સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 87

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે શૂલભેદોત્પત્તિર્નામ ષડશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 87
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઉત્તાનપાદો રાજેન્દ્ર પૃચ્છતિ સ્મ મહેશ્વરમ્ ।
સિદ્ધાશ્ ચ કીદૃશા દેવ અપૂજ્યાશ્ ચૈવ કીદૃશાઃ

શ્રાદ્ધે ચૈવાહ્નિકે યજ્ઞે દાને ચૈવ વિશેષતઃ ।
એતદ્ આખ્યાહિ મે દેવ કસ્ય દાનં ન દીયતે

ઈશ્વર ઉવાચ:
યથા કાષ્ઠમયો હસ્તી યથા ચર્મમયો મૃગઃ ।
બ્રાહ્મણશ્ ચાનધીયાનસ્ત્રયસ્તે નામધારકાઃ

રોગી હીનાતિરિક્તાઙ્ગઃ કાણઃ પૌનર્ભવસ્ તથા ।
અવકીર્ણઃ કુણ્ડગોલૌ શ્રાદ્ધે દાને ન શુદ્ધ્યતિ

માહિષ્યો વૃષલઃ સ્તેનો વાર્ધક્યો ઽથ વિશેષતઃ ।
એતે વિપ્રાઃ સદા ત્યાજ્યાઃ પશ્ચાન્ માનં પ્રશંસતિ

પ્રતિગ્રહં તુ ગૃહ્ણાતિ કાલજ્ઞાનં વિના દ્વિજઃ ।
તસ્ય દાનં ન દાતવ્યં વૃથા ભવતિ નિષ્ફલમ્

દરિદ્રાન્ દેહિ રાજંસ્ ત્વં મા સમૃદ્ધાન્ કદાચન ।
વ્યાધિતસ્યૌષધં પથ્યં નીરુજસ્ય કિમૌષધમ્

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
વિધિશ્ ચ કીદૃશી દેવ કથં શ્રાદ્ધસ્ય ચ ક્રિયા ।
દાનં ચ દીયતે યેન તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ

દેવ ઉવાચ:
શ્રાદ્ધં કૃત્વા ગૃહે ભક્ત્યા સુસ્નાતો વિજિતેન્દ્રિયઃ ।
વાગ્યતસ્ તર્પયેત્ તાવદ્ યાવત્ સંખ્યામલઙ્ઘયન્

શૂલભેદં તતો ગત્વા સ્નાનં કૃત્વા યથાવિધિ ।
પઞ્ચસ્થાનેષુ યઃ શ્રાદ્ધં હવ્યકવ્યાદિભિશ્ ચરેત્

પિણ્ડદાનં ચ ય કુર્યાત્ પાયસૈર્ મધુસર્પિષા ।
તસ્ય તત્ફલમ્ આપ્નોતિ તસ્મિંસ્ તીર્થે ન સંશયઃ

ઉપાનહૌ ચ યો દદ્યાદ્ બ્રાહ્મણેભ્યો વિશેષતઃ ।
ગચ્છેદ્ વિમાનમારૂઢસ્ ત્વ્ અમરૈઃ પરિવારિતઃ

ઉત્તમં ચ ગૃહં દદ્યાત્ સપ્તધાન્યૈશ્ ચ પૂરિતમ્ ।
સ સ્વર્ગલોકે વસતિ કાઞ્ચને ભવનોત્તમે

તિલધેનું ચ યો દદ્યાત્ સવત્સાં વિધિપૂર્વકમ્ ।
નાકપૃષ્ઠે વસેત્ તાવદ્ યાવદ્ આહૂતસંપ્લવમ્

ગૃહે વા યદિ વારણ્યે તીર્થે વા કુપથેષુ ચ ।
તોયમ્ અન્નં ચ યો દદ્યાદ્ યમલોકં ન પશ્યતિ

અક્ષયં ચાન્નદાનં ચ તોયભૂમિસ્ તથૈવ ચ ।
અન્નદાનાત્ પરં દાનં ન ભૂતો ન ભવિષ્યતિ

ઉત્તાનપાદ ઉવાચ:
કન્યાદાનં કથં દેવ કર્તવ્યં કથયસ્વ તત્ ।
પ્રતિગ્રહં તથા તોષ્યં કન્યોદ્વાહમ્ ઉપસ્કરમ્

દાતવ્યં કસ્ય વૈ દાનં દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્ ।
ઉત્તમં મધ્યમં વાપિ કનીયાંસં કથંચન

રાજસં તામસં વાપિ નિઃશ્રેયસમ્ અથાપિ વા ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
સર્વેષામ્ એવ દાનાનાં કન્યાદાનં વિશિષ્યતે

યો દદ્યાત્ પરયા ભક્ત્યા અભિગમ્ય ચ યત્નતઃ ।
કુલીનસ્ય સ્વરૂપસ્ય ગુણજ્ઞસ્ય વિશેષતઃ

સુલગ્ને ચ મુહૂર્તે ચ દદ્યાત્ કન્યામ્ અલંકૃતામ્ ।
અશ્વાન્ નાગાંશ્ ચ વાસાંસિ યો દદ્યાચ્ ચૈવ ભક્તિતઃ

તસ્ય વાસો ભવેત્ તત્ર પદં યત્ર નિરામયમ્ ।
યેન સા દુહિતા દત્તા પ્રાણેભ્યો ઽપિ ગરીયસી

તેન સર્વમ્ ઇદં દત્તં ત્રૈલોક્યં સચરાચરમ્ ।
ધનં કન્યાર્થતઃ કલ્પ્યો ન રોચયતિ દુર્મતિઃ

સ ભવેત્ કર્મચાણ્ડાલઃ કોશકારો ભવેન્ મૃતઃ ।
કન્યાર્થં યાચતે યસ્ તુ સ ધની નિર્ધનો ઽપિ વા

અભોજ્યો ભવતે મર્ત્યઃ સર્વવસ્તુષુ વર્જિતઃ ।
ગૃહે તસ્ય ચ યો ઽશ્નીયાજ્ જિહ્વાલમ્પટકો નૃપ

ચાન્દ્રાયણેન શુદ્ધઃ સ્યાત્ તપ્તકૃચ્છ્રમ્ અથાપિ વા ।
રાજોવાચ:
વિત્તં ન વિદ્યતે યસ્ય કન્યોદ્વાહે ઽવતિષ્ઠતિ

કથં ચોદ્વાહનં કુર્યાદ્ એતદ્ આચક્ષ્વ મે પ્રભો ।
દેવ ઉવાચ:
સ્વવિત્તેનાનુકર્તવ્યં કન્યોદ્વાહનમ્ એવ ચ

કન્યા નામ સમુચ્ચાર્ય ન દોષો યાચકસ્ય ચ ।
અભિગમ્યોત્તમં દાનમ્ આહૂતં ચૈવ મધ્યમમ્

અધમં પ્રોચ્યમાનં તુ સેવાદાનં ચ નિષ્ફલમ્ ।
અસમર્થે ન દાતવ્યં કન્યાદાનં તથૈવ ચ

સમર્થસ્ તારયેદ્ વિદ્વાન્ કાષ્ઠં ક્ષિપ્તં યથા જલે ।
યથા નૌકા તથા વિદ્વાંસ્ તારયેત્ પરમં તટમ્

આહિતાગ્નિસ્ તુ યો ભૂત્વા ગૃહ્નઞ્ શૂદ્રપ્રતિગ્રહમ્ ।
ઇહ જન્મનિ શૂદ્રત્વં મૃતઃ શ્વા ચોપજાયતે

વૃથા ક્લેશાશ્ ચ જાયન્તે બ્રાહ્મણસ્યાગ્નિહોત્રિણઃ ।
અસત્ પ્રતિગ્રહં ગૃહ્ણન્ નાપદં ચ વિના દ્વિજઃ

તત્સર્વં નાશયેત્ તસ્ય ભિન્ના નૌકા યથામ્ભસિ ।
અતિક્લેશવશાર્જિતં વિનાશયતિ તત્ક્ષણાત્

એવં દુઃખાર્જિતં પુણ્યં શૂદ્રે ગચ્છતિ નાન્યથા ।
લક્ષદાક્ષિણ્યલાભાય પ્રદાનં ચાપરાધકમ્

કીર્તિપાત્રેષુ યદ્ દત્તં વૃથા ભવતિ પાર્થિવ