સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 8

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે વ્યાસતીર્થમહિમવર્ણનો નામ સપ્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 8
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
અથાન્યત્ પરમં તીર્થં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
ત્રિપુરી નામ વિખ્યાતં રેવાયા ઉત્તરેતટે

સપાદલક્ષતીર્થાનિ યત્ર તિષ્ઠન્તિ ભારત ।
શતમષ્ટોત્તરં તત્ર લિઙ્ગાનાં તુ સ્વયમ્ભુવામ્

ત્રિપુરઃ પાતિતો રાજન્ દેવદેવેન શૂલિના ।
સ્તોતવ્યં કિં પરં તત્ર સુરાસુરનિષેવિતમ્

લોકાનુગ્રહકં દેવં સ્વયં વિદ્ધિ મહેશ્વરમ્ ।
ગોકર્ણં નામ વિખ્યાતં ભોગદં મોક્ષદાયકમ્

કીર્તનાદ્ દેવદેવસ્ય સ્નપનેના ઽર્ચનેન ચ ।
તોયેન નર્મદાયાસ્ તુ બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યતિ

ગન્ધધૂપપ્રદીપૈશ્ ચ તથા વિભવવિસ્તરૈઃ ।
અપિ વર્ષસહસ્રેણ પુણ્યસંખ્યા ન જ્ઞાયતે

યદા તદા શિવે દાનં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ।
ધન્યાસ્ તે માનવા રાજન્ સ્નાત્વા પશ્યન્તિ યે હરમ્

કૈલાસે સ વસેન્ મર્ત્યસ્ ત્રિપુર્યાં યો વસેન્ નૃપ ।
અકામાત્ કામતો વા ઽપિ પ્રાણત્યાગં કરોતિ યઃ

હંસયુક્તવિમાનેન કિઙ્કિણીરવશાલિના ।
છત્રેણ ધ્રિયમાણેન સૌવર્ણેન વિરાજતા

ઝલ્લરીતૂર્યવાદ્યેન નૃત્યગીતોત્સવેનચ ।
સુરાસુરૈર્ વીક્ષ્યમાણઃ સર્વાલઙ્કારભૂષિતઃ

ભુઙ્ક્તે તુ વિપુલાન્ ભોગાન્ યાવદ્ ઇચ્છન્ મહેશ્વરે ।
એવમ્ એવા ઽપિ ચાન્યાનિ યાનિ કામ્યાનિ માનુષૈઃ

ત્રિપુરારિસ્ તુ દેવેશો યત્ર તિષ્ઠતિ ભારત ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્ પ્રસિદ્ધાનાં દેવાનાં કોટિભિઃ શિવઃ

ત્રિપુર્યાં નિવસેદ્ યસ્માચ્છિવક્ષેત્રમતઃ સ્મૃતમ્ ।
ક્રોશદ્વયપ્રમાણં તુ શિવક્ષેત્ર પ્રકીર્તિતમ્

અત્રાન્તરે મૃતા યે ચ તે પ્રયાન્તિ શુભાં ગતિમ્ ।
બ્રહ્મણા તુ પુરા ચેષ્ટં બ્રહ્મયજ્ઞં મખોત્તમમ્

શક્રેણ દેવરાજેન કૃતં ક્રતુશતં પુરા ।
ગોકર્ણં ચ મહાદેવં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્

વટેશ્વરં તથા ચાન્યં સિદ્ધલિઙ્ગં સુરેશ્વરમ્ ।
ઈશ્વરં ચૈવ કામેશમશ્વિભ્યામ્ અર્ચિતં હરમ્

અનઙ્ગં વામદેવં ચ કપોતેશ્વરમ્ એવ ચ ।
સર્વેશ્વરં સોમનાથં ઋણમોચનમ્ એવ ચ

કપાલમોચનં દેવં તથાન્યમ્ અઘનાશનમ્ ।
ઇન્દ્રેશ્વરં ચ બ્રહ્મેશં શિવં નારાયણં ભવમ્

વિશ્વદેવં સિદ્ધનાથમ્ અમરં ચાન્દ્રમ્ એવ ચ ।
સિદ્ધં વિદ્યાધરં યજ્ઞમ્ અતુલં વાસવં તથા

ઈશાનમગ્નિગર્ભં ચ કુબેરમતુલં તથા ।
ગાયત્રં ચૈવ સાવિત્રં રોહિણીતીર્થમેવ ચ

દાક્ષાયણી ચૈવ સતી દક્ષયજ્ઞહરા સ્મૃતા ।
રત્નાવલી સૂર્યપત્ની સૂર્યભામા ચ વારુણી

વિષ્ણુર્ મરીચિર્ મૈત્રેયઋષ્યશૃઙ્ગો વિભાણ્ડજઃ ।
તપસ્વી શૌનકો ગર્ગો દુર્વાસા ઉગ્રતાપસઃ

પઞ્ચાયુતાનિ સિદ્ધાનિ ત્રિપુર્યાં નૃપસત્તમ ।
અપિ વર્ષસહસ્રાણિ ન સ્તોતું શક્યતે પુરી

ત્રિપુરીક્ષેત્રમાહાત્મ્યં શક્રેણાપિ નરાધિપ ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ ક્ષત્રિયાણાં યુધિષ્ઠિર

દીક્ષાયજ્ઞવિધાનેન નાકપૃષ્ઠમુપાસતે ।
ઇતિહાસં પ્રવક્ષ્યામિ આદિકલ્પે કૃતે યુગે

સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પ્રાપ્તે કાપિલે કાલસંજ્ઞકે ।
મનુર્નામ પુરા રાજા ચક્રવર્તી મહાયશાઃ

અયોધ્યાં સ પુરીં લેભે સૂર્યવંશો મહીપતિઃ ।
સમારાધ્ય મહાદેવં શઙ્કરં મધુસૂદનમ્

અવધ્યા દાનવૈર્ યા તુ નિર્મિતા વિશ્વકર્મણા ।
વાપીકૂપસહસ્રેણ પરિખા ઽટ્ટાલકેન વા

ધનદસ્ય પુરી યદ્વદ્ અલકા નામ વિશ્રુતા ।
અયોધ્યા શોભના રાજન્ છક્રસ્યેવામરાવતી

ધનધાન્યસમાકીર્ણા સર્વાલઙ્કારભૂષિતા ।
બ્રહ્મઘોષનિનાદેન ભૂમિં દિવમ્ ઇવાકરોત્

સાગ્નિહોત્રૈશ્ ચ વિદ્વદ્ભિર્ બ્રાહ્મણૈર્ વેદપારગૈઃ ।
ચતુર્વર્ણાશ્ ચ ધર્મશ્ ચ પ્રાકૃતા ઇતરે જનાઃ

સપાદલક્ષવર્ષાણિ પ્રજા સર્વા ચ જીવતિ ।
ન કાર્મણ્યજરારોગા દુર્ભિક્ષં ન તુ મૃત્યુભીઃ

સ્વયં કામદુઘા ધેનુઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની ।
અન્યાયેન ચ ભૂતેષુ દત્તા હર્તા ન વિદ્યતે

નવખણ્ડાં સપ્તદ્વીપાં સંશૈલવનકાનનામ્ ।
શશાસ મેદિનીં સર્વાં યથા શક્રસ્ ત્રિવિષ્ટપમ્

એકપત્નીગૃહં યદ્વદ્ ગૃહસ્થસ્ય વિરાજતે ।
યજ્ઞદાનસહસ્રેણ તર્પિતાસ્ સર્વદેવતાઃ

યં યં પ્રાર્થયતે કામં તં તમાપ ન સંશયઃ ।
એકો દોષઃ પરં તત્ર નદી નૈવા ઽત્ર વિદ્યતે

રાહુસોમસમાયોગે દેવખાતં સમાયયૌ ।
સ્નાનં કર્તું સમાધાય બ્રાહ્મણૈર્ વૈદપારગૈઃ

વિમાનાનાં સહસ્રેણ ગત્વા વિશં નૃપોત્તમઃ ।
શઙ્ખતૂર્યનિનાદેન વેણુવીણાસ્વનેન ચ

સાન્તઃ પુરપરીવારો વીક્ષ્યમાણો ઽઙ્ગનાગણૈઃ ।
નિર્વર્ત્ય પર્વકાલે તુ દાનહોમવિધિક્રિયામ્

વિવેશ નગરીં પુણ્યામ્ અયોધ્યાં દેવનિર્મિતામ્ ।
પૌર્ણમાસ્યાં ગતે યામે સ્વસ્થે ચૈવ નૃપોત્તમે

શ્રૂયતે કિઙ્કિણીશબ્દ આકાશે વ્યોમચારિણામ્ ।
ગીતવાદિત્રયુક્તાનાં સહસ્રં પઙ્ક્તિઃ વાજિનામ્

મનોહરાણાં યાનાનાં દૃષ્ટ્વા ચૈવ દિવૌકસામ્ ।
જગામ વિસ્મયં રાજા ભવનોપરિ શોભિતઃ

કસ્યૈતાનિ વિમાનાનિ મમૈવ ભવનોપરિ ।
શયને શયને ચૈવ કામભોગવિવાર્જિતઃ

શોકોપહતચિત્તસ્ય ચિન્તયા વ્યાકુલીકૃતઃ ।
કિમ્ ઇદં સાહસં લોકે વિમાનાનાં નભોપરિ

એવં ચિન્તયતસ્ તસ્ય સા નિષ્ક્રાન્તા નિશા નૃપ ।
ઉદિતે ચ તથા સૂર્યે ધર્મકર્મ સમાપ્ય વૈ

વશિષ્ઠં પ્રાહ રાજર્ષિર્ અભિવાદ્ય નમસ્કૃતમ્ ।
ઉપવિષ્ટં યથા ન્યાયમ્ આસને દેવનિર્મિતે

ઇતિહાસપુરાણાદિ શ્રાવયન્ વિધિપૂર્વકમ્ ।
મનુના ચ પુરા પૃષ્ટો વશિષ્ઠો મુનિપુઙ્ગવઃ

કસ્યૈતાનિ વિમાનાનિ મમોપરિ મહામુને ।
કેન કર્મ્મવિપાકેન દાનેન નિયમેન ચ

સંશયો મે મહાભાગ ત્રિકાલજ્ઞ નિવેદય ।
કસ્મિન્ દેશે કૃતો યજ્ઞઃ સ્વર્ગકામફલપ્રદઃ

યેન યામ્ય ક્ષયાંલ્ લોકાન્ નિત્યાન્તક વિવાર્જિતાન્ ।
ક્ષત્રવંશસમુત્પન્નો યસ્ તુ વૈ શિક્ષતે ક્ષિતિમ્

માતૃકં પૈતૃકં વંશં યજ્ઞમ્ ઇષ્ટ્વા દિવં નયેત્ ।
સ જાતો યેન ભૂલોકઃ સર્વથાવદ્યવર્જિતઃ

અન્યે પુત્રત્વમ્ આપન્નાસ્તે તુ ક્લેશાય કેવલમ્ ।
એવમ્ ઉક્તો વશિષ્ઠસ્ તુ મનુના બ્રાહ્મણૈઃ સહ ।
પ્રસન્નસ્ ત્વ્ અબ્રવીત્ તં તુ વશિષ્ઠો મુનિસત્તમઃ

શૃણુષ્વ ત્વં મહાભાગ કથ્યમાનં નિબોધ મે ।
બ્રહ્મણા ગદિતં પૂર્વં કશ્યપસ્ય મહામુનેઃ

દક્ષસ્યાત્રેર્ ગુરોશ્ ચૈવ પ્રજાપતિર્ અકલ્પયત્ ।
વેદશ્રુતપુરાણોક્તં તત્ર કૃત્સ્નં મયા શ્રુતમ્

હન્ત તે કથયિષ્યામિ યથાવદનુપૂર્વશઃ ।
પુરાણવેદબાહ્યં તુ કર્મ્મ યત્ક્રિયતે નૃપ

ન તત્ સન્તઃ પ્રશંસન્તિ ધર્મહાનિશ્ ચ જાયતે ।
નર્મદાતીરમાશ્રિત્ય ત્રિપુરી નામ વિશ્રુતા

યૈર્ ઇષ્ટં તત્ર યજ્ઞૈસ્ તુ દાનહોમબલિક્રિયા ।
તેષાં રાજન્ વિમાનાનિ સ્થિતાન્ય્ ઉપરિ વેશ્મનઃ

ન તાં લઙ્ઘયિતું શક્તાઃ સર્વે દેવાસ્ સવાસવાઃ ।
અતિક્રામન્તિ તે સ્વર્ગં શિવેન સહ મોદન્તે

વિષાદં ત્યજ રાજેન્દ્ર ગહના કર્મ્મણાં ગતિઃ ।
અન્યક્ષેત્રે સહસ્રં તુ દત્તં તપ્તં હુતં તથા

એકં તુ કલ્પગા તીરે તુલ્યં ભવતિ વા ન વા ।
શિવેન શ્રાવિતં ચાસીત્ પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્

જમ્બૂદ્વીપે મહારાજ એકા દેવી તુ નર્મદા ।
પાપકર્મદુરાચારાન્ નયતે સ્મ દિવૌકસમ્

તે ઽપિ યાન્તિ ન સન્દેહઃ કલ્પગાતોયદર્શનાત્ ।
ધર્મધ્વજાશ્ ચ યે મર્ત્યાસ્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતાઃ

સંસારાર્ણવમગ્નાનાં પાપોપહતચેતસામ્ ।
યાનરૂપાવરારોહા ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

એકવક્ત્રસ્ તુ તત્ પુણ્યં ન ગુણાન્ સ્તોતુમર્હતિ ।
ત્યક્ત્વા ચૈવ મહાભાગ બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશ્વરાન્

સંખ્યાં કર્તું ન શક્નોતિ તપસો દાનકર્મ્મણામ્ ।
ન ગઙ્ગાયમુના ચાપિ નદી ચૈવ સરસ્વતી

ઇરાવતી વિતસ્તા ચ વિપાશા કપિલા તથા ।
શોણશ્ ચ ઘર્ઘરશ્ ચૈવ સારઙ્ગા બદરી તથા

પુણ્યા મહાનદી તાપી ગણ્ડકી ચ પયોષ્ણિકા ।
તુઙ્ગભદ્રા મહાપુણ્યા ભીમરથ્યા મહાનદી

તીર્થાનિ સાગરાણાં હિ જમ્બૂદ્વીપે વસન્તિ હિ ।
દેવખાતતડાગેષુ ગર્તેષુ ચ સરિત્સુ ચ

કિં ફલં લભતે મર્ત્ય ઇષ્ટ્વા યજ્ઞૈર્ નૃપોત્તમ ।
અન્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં પુણ્યક્ષેત્રે વિનશ્યતિ

પુણ્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં વજ્રલેપો ભવિષ્યતિ ।
અયં યથા તથા ધર્મઃ સમં ભારત વર્તતે

તસ્માત્ પાપં ન કુર્વીત ચઞ્ચલે જીવિતે સતિ ।
શ્રુત્વાખ્યાનમ્ ઇદં રાજા નર્મદાકીર્તનં શુભમ્

આદિદેશ તતો ઽમાત્યાન્ ભૃત્યાંશ્ ચૈવ સહસ્રશઃ ।
રાજોપસ્કરમ્ આદાય યૂયં ગચ્છતમાચિરમ્

ધેનૂનાં પઞ્ચલક્ષાણિ સવત્સાનાં ચ ભારત ।
શ્યામકર્ણહયાનાં ચ લક્ષમેકં શિતત્વિષામ્

અયુતં ચ કરીન્દ્રાણાં ઘણ્ટાભરણસંયુજામ્

હિરણ્યકોટીઃ પઞ્ચાશત્ સર્વાસૃઙ્મણયસ્ તથા ।
સુમુહૂર્તે સુનક્ષત્રે ચન્દ્રે ચૈકાદશે શુભે

નાનાદેશનૃપૈઃ સાર્દ્ધં ગીતવાદિત્રમઙ્ગલૈઃ ।
દિવ્યયાનસમારૂઢઃ સ્તૂયમાનો મુહુર્ મુહુઃ

બ્રાહ્મણૈર્ વેદવિદ્ભિશ્ ચ પ્રાયાચ્ચ ત્રિપુરીં નૃપઃ ।
સપ્તકલ્પવહાં પુણ્યાં સુરાસુરનમસ્કૃતામ્

આજન્મરૂઢૈસ્ તુ પાપૈઃ સાન્તઃ પુરપરિચ્છદઃ ।
વિમુક્તઃ પૃથિવીપાલઃ કલ્પગા તોયદર્શનાત્

પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ આસમુદ્રાન્તગોચરે ।
મેકલાતોયસંસ્પર્શાત્ પવિત્રાણીહ તાન્ય્ અપિ

સ્નાનં કૃત્વા યથા ન્યાયં પિતૄન્ દેવાંશ્ ચ તર્પયન્ ।
અર્ચયિત્વા મહેશાનં ગન્ધપુષ્પવિલેપનૈઃ

દશયોજનપર્ય્યન્તં યજ્ઞરૂપં ચ મણ્ડપમ્ ।
અકારયન્ મહાબાહુઃ સર્વધર્મપરાયણઃ

હેમરૂપ્યમ્ અયં સર્વં યચ્ ચાન્યદ્ ભોજ્યભાજનમ્ ।
અગસ્ત્યો ગૌતમો ગર્ગો વિષ્ણુઃ શાતાતપસ્ તથા

અત્રિશ્ ચૈવ વશિષ્ઠશ્ ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ ।
ભૃગુર્ અગ્નિર્મરીચિશ્ ચ કશ્યપો ઽથ મનુસ્ તથા

દુર્વાસા યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ ભરદ્વાજો ઽથ ભલ્લુકઃ ।
વિશ્વામિત્રો જમદગ્ની ઋષ્યશૃઙ્ગો વિભાણ્ડકઃ

દક્ષઃ પરાશરો વ્યાસઃ કાષાયણબૃહસ્પતી ।
એતે ચાન્યે ચ બહવ ઋષયઃ શંસિતવ્રતાઃ

ચતુર્વિદ્યાવેદવિદો યજ્ઞકર્મ્મવિશારદાઃ ।
તીર્થં વૈ પુષ્કરં યદ્વદ્ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવાત્મકમ્

તત્ર પ્રાવર્તયદ્ યજ્ઞં હયમેધમનુત્તમમ્ ।
આહૂતા દેવતાઃ સર્વા દેવેન્દ્રઃ પાકશાસનઃ

તર્પિતા અર્ઘપાદ્યૈશ્ ચ મધુપર્કૈશ્ ચ વિષ્ટરૈઃ ।
તતો નિવર્તિતો યજ્ઞો યથોક્તો વેદકર્મ્મણા

તર્પિતા બ્રાહ્મણાસ્ સર્વે યથા વિભવવિસ્તરૈઃ ।
હારકેયૂરકટકૈઃ કણ્ઠાભરણભૂષણૈઃ

કેચિત્ કુઙ્જરમ્ આરૂઢાસ્ તથા ચ હયસંસ્થિતાઃ ।
દિવ્યયાનસમારૂઢા દિવ્યમાલાવલમ્બિનઃ

વયાંસિ પક્ષિણો યત્ર તથા ઽન્યે વનચારિણઃ ।
યજ્ઞોચ્છિષ્ટેષુ લુલિતા જાતાઃ સર્વે હિરણ્મયાઃ

યં યં કામં પ્રાર્થયતે તં તં પ્રાપ્નોત્યસંશયમ્ ।
ઘોષણા ક્રિયતાં રાષ્ટ્રે દણ્ડહસ્તૈસ્ તુ કિઙ્કરૈઃ

પિતૃદેવમનુષ્યાશ્ ચ તૃપ્તા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાના વરં દત્ત્વા દિવં યયુઃ

અત્ર યજ્ઞસ્ તપોદાનં સર્વં ભવતિ ચાક્ષયમ્ ।
એવં નિવર્તિતો યજ્ઞો રાજ્ઞશ્ચામિતતેજસઃ

કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા મનુરિત્ય્ આહ કલ્પગામ્ ।
ચાન્દ્રાયણસહસ્રસ્ય સોમયાગશતસ્ય ચ

ત્વત્ તોયપાનમાત્રેણ સમમ્ ભવતિ વા ન વા ।
લોકાનાં તારણાર્થાય અવતીર્ણા મહાનદી

ત્વયા વ્યાપ્તં જગત્કૃત્સ્નં લોકાશ્ચૈવ ચરાચરાઃ ।
સ્નાનાવગાહનાત્ પાનાત્ સ્મરણાત્ કીર્તનાદ્ અપિ

અનેકભાવિકં પાપં તૂલરાશિમ્ ઇવાનલઃ ।
દહત્ય્ એવં હિ તોયં તે નાત્ર કાર્ય્યા વિચારણા

સ્વર્ગસોપાનભૂતા ઽસિ પિતૄણાં હિતકામ્યયા ।
દિવં નય વરારોહે ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્

યાઃ કાશ્ચિત્ સરિતો લોકે તીર્થાનિ વિવિધાનિ ચ ।
તેષાં ત્વં જનની દેવિ પિતૄણાં તારિણી પરા

ત્વયા વિના તુ યત્ તીર્થં ધર્મકર્મશુભોદયમ્ ।
સૂર્યેણૈવ વિહીનં હિ નિરાલોકં જગદ્ યથા

સૂર્યાચન્દ્રમસોર્ભાવઃ સામાન્યઃ સર્વજન્તુષુ ।
સમં વર્ષતિ પર્જન્યઃ સસ્યેષુ ચ તૃણેષુ ચ

તથા ત્વં સર્વલોકાનાં માતા ચૈવ ગરીયસી ।
અપિ વર્ષસહસ્રેણ ગુણાન્ કીર્તયિતું શુભે

બ્રહ્મા બૃહસ્પતિશ્ ચૈવ ન શક્તો ઽપિ વરાનને ।
સ્તોત્રં શ્રુત્વા મહાભાગા મનોરમિતતેજસઃ

પ્રત્યુવાચ વરારોહા મકરાસનસંસ્થિતા ।
સર્વાભરણશોભાઢ્યા ચન્દ્રકાન્તિનિભાનના

વરં વૃણુ મહાભાગ તુષ્ટા ઽસ્મિ મનસીપ્સિતમ્ ।
નમસ્કૃત્ય મહાદેવીં રાજા વચનમબ્રવીત્

યદિ તુષ્ટા વરારોહે વરં દાતું મમેચ્છસિ ।
તીર્થભૂતં જગત્ સર્વં કુરુષ્વ વરવર્ણિનિ

અયોધ્યાવિષયે દેશે સ્રવન્ત્યઃ સમ્ભવન્ત્વિતિ ।
નાનાવિધાસ્ તુ સરિતો ગઙ્ગાદ્યાસ્ તુ સુરાલયે

યથા ચ પતિતાસ્ સર્વાસ્ તથા ત્વં કલ્પગે કુરુ