સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 85

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ઽન્ધકોપાખ્યાને ચતુરશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 85
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પાશં સંગૃહ્ય પરમેશ્વરઃ ।
ઉત્થિતઃ શયનાત્ તૂર્ણં દેવાનાં ચ જયપ્રદઃ

કેશવ ઉવાચ:
પાતાલે યદિ વા સ્વર્ગે મર્ત્યે વા યદિ વા સુરાઃ ।
અન્ધકં તં વધિષ્યામિ યેન સન્તાપિતાસ્ સુરાઃ

ગચ્છન્તુ સ્વગૃહં દેવાસ્ સન્તોષે ભાવિતાત્મનઃ ।
વિષ્ણોસ્ તુ વચનં શ્રુત્વા બ્રહ્માદ્યાસ્ તુ સવાસવાઃ

સ્વં સ્વં યાનં સમારુહ્ય હૃદિ તુષ્ટા દિવં યયુઃ ।
તતો દેવો માધવસ્ તુ યત્ર તિષ્ઠતિ ચાન્ધકઃ

તત્ર ગત્વા હૃષીકેશ આગ્નેયાસ્ત્રં મુમોચ હ ।
દૃષ્ટ્વા જ્વલન્તં ચાગ્નેયં કેશવેન વિસર્જિતમ્

વિસર્જયામાસ તદા વારુણં ચાસ્ત્રમ્ ઉત્તમમ્ ।
વારુણાસ્ત્રેણ બાણેન આગ્નેય શોષિતં તદા

અન્ધકશ્ ચિન્તયામાસ કેન બાણો વિસર્જિતઃ ।
કસ્યેયં પૌરુષી શક્તિઃ કો યાસ્યતિ યમાલયમ્

તતો ઽન્ધકઃ કોપયુક્તો બાણમાર્ગસ્ય સંચરન્ ।
દૃષ્ટ્વા યુદ્ધપથે પ્રાપ્તં દેવં તં ચાન્ધકો ઽબ્રવીત્

ન શર્મ પ્રાપ્નુષે ચાત્ર મમ દૃષ્ટ્યા નિરીક્ષિતઃ ।
તથા ન શક્નુષે ત્વં તુ શાર્દૂલાદ્ ગવયો હરે

આગતં ચ યથાભક્ષં માર્જારસ્ય ચ મૂષકમ્ ।
તથા ન શક્નુષે ત્વં તુ સંસ્થિતો ઽપિ મમાગ્રતઃ

તતસ્ તુ દેવ દેવેશં શઙ્ખચક્રગદાધરમ્ ।
ચતુર્ભુજાવદાત્ તં ચ દ્વન્દ્વયુદ્ધપ્રદાયિનમ્

દૃષ્ટ્વા ગદાધરં દેવં સાષ્ટાઙ્ગં પ્રણતો ભુવિ ।
અન્ધક ઉવાચ:
જય કૃષ્ણ પરસ્ત્વં હિ વિષ્ણો જિષ્ણો નમો નમઃ

હૃષીકેશાય કેશાય જગદ્ધાત્રે ઽચ્યુતાય ચ ।
નમઃ પઙ્કજનાભાય નમઃ પઙ્કજમાલિને

જનાર્દનાય દેવાય પીતામ્બરધરાય ચ ।
ગોવિન્દાય નમો નિત્યં નમશ્ચોદધિશાયિને

નમઃ કરાલવક્ત્રાય નૃસિંહાય નિનાદિને ।
શાર્ઙ્ગિણે સ્મિતવક્ત્રાય શઙ્ખચક્રગદાભૃતે

નમો વામનરૂપાય ક્રાન્તલોકત્રયાય ચ ।
નમો વરાહરૂપાય યજ્ઞરૂપાય તે નમઃ

વાસુદેવ નમસ્તુભ્યં નમઃ કૈટભનાશિને ।
વસુદેવસુતશ્ચેશ નમસ્તે સુરનાયક

વિષ્ણો દેવાધિદેવેશ જગદ્ધાતઃ પ્રજાપતે ।
પ્રણામં યે ઽપિ કુર્વન્તિ તેભ્યશ્ ચાપિ નમો નમઃ

સમસ્તભૂતદેવાય વાસુદેવાય ધીમતે ।
તસ્મૈ યજ્ઞવરાહાય વિષ્ણવે ઽમિતતેજસે

ગુણાનાં હિ વિધાનાય નમસ્તે ઽસ્તુ પુનઃ પુનઃ ।
દેવ ઉવાચ:
તુષ્ટો હ્ય્ અહં દાનવેન્દ્ર વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્

દદામિ તે વરં ચાદ્ય યાચમાનસ્ય સામ્પ્રતમ્ ।
અન્ધક ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ મે દેવ વરં દાતુમ્ ઇહેચ્છસિ

તદા દદસ્વ મે દેવ યુદ્ધં પરમશોભનમ્ ।
શ્રીભગવાન્ ઉવાચ:
કથં દદામિ તે યુદ્ધં તોષિતો ઽહં ત્વયા પુનઃ

ન ત્વાં પ્રતિ ભવેત્ કોપઃ કથં યુધ્યે ઽહમ્ અન્ધક ।
યદિ તે વર્તતે બુદ્ધિર્ યુદ્ધં પ્રતિ ન સંશયઃ

તર્હિ ત્વં ગચ્છ શીઘ્રં વૈ દેવં પ્રતિ મહેશ્વરમ્ ।
અન્ધક ઉવાચ:
પ્રસાદાત્ તસ્ય દેવસ્ય વિજયી ભુવનત્રયે

કથં યુદ્ધં ચરે તેન શઙ્કરેણ વદસ્વ નઃ ।
એતચ્ છ્રુત્વા દાનવસ્ય ભગવાન્ અબ્રવીદ્ ઇદમ્

અહં તે કથયિષ્યામિ યેન યુદ્ધં ત્વયા સહ ।
કૈલાસશિખરં ગત્વા ધુનુ તં ચ પુનઃ પુનઃ

ધુનિતે પર્વતે તસ્મિન્ કમ્પિતં ભુવનત્રયમ્ ।
પતન્તિ શિખરાગ્રાણિ શીર્યમાણાન્યનેકશઃ

ચત્વારઃ સાગરા રાજન્નેકીભૂતાઃ સમન્તતઃ ।
ઉમયા સહિતો રુદ્રો વિષયાસક્તચેતનઃ

કમ્પમાનશ્ ચ પતિતઃ પાર્વત્યા સહ શઙ્કરઃ ।
ગાઢમાલિઙ્ગ્ય દેવેશમ્ ઉમા વચનમ્ અબ્રવીત્

કિમર્થં કમ્પતે શૈલઃ કથં વૈ કમ્પતે ધરા ।
પાતાલાનિ તુ સપ્તૈવ કમ્પતે સ્વર્ગસપ્તકમ્

કિં વા યુગક્ષયો દેવ તન્ મમાખ્યાતુમ્ અર્હસિ ।
મહેશ્વર ઉવાચ:
કસ્યૈષા દુર્મતિર્ જાતા ઽપિ પાર્શ્વચરસ્ય નુ

લલાટે ચેદ્ અયં ભગ્નઃ પ્રયાસ્યતિ યમાલયમ્ ।
કૈલાસે સંસ્થિતો ધ્યાને સુપ્તો ઽહં પ્રતિબોધિતઃ

વધિષ્યે તં ન સન્દેહઃ ષણ્મુખો વા ભવેદ્ યદિ ।
તતઃ સ ચિન્તયામાસ જાનાતીત્યન્ધકો ઽપ્ય્ અયમ્

ઉપાયં ચિન્તયામાસ યેનાસૌ વધ્યતે ક્ષણાત્ ।
તતસ્ સમાગતા દેવા ઇન્દ્રબ્રહ્મપુરોગમાઃ

રથં દેવમયં કૃત્વા સર્વલક્ષણસંયુતમ્ ।
કેચિદ્ દેવાઃ સ્થિતાશ્ ચક્રે કેચિત્ તુણ્ડાગ્રસંસ્થિતાઃ

કેચિદક્ષે સ્થિતા રાજન્ યુગરશ્મિષુ સંસ્થિતાઃ ।
રથસ્તમ્ભે ધ્વજાગ્રે તુ કેચિદ્ અન્યત્ર સંસ્થિતાઃ

એવં દેવમયં કૃત્વા સમારૂઢો જગત્પ્રભુઃ ।
નિર્યયૌ દાનવો યત્ર ક્રોધેના ઽપિ મહેશ્વરઃ

દાનવાનર્દયામાસ આકાશં ચાશુમાન્ ઇવ ।
ન તત્ર દૃશ્યતે સૂર્યો ન કાષ્ઠા ન ચ ચન્દ્રમાઃ

તતો દાનવરાજેન આગ્નેયાસ્ત્રં સુયોજિતમ્ ।
દહ્યમાનં શરૈસ્ તત્ર સર્વં ગીર્વાણમણ્ડલમ્

દહ્યમાનાઃ શરૈશ્ ચૈવં દેવં શરણમાયયુઃ ।
તતો દેવાધિદેવેન વારુણાસ્ત્રં વિસર્જિતમ્

વારુણાસ્ત્રેણ તેનૈવ આગ્નેયાસ્ત્રં પ્રશામિતમ્ ।
દાનવેન તતો મુક્તં વાયવ્યાસ્ત્રં નૃપોત્તમ

પન્નગાસ્ત્રં ચ દેવો ઽપિ કોપાવિષ્ટઃ પ્રમુક્તવાન્ ।
મારુતો ભક્ષિતઃ સર્પૈઃ ક્રોધાવિષ્ટૈર્ ન સંશયઃ

દાનવેન તદા મુક્તં ગરુડાસ્ત્રં બલીયસા ।
તેન તચ્ છતધા નીતં પન્નગાસ્ત્રં ન દૃશ્યતે

તતો દેવાધિદેવેન નારસિંહં વિસર્જિતમ્ ।
અસ્ત્રૈરસ્ત્રાણિ સંવાર્ય યુધ્યેતે ચ પરસ્પરમ્

સમં યુદ્ધમ્ અભૂત્ તાત સુરાસુરભયઙ્કરમ્ ।
ચક્રેણાલીકનારાચૈસ્તોમરૈઃ ખડ્ગમુદ્ગરૈઃ

વત્સદન્તૈસ્ તથા ભલ્લૈઃ કર્ણિકારૈશ્ ચ શોભનૈઃ ।
એવં ન શક્યતે હન્તું દાનવૈર્ વિવિધાયુધૈઃ

તતો દંષ્ટ્રાકરાલેન ખડ્ગનારાચતોમરૈઃ ।
શ્વશ્રૂન્ દૃષ્ટ્વા યથા યાતિ લજ્જમાના હ્ય્ અધોમુખી

ન સંસ્પૃશન્તિ ગાત્રાણિ શસ્તા ગૌડવધૂર્યથા ।
આયુધાનિ તતસ્ ત્યક્ત્વા બાહુયુદ્ધમ્ ઉપસ્થિતૌ

કરૈઃ કરાંસ્ તુ સંગૃહ્ય પ્રહરન્તૌ હિ મુષ્ટિભિઃ ।
બન્ધૈઃ કરપ્રહારાદ્યૈર્ યુધ્યેતે સ્મ પરસ્પરમ્

દાનવો ઽપિ ચ તં દેવં કક્ષાન્તરમ્ અપીડયત્ ।
નિશ્ચેષ્ટશ્ ચ તદા દેવો મૂર્છિતસ્ તુ મહેશ્વરઃ

મૂર્ચ્છાગતં તુ તં જ્ઞાત્વા ચિન્તયામાસ દાનવઃ ।
હા હા કષ્ટં કૃતં વાદ્ય પાપેન ચ દુરાત્મના

કિં નુ કાર્યં મયા ચાત્ર કથં વાપિ વ્રજામ્ય્ અહમ્ ।
તં ગૃહીત્વાથ દેવેશં ગતઃ કૈલાસપર્વતમ્

મુક્ત્વા શયાનમ્મુચ્ચેતમ્ અન્ધકો ઽપિ યયૌ ક્ષણાત્ ।
તતસ્ સ ચેતનો ભૂત્વા દેવદેવો મહેશ્વરઃ

યાવત્ પશ્યતિ ચાત્માનં સ્વકીયે ભવને સ્થિતમ્ ।
તાવત્ સ ચિન્તયામાસ પરાભૂતો દુરાત્મના

ક્રોધવેગસમાવિષ્ટો નિર્યયૌ દાનવં પ્રતિ ।
આયસં લગુડં ધૃત્વા પ્રભુર્ ભારસહસ્રકમ્

દાનવં દૃષ્ટવાન્ દેવઃ પ્રાક્ષિપત્ તસ્ય મૂર્ધનિ ।
ખડ્ગેન તાડયામાસ દાનવઃ પ્રહસન્ રણે

ગૃહીત્વા દેવ દેવેશઃ કૌવેરં બાણમુત્તમમ્ ।
હૃદયે તાડયામાસ જ્વલિતેન ચ તત્ક્ષણાત્

તતસ્ સ દાનવસ્ તત્ર રુધિરોદ્ગારમુદ્ગિરન્ ।
અધોમુખસ્ તતો ભૂત્વા શૂલેન વિદલીકૃતઃ

શૂલાગ્રવિક્ષતઃ પાપશ્ ચક્રવદ્ ભ્રમતે તદા ।
યે તુ ભૂમૌ પતન્તિ સ્મ દેહતો રક્તબિન્દવઃ

તેભ્ય ઉદભવન્ પાપા દાનવાઃ શસ્ત્રપાણયઃ ।
વ્યાકુલશ્ ચ તતો દેવો દાનવૈશ્ ચ પુનઃ પુનઃ

દેવેન સંસ્મૃતા દુર્ગા ચામુણ્ડા ભીષણા તદા ।
આગતા ભીષણા દેવી આયુધાયુતસંયુતા

મહાદંષ્ટ્રા મહાકાયા પિઙ્ગાક્ષી લમ્બકર્ણિકા ।
ઉવાચ દેવી દેવેશં સમાદિશ મહેશ્વર

દેવ ઉવાચ:
પિબ ત્વં રુધિરં ભદ્રે યથેષ્ટં દાનવસ્ય ચ ।
પતિતં ચ પૃથિવ્યાં તુ દુર્ગે યત્નાદ્ ગૃહાણ તત્

દાનવસ્ય વધે ચાદ્ય સહાયં કર્તુમ્ અર્હસિ ।
તતો હતાશ્ ચ તે સર્વે ખડ્ગેનાપિ સહસ્રશઃ

અન્ધકો ઽપિ ચ તાન્ દૃષ્ટ્વા દાનવાન્ નિધનં ગતાન્ ।
તતો વાગ્ભિઃ સુપુષ્ટાભિઃ સ્તુવન્ દેવં મહેશ્વરમ્

તિષ્ઠ તિષ્ઠેતિ દેવેશં ચણ્ડીં પ્રતિ મહાબલઃ ।
શૂલવિક્ષતરન્ધ્રેણ રક્તં વૈ સ્રાવયન્ બહુ

પૃથિવીં પૂરયામાસ ચતુઃ સાગરમેખલામ્ ।
અન્તરિક્ષે સ્થિતેનાપિ શૂલાગ્રે સંસ્થિતેન ચ

સ્કન્ધે ધૃતેન દેવેન રુધિરૌઘપ્રવર્ષિણા ।
પૃથિવી પૂરિતા તેન સશૈલવનકાનના

રુધિરેણ કટિં યાવદ્ વારિતો ઽપિ મહેશ્વરઃ ।
તતો હૃદયપર્યન્તં દેવસ્ય ચ સમાગમત્

વ્યાકુલાશ્ ચ તતો દેવાઃ પ્રણષ્ટાશ્ ચ દિશં ગતાઃ ।
સ તુ સ્વસ્ય શરીરસ્ય અઙ્ગાન્ય્ અષ્ટૌ વ્યમર્દયત્

અષ્ટૌ ભૈરવરૂપાશ્ ચ સમુત્પન્ના મહેશ્વરાત્ ।
દંષ્ટ્રાકરાલિનઃ સર્વે હાહાકારં પ્રકુર્વતઃ

ખર્પરાગ્રકરાસ્ સર્વે ખડ્ગિનઃ કર્તિનસ્ તથા ।
પિબન્તુ રુધિરં સર્વમ્ ઇત્યાહ પરમેશ્વર

પીતં તુ તૈશ્ ચ રુધિરં ક્ષીણં રક્તં સ્થિતં સ્થલમ્ ।
શરીરં શોષિતં તસ્ય અસ્થિચર્માવશેષિતમ્

દાનવશ્ ચાન્ધકઃ પ્રાહ અન્તરિક્ષચરસ્ તથા ।
અન્ધક ઉવાચ:
જયદેવ જગન્નાથ ઉમાઙ્ગાર્ધશરીરભૃત્

વૃષભાસનમારૂઢ શશાઙ્કકૃતશેખર ।
જયખટ્વાઙ્ગહસ્તાય ગઙ્ગાં શિરસિ ધારિણે

સ્મરપ્રમથનાયેહ ઈશ્વરાય નમો ઽસ્તુ તે ।
પૂષ્ણોદન્તવિનાશાય ગણનાથ નમો નમઃ

જય સુરૂપદેહાય અરૂપાય નમો નમઃ ।
બ્રહ્મોત્તમાઙ્ગનાશાય વિશ્વેશ્વર સનાતન

શ્મશાનવાસિને નિત્યં નિત્યં ભૈરવરૂપિણે ।
ત્વં સર્વગશ્ ચ કર્તા ત્વં ત્વં હર્તા નાન્ય એવ ચ

ત્વં ભૂમિસ્ ત્વં દિશશ્ ચૈવ જ્યોતિસ્ ત્વં તેજસસ્ તથા ।
ત્વં વાયુઃ સર્વભૂતાનાં જન્તુરૂપો મહેશ્વરઃ

ત્વં સોમસ્ત્વં બુધશ્ ચૈવ ત્વં ગુરુર્ભાર્ગવસ્ તથા ।
સૌરિસ્ત્વં દેવદેવેશ ભૂમિપુત્રસ્ તથૈવ ચ

ઋક્ષાણિ યાનિ દૃશ્યન્તે ગગને શશિભાસ્કરૌ ।
એતાન્ય્ એવ ચ સર્વાણિ ત્વત્પ્રસાદાન્ મહેશ્વર

એવં બહુવિધં સ્તુત્વા દેવદેવં સ દાનવઃ ।
સંહતાભ્યાં ચ હસ્તાભ્યાં તં પ્રણમ્ય મહેશ્વરમ્

શઙ્કર ઉવાચ:
સાધુ સાધુ મહાસત્ત્વ વરં યાચસ્વ દાનવ ।
દાતાહં યાચકસ્ ત્વં તુ દદામીતિ યથેપ્સિતમ્

અન્ધક ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
તદાત્મનઃ સમીપે ઽહં સ્થાપિતવ્યો હિ નાન્યથા

ભસ્મી જટી ત્રિશૂલી ચ ત્રિનેત્રી ચ ચતુર્ભુજઃ ।
વ્યાઘ્રચર્મોત્તરીયશ્ ચ નાગયજ્ઞોપવીતકઃ

એતદિચ્છામ્ય્ અહં સર્વં યદિ દાસ્યસિ શઙ્કર ।
શૂલાગ્રસ્થો વદદ્ યાવત્ તાવત્ તુષ્ટો મહેશ્વરઃ

ઈશ્વર ઉવાચ:
દદામિ તે વરં ચાદ્ય યસ્ ત્વયા પરિભાષિતઃ ।
મયા ત્વમ્ ઉદિતઃ પૂર્વં ભૃઙ્ગિરીટિર્ ભવિષ્યસિ