સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 84

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે રમેશ્વરહરિણેશ્વરલુબ્ધકેશ્વરધનુરીશ્વરબાણેશ્વરકથનો નામ ત્ર્યશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 84
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તત્ર સ્નાત્વા તુ ભક્ત્યા ય ઉપવાસપરાયણઃ ।
ક્ષપાજાગરણં કુર્યાદ્ દદ્યાદ્ દાનં ચ યત્નતઃ

દેવસ્ય સ્નપનં કુર્યાદ્ અમૃતૈઃ પઞ્ચભિસ્ તથા ।
સમાલભેદ્ યથાશક્ત્યા પૂજાં કૃત્વા વિધાનતઃ

પાત્રં પરીક્ષ્ય દાતવ્યમ્ આત્મનઃ શ્રેય ઇચ્છતા ।
પિતરસ્ તસ્ય તૃપ્યન્તિ દ્વાદશાબ્દં ન સંશયઃ

ગચ્છતિ તત્ર દાતા ચ યત્ર દેવો નિરઞ્જનઃ ।
ગૃહમધ્યે પ્રવિષ્ટસ્ તુ સ્મરન્ નામાસ્ય શક્તિતઃ

નીલાદ્રૌ તુ ચ યત્પુણ્યં તત્ સમસ્તં લભેત સઃ ।
શૂલભેદે ચ યઃ કુર્યાચ્ છ્રાદ્ધં પર્વણિ પર્વણિ

વિશેષાચ્ ચૈવ માસાન્તે તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
કેદારે ચૈવ યત્પુણ્યં કુબ્જાયાં ચ તથા નૃપ

કનખલે ચૈવ યત્ પુણ્યં ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમે ।
સિતાસિતે તુ યત્ પુણ્યમ્ અન્યતીર્થે વિશેષતઃ

અર્બુદે ચૈવ યત્પુણ્યં પુણ્યમ્ ચામરપર્વતે ।
ગઙ્ગાદ્યૈઃ સર્વતીર્થૈશ્ ચ ફલં પ્રાપ્નોતિ માનવઃ

અસ્મિંસ્ તીર્થે તથા પુણ્યં લભતે નાત્ર સંશયઃ ।
વિધિમન્ત્રસમાયુક્તં તર્પયેત્ પિતૃદેવતાઃ

કુલાનિ તારયત્યેવ દશ પૂર્વાપરાણિ સઃ ।
દક્ષિણાં ચૈવ મર્ત્યશ્ ચ શુચિર્ ભૂત્વા સમાહિતઃ

ન્યાસં કૃત્વા તુ પૂર્વોક્તં પ્રદદ્યાદ્ અષ્ટપુષ્પકમ્ ।
શાસ્ત્રોક્તૈર્ અષ્ટભિર્ મન્ત્રૈર્ માનસૈઃ શૃણુ તાંસ્ તથા

વારિજં સૌમ્યમ્ આગ્નેયં વાયવ્યં પાર્થિવં પુનઃ ।
વાનસ્પત્યં ભવેત્ પુષ્પં પ્રાજાપત્યં તુ સપ્તમમ્

અષ્ટમં શિવપુષ્પં ચ શૃણ્વ્ એતેષાં વિનિર્ણયમ્ ।
વારિજં સલિલં જ્ઞેયં સૌમ્યં મધુયુતં પયઃ

આગ્નેયં ધૂપદીપં ચ વાયવ્યં ચન્દનાદિકમ્ ।
પાર્થિવં કન્દમૂલાદ્યં વાનસ્પત્યફલાત્મકમ્

પ્રાજાપત્યમ્ અન્નાદ્યં ચ શિવપુષ્પમ્ ઉપાસનમ્ ।
અહિંસા પ્રથમં પુષ્પં પુષ્પમિન્દ્રિયનિગ્રહઃ

તૃતીયં ચ દયાપુષ્પમેભિસ્ તુષ્યન્તિ દેવતાઃ ।
તપસા ચાર્ચયેદ્ ભક્ત્યા અત્ર તીર્થે નરાધિપ

છત્રં ચ ચામરં દદ્યાચ્ છય્યાં ચોપાનહૌ તથા ।
તેન પૂજનમાત્રેણ પૂજિતાઃ પુરુષાસ્ ત્રયઃ

સ્વર્ગલોકે વસેત્ તાવદ્ યાવદ્ આહુત સંપ્લવમ્ ।
શૂલપાણેસ્ તુ યો ભક્ત્યા સ્નપનં ચૈવ કારયેત્

પઞ્ચામૃતેન યશ્ચૈવ યક્ષકર્દમકુંકુમૈઃ ।
સમાલભેચ્ ચ દેવેશં શ્રીખણ્ડૈરગરાદિભિઃ

નાનાવિધૈશ્ ચ પુષ્પૈશ્ ચાર્ચાં કુર્વન્તિ યે દ્વિજાઃ ।
રુદ્રં પુરુષસૂક્તં ચ લોકે યઃ સ્વસ્વસૂત્રકમ્

ઇષે ત્વાદિકમન્ત્રાદિ જ્યોતિર્ બ્રાહ્મણમ્ એવ ચ ।
ગાયત્રી ચ મધુશ્ચૈવ મણ્ડલબ્રાહ્મણમ્ એવ ચ

એતજ્ જપં તુ યે ભક્ત્યા યજુર્વેદસમુદ્ભવમ્ ।
દેવવ્રતં નામ દૈવ્યં પુરુષાસ્ તત્પુરં યયુઃ

આસીત્ પુરા મહારાજ અન્ધકો નામ દુર્જય ।
આરાધયામાસ શિવં ચિરકાલમ્ ઉપસ્થિતઃ

પ્રસન્નો ભગવાન્ દેવો વરં યાચસ્વ સુવ્રત ।
વરં લબ્ધ્વા તદા દૈત્યો ઽધાવત્ સહર્ષતો ઽન્ધકઃ

પુરે જનાશ્ ચ દૃશ્યન્તે ભાજનૈર્ રત્નપૂરિતૈઃ ।
સાક્ષતૈર્ ભાજનૈસ્ તસ્ય શતસાહસ્રયોષિતઃ

મન્ત્રાન્ પઠન્તિ વિપ્રાશ્ ચ માઙ્ગલ્યનિસ્વનેન ચ ।
ભૂપં ચામાત્યભૃત્યૈશ્ ચ રાજ્યાશ્વરથદન્તિભિઃ

વર્ધાપયન્તિ તે સર્વે યે કેચિત્ પુરવાસિનઃ ।
હૃષ્ટઃ પુષ્ટો વસંસ્ તત્ર સ સુરૈર્ નાભિભૂયતે

વરલબ્ધં તુ તં જ્ઞાત્વા ગીર્વાણાઃ શઙ્કિતાસ્ તદા ।
એકીભૂતાશ્ ચ તે સર્વે શક્રસ્ય શરણં યયુઃ

સમાગતાન્ સુરાન્ દૃષ્ટ્વા શક્રો વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
કથં સમાગતાસ્ સર્વે યૂયં ચ ત્રિદિવૌકસઃ

કથં ચ ભયમ્ ઉત્પન્નં કથયધ્વં મહાસુરાઃ

દેવા ઊચુઃ:
મૃત્યુલોકે ઽભવત્ પાપસ્ ત્વ્ અન્ધકો નામ દુર્મદઃ

તસ્માચ્ ચ ભયમાપન્ના ભવચ્ છરણમ્ આગતાઃ ।
એતસ્મિન્ન્ અન્તરે રૌદ્રો દાનવો બલદાર્પિતઃ

એકાકી સ્યન્દનારૂઢ આયુધૈર્ વિવિધૈર્ યુતઃ ।
અન્ધકો રાજશાર્દૂલ યયૌ શક્રપુરીં તતઃ

સ્વર્ણપ્રાકારસંયુક્તાં શોભિતાં વિવિધૈર્ ગૃહૈઃ ।
દુર્ગમાં શત્રુવર્ગસ્ય સદા પાર્થિવસત્તમ

પ્રવિવેશાસુરસ્ તત્ર લીલયા સ્વગૃહં યથા ।
સમુત્થાય તતઃ શક્રઃ સ્વકીયંચાસનં દદૌ

ઉપવિષ્ટો ઽન્ધકસ્ તત્ર શક્રસ્યૈવાસને શુભે ।
શક્ર ઉવાચ:
કિં વો હ્ય્ આગમનં ચાત્ર કિં કાર્યં કથયસ્વ મે

યદસ્મદીયં વિત્તં ચ તત્તે દાસ્યામિ દાનવ ।
અન્ધક ઉવાચ:
ન ચાહં કામયે વિત્તં ન ગજાન્ ન તુરંગમાન્

સ્વકીયં દર્શયસ્વાદ્ય સ્વર્ગશૃઙ્ગારભૂમિકમ્ ।
ઐરાવતં મહાનાગં સૈન્ધવોચ્ચૈઃ શ્રવોહયમ્

ઉર્વશ્યાદીનિ સર્વાણિ વાદિત્રત્રિતયાનિ ચ ।
અન્યાઃ સ્વીયા વિભૂતીશ્ ચ દર્શયસ્વ શચીપતે

તસ્યૈતદ્ વચનં શ્રુત્વા શક્રો ઽપિ ભયવિહ્વલઃ ।
સર્વાણિ ચ પદાર્થાનિ દર્શયામાસ ચાન્ધકમ્

તદાગત્ય સુરૈઃ સાર્ધં યક્ષગન્ધર્વકિન્નરૈઃ ।
નૃત્યન્ત્ય્ અપ્સરસસ્ તત્ર વાદિત્રૈર્ વિવિધૈર્ નૃપ

તત્ તસ્ય વિભ્રમચ્ ચિત્તં દૃષ્ટ્વાપ્ય્ અપ્સરસસ્ તદા ।
તેન દેવગણાસ્ સર્વે ત્રસ્તાઃ પાર્થિવસત્તમ

સંગ્રામૈર્ વિવિધૈસ્ તત્ર ચક્રવજ્રારિભીષણૈઃ ।
સન્તાપિતાઃ સુરાસ્ સર્વે ક્ષયં નીતા હ્ય્ અનેકશઃ

આદિત્ય મરુતાદ્ યાશ્ ચ ભગ્નાસ્ સંગ્રામમણ્ડલે ।
યથા સિંહકરાક્રાન્તાઃ શ્વાપદા વ્યચરન્ વને

તદ્ વદ્ એકેન તે દેવાઃ કૃતાસ્ સર્વે પરાઙ્મુખાઃ ।
બલાદ્ દેશેષુ ગ્રામેષુ પ્રજાઃ પીડયતે ઽનિશમ્

આકમ્પ્ય ગૃહ્યતે ક્ષીરં શાકં વાસસ્ તથૈવ ચ ।
ન સમ્માને વચસ્ તેષાં પ્રજાસન્તાપને રતઃ

ગૃહીત્વા શક્રભાર્યાં ચ દાનવો ઽપિ ગૃહં ગતઃ ।
તતઃ સુરાશ્ ચ શક્રશ્ ચ બ્રહ્માણં શરણં યયુઃ

ગજૈશ્ ચ પર્વતાકારૈર્ અશ્વૈશ્ ચૈવ ગજોપમૈઃ ।
સ્યન્દનૈર્ ગગનાકારૈઃ સિંહશાર્દૂલયોજિતૈઃ

કચ્છપૈર્ મકરૈશ્ ચાપિ મૃગમેષૈસ્ તથોરગૈઃ ।
બ્રહ્મલોકમનુપ્રાપ્તા દેવાશ્ ચેન્દ્રપુરોગમાઃ

દૃષ્ટ્વા પદ્મોદ્ભવં દેવં પ્રણમ્યેશં પ્રતુષ્ટુવુઃ ।
જયદેવ જગન્નાથ જયસંભૂતિ કારક

પદ્મયોને સુરશ્રેષ્ઠ ત્વામ્ એવ શરણં ગતાઃ ।
સોદ્વેગં ભાષિતં શ્રુત્વા દેવાનાં ભાવિતાત્મનામ્

મેઘગમ્ભીરયા વાચા બ્રહ્મા પ્રોવાચ વાસવમ્ ।
કિં વો હ્યાગમનં દેવાસ્ સર્વેષાં વૈ વિવર્ણતા

કેનાવમાનિતાસ્ સર્વે તત્સર્વં મે નિવેદ્યતામ્ ।
દેવા ઊચુઃ:
અન્યકો નામ નામ્નેતિ દાનવો બલદર્પિતઃ

તેન દેવગણાસ્ સર્વે ધનરત્નૈર્ વિવર્જિતાઃ ।
હત્વા દેવગણાન્ નાથ પર્શુચક્રાસિતોમરૈઃ

ગૃહીત્વા શક્રભાર્યાં વૈ દાનવો વિગતો બલાત્ ।
તતઃ શ્રુત્વા વચસ્ તેષાં બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ

ચિન્તયામાસ ભગવાન્ વધં તસ્ય તુ રક્ષસઃ ।
અવધ્યો દાનવઃ પાપઃ સર્વૈર્ અપિ સુરાસુરૈઃ

તતઃ પ્રતુષ્ટુવુઃ સર્વે દેવાઃ શક્રપુરોગમાઃ ।
જય ત્વં દેવ દેવેશ લક્ષ્મ્યા ચાર્ધશરીરવાન્

આશુ રક્ષય દેવેશ તસ્માત્ તે શરણં ગતાઃ ।
જનાર્દન ઉવાચ:
સ્વાગતં વો મહાભાગા બ્રુવતાં ચૈવ સ્વાગતમ્

કિં કાર્યં પ્રોચ્યતાં સર્વં કારણં યન્મયેપ્સિતમ્ ।
પરાભવઃ કૃતો યેન સ ગચ્છતુ યમાલયમ્

એવમુક્તાસ્ સુરાસ્ સર્વે કથયન્તિ સ્મ તત્ત્વતઃ ।
પ્રદર્શયન્તિ ચાઙ્ગાનિ વેપમાનાસ્ ત્વ્ અધોમુખાઃ

હૃતરાજ્યાઃ કૃતા નાથ અન્ધકેન પરાજિતાઃ

પિતેવ પુત્રાન્ પરિરક્ષ દેવ જહીહ શત્રું સહ પુત્રગોત્રૈઃ ।
તથેતિ ચોક્ત્વા કમલાસનં પ્રભુઃ સુરાસુરૈર્ વન્દિતપાદપીઠઃ