં યત્ર દેવો દિવાકરઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ભૂયો ઽપ્ય્ અન્યત્ પ્રવક્ષ્યામિ આદિત્યેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
સર્વદુઃખહરં પાર્થ સર્વવિઘ્નવિનાશનમ્

અસ્ય તીર્થસ્ય ચાન્યાનિ તીર્થાનિ કુરુનન્દન ।
ન લભન્તે શ્રિયં નાકે મર્ત્યે પાતાલગોચરે

કુરુક્ષેત્રં યથા ગઙ્ગા નૈમિષં પુષ્કરં તથા ।
વારાણસી ચ કેદારં પ્રયાગો નૃપનન્દન

રવિતીર્થસ્ય સર્વાણિ કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ।
રવિતીર્થે ચ યદ્ દત્તં શૃણુષ્વ કુરુનન્દન

સ્નેહાર્થે કથયિષ્યામિ વાર્ધક્યે નાસ્તિ પણ્ડિતઃ ।
શૃણ્વન્તુ ઋષયઃ સર્વે તપોનિષ્ઠા મહાત્માનઃ

શ્રુતં મે રુદ્રસાન્નિધ્યે સ્કન્દરુદ્રગણૈઃ સહ ।
પાર્વત્યા પ્રાર્થિતઃ શમ્ભૂરવિતીર્થસ્ય યત્ફલમ્

શમ્ભુનાપિ તદાખ્યાતં ગિરિજાયાઃ પુરસ્ તદા ।
તત્સર્વમ્ એકચિત્તેન રુદ્રોદ્ગીતં શ્રુતં મયા

દુર્ભિક્ષોપહતા વિપ્રા નર્મદા તટમ્ આશ્રિતાઃ ।
ઉદ્દાલકો વશિષ્ઠશ્ ચ માણ્ડવ્યો ગૌતમસ્ તથા

યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽથ શાણ્ડિલ્યશ્ચ્યવનો ભાર્ગવસ્ તથા ।
નાશકે તુર્વિભાણ્ડશ્ ચ બાલખિલ્યાદયસ્ તથા

શાતાતપો ઽપિ શઙ્ખશ્ ચ જૈમિનિર્ ગોભિલસ્ તથા ।
જૈગીષવ્યઃ શતાનીક ઋષિસઙ્ઘાઃ સમાગતાઃ

તીર્થયાત્રા કૃતા તૈસ્ તુ નર્મદાયા સમન્તતઃ ।
આદિત્યેશં સમાયાતાઃ પ્રસઙ્ગાદ્ ઋષિસત્તમાઃ

વૃક્ષૈસ્ સંછાદિતં સર્વં ધવૈસ્તિન્દુકપાટલૈઃ ।
જમ્બીરૈર્ અર્જુનૈઃ કુન્દૈર્ જટાકેસરકિંશુકૈઃ

પુન્નાગનારિકેરૈસ્ તુ ખદિરૈઃ કલ્પપાદપૈઃ ।
અનેકશ્વાપદાકીર્ણં મૃગમાલાસમાકુલમ્

ઋક્ષહસ્તિસમાયુક્તં ચિત્રકૈશ્ ચ સુશોભિતમ્ ।
પ્રવિશ્ય ઋષયઃ સર્વે વને પુષ્પફલાકુલે

વનાન્તે ચ નારી શુભ્રા દૃષ્ટા રક્તામ્બરાન્વિતા ।
રક્તમાલ્યા સુશોભાઢ્યા રસ્તચન્દનચર્ચિતા

રક્તાભરણસંયુક્તા શશિહસ્તા ભયાવહા ।
તસ્યાઃ સમીપગો દૃષ્ટઃ કૃષ્ણજીમૂતસન્નિભઃ

મહાકાયો ભીમવક્ત્રઃ પાશહસ્તો ભયાવહઃ ।
અનાધૃષ્યો વયોવૃદ્ધ આતુરઃ પિઙ્ગલોચનઃ

દીર્ઘજિહ્વઃ કરાલાસ્યસ્ તીક્ષ્ણાદંષ્ટ્રો દુરાસદઃ ।
વૃદ્ધાં સ્ત્રિયં કુરુશ્રેષ્ઠ તે પશ્યન્ વિપ્રપુંગવાઃ

તતઃ સમીપગા વૃદ્ધા સ ચ વૃદ્ધશ્ ચ ભારત ।
સ્વાધ્યાયનિરતૈર્ વિપ્રૈસ્ તૌ પૃષ્ટૌ પાપકર્મિણૌ

વૃદ્ધાવૂચતુઃ:
યુષ્માકં યમિનઃ સર્વે તિષ્ઠધ્વં તીર્થમધ્યતઃ ।
શીઘ્રં પ્રવિશ્યતાં સર્વે નર્મદા ચૈવ સેવ્યતામ્

તયોઃ શ્રુત્વા તુ વચનં બ્રાહ્મણાઃ શંસિતવ્રતાઃ ।
જગ્મુસ્ તે નર્મદાકચ્છં દૃષ્ટ્વા રેવાં દ્વિજોત્તમાઃ

નતાઃ કેચિત્ સ્તુવન્ત્ય્ અન્યે જયદેવિ નમો ઽસ્તુ તે

ઋષય ઊચુઃ:
નમો ઽસ્તુ તે સિદ્ધગણૈર્ નિષેવિતે નમો ઽસ્તુ તે સર્વપવિત્રમઙ્ગલે ।
નમો ઽસ્તુ તે વિપ્રસહસ્રપૂજિતે ।
નમો ઽસ્તુ તે રુદ્રસમુદ્ભવે પરે

નમોઽસ્તુ તે સર્વપવિત્રપાવને નમો ઽસ્તુ તે દેવિ વરે પ્રસીદ નઃ ।
નમો ઽસ્તુ તે શીતજલે સુખપ્રદે સરિદ્વરે પાપહરે દયાન્વિતે

અનેકભૂતાઙ્ગસુશોભિતાઙ્ગે ગન્ધર્વયક્ષોરગપાવિતાઙ્ગે ।
મહાગજૌઘા મહિષા વરાહાઃ ક્રીડન્તિ તોયે સુમહોર્મિમાલૈઃ

નમામઃ સર્વે વરદે સુખપ્રદે ઽસ્માન્ પશુપાશબદ્ધાન્ ।
પાપૈરનેકૈઃ પશુપાશબદ્ધા ભ્રમન્તિ તાવન્નરકેષુ નિત્યમ્

યાવત્ તવામ્ભો નહિ સંસ્પૃશન્તિ સ્પૃષ્ટં કરૈશ્ચન્દ્રમસો રવેશ્ ચ ।
અનેકસંસારભયાર્દિતાનાં પાપૈર્ અનેકૈઃ પરિવેષ્ટિતાનામ્

ગતિસ્ ત્વમ્ અમ્ભોજસમાનવક્ત્રે દ્વન્દ્વૈર્ અનેકૈર્ અભિસંવૃતાનામ્ ।
નદ્યસ્ તુ પૂજ્યા વિમલા ભવન્તિ ।
ત્વાં દેવિ ચાસાદ્ય ન સંશયો ઽત્ર

દુખાતુરાણામ્ અભયં દદાસિ દેવૈર્ અનેકૈર્ અભિપૂજિતાસિ ।
વિણ્મૂત્રદેહાર્ણવમગ્નદેહા ભવન્તિ તાવન્ નરકેષુ મર્ત્યાઃ

મહાનિલોદ્ધૂતતરઙ્ગભઙ્ગં જલં ન યાવત્ તવ સંસ્પૃશન્તિ ।
મ્લેચ્છાઃ પુલિન્દાસ્ ત્વથ યાતુધાનાઃ પિબન્તિ ચામ્ભસ્તવ દેવિ પુણ્યમ્

તે ઽપિ પ્રમુઞ્ચન્તિ ભયાત્ તુ ઘોરાત્ કિમ્ અત્ર વિપ્રા ભયપાપભીતાઃ ।
ઘોરે યુગે ઽસ્મિન્ કલિનામ્ન્યપુણ્યે ત્વં ભ્રાજસે કાલજલૌઘપૂર્ણે

દેવ્યત્ર નક્ષત્રપથે ઽપિ ગઙ્ગા તવ પ્રસાદાદ્ દિવિ દેવ્યતિષ્ઠત્ ।
કાલે યથેષ્ટં પરિપાલય ત્વં યાસ્યામ લોકં તવ સુપ્રસાદાત્

વયં તથા ત્વં કુરુ નઃ પ્રસાદં ત્વામ્ આશ્રિતાસ્ ત્વાં શરણં ગતા વૈ ।
ગતિસ્ ત્વમ્ એવાત્ર પિતેવ પુત્રં ત્વમ્ આદિદેવ પ્રભવે વિચિત્રે

કાલે ઽપ્ય્ અનાવૃષ્ટિભવં ક્ષયં ચ રક્ષસ્વ (?) ।
સર્વં જગતઃ સ્વરૂપમ્ .... ....

એવં સ્તુતા મહાદેવી નર્મદા સરિતાં વરા ।
પ્રત્યક્ષા સા પરાભૂતા બ્રાહ્મણાનાં યુધિષ્ઠિર

નર્મદોવાચ:
તુષ્ટાહં વરદા વિપ્રા દાસ્યે વો વાઞ્છિતં ફલમ્ ।
તતો ઽવર્ષન્ મહામેઘા ધાન્યં ચ પ્રચુરં તથા

કન્દમૂલફલં શાકં સુખં સર્વસંશ્રિતમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
પઠન્તિ યે સ્તોત્રમ્ ઇદં નરેન્દ્ર શૃણ્વન્તિ ભક્ત્યા પરયઆ પ્રપન્નાઃ

તેભ્યો ઽન્તકાલે સરિદુત્તમેયં ગતિં વિશદ્ધાં નિતરાં દદાતિ ।
પ્રાતઃ સમુત્થાય સમાન એવં સંકીર્તયેદ્ રુદ્રમુમાં ચ દેવીમ્

પાપાનિ સર્વાણિ લયં ગ્રયાન્તિ સમાશ્રયન્તે ચ મહાનુભાવાઃ ।
પાપૈસ્ તુ મુક્તા દિવિ મોદયન્તે શમ્ભોર્ગિરા ચૈવ તુ નાન્યથા ચ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
દૃષ્ટાસ્ તે પુરુષા નાન્યા નર્મદાતટમ્ આશ્રિતાઃ ।
સ્નાનદેવાર્ચ્ચનૈર્યુક્તાઃ પઞ્ચૈવ તુ મહાબલાઃ

તે દૃષ્ટા બ્રાહ્મણૈઃ સર્વૈર્ વેદવેદાઙ્ગપારગૈઃ ।
વિપ્રા ઊચુઃ:
દિનાન્તે ચ સ્ત્રિયોર્ યુગ્મં દૃષ્ટં રૌદ્રં ભયાવહમ્

ત્રયો વૃદ્ધાશ્ ચ પુરુષાઃ પાશહસ્તા ભયાવહાઃ ।
દુર્દ્ધરા દુર્નિસંકાશા ઇતશ્ચેતશ્ ચ ચઞ્ચલાઃ

વ્યાહરન્તિ ભિયા વાચા આકાઙ્ક્ષા દર્શનસ્ય ચ ।
અપરસ્પરિણસ્ સર્વે નિરીક્ષન્તે પરસ્પરમ્

તેષુ સઙ્ઘેષુ યત્પ્રોક્તં તત્સર્વં કથયામિ તે ।
પુરુષા ઊચુઃ:
તીર્થાવગાહનં સર્વૈઃ પૂર્વપશ્ચિમદક્ષિણે

ઉત્તરે ચ કૃતં ભક્ત્યા ન પાપં તદ્ વ્યપોહિતમ્ ।
નિષ્પાપાશ્ ચાત્ર સઞ્જાતાસ્ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

શૃણ્વન્તુ ઋષયઃ સર્વે અગ્નિજ્વાલોપમા દ્વિજાઃ ।
પાતકાનિ ચ ઘોરાણિ યાન્ય્ અચિન્ત્યાનિ દેહિનામ્

પાપિષ્ઠેન તુ ચાનેન ગરોર્દારા વિદૂષિતાઃ ।
હૃતં ચાન્યેન મિત્રસ્ય સુવર્ણં ચ તથા ચ વૈ

બ્રહ્મહત્યા કૃતા રૌદ્રા કૃતં ચાન્યેન પાતકમ્ ।
સુરાપાનં તુ ચાપ્ય્ અસ્ય સંજાતં ચાન્યકામતઃ

ગોવધં પાપમ્ એતેન કૃતમ્ એકેન પાપિના ।
અકામતો ઽપિ સર્વેષાં પાતકાનિ નરાધિપ

બ્રાહ્મણાસ્ તાંસ્ તુ તે દૃષ્ટ્વા પાપિષ્ઠા ગતકલ્મષાઃ ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ નર્મદાયાઃ પ્રભાવતઃ

ન ક્વાચિત્ પાતકાનાં તુ પ્રવેશશ્ ચાત્ર જાયતે ।
એવં સંચિન્ત્ય તે સર્વે પાપિષ્ઠાશ્ ચ પરસ્પરમ્

ક્ષિપ્રમ્ એવ સમુદ્ધૃત્ય વિચિન્ત્ય હૃદયે હરિમ્ ।
સ્નાત્વા રેવાજલે પુણ્યે તાર્પિત્વા પિતૃદેવતાઃ

નત્વા તુ ભાસ્કરં દેવં હૃદિ ધ્યાત્વા જનાર્દનમ્ ।
કૃત્વા પ્રદક્ષિણાં ભક્ત્યા જ્વલિતે જાતવેદસિ

પતિતાઃ પાણ્ડવશ્રેષ્ઠ પાપોદ્વિગ્નાશ્ ચ પાપિનઃ ।
સાત્ત્વિકીં કામનાં કૃત્વા ત્યક્ત્વા પ્રાણાન્ દિવઙ્ગતાઃ

નિષ્પાપાસ્ તે મહાભાગૈર્ નર્મદાયોત્તરે તટે ।
વિમાનસ્થાસ્ તદા દૃષ્ટા બ્રાહ્મણૈસ્ તે યુધિષ્ઠિર

આશ્ચર્યમતુલં દૃષ્ટમ્ ઋષિભિર્ નર્મદાતટે ।
તદા પ્રભૃતિ તે સર્વે રાગદ્વેષવિવર્જિતાઃ

રવિતીર્થં દ્વિજા હૃષ્ટાઃ સેવન્તે મોક્ષકાઙ્ક્ષયા