સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 80

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે પિપ્પલેશ્વરમહિમાનુવર્ણનો નામૈકોનાશીતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 80
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર વિમલેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
તત્ર દેવશિલા રમ્યા મહાદેવેન ભાષિતા

ગર્જનં ખેટકં નામ તત્ર દેવશિલા શુભા ।
તત્ર સ્નાત્વા તુ યો ભક્ત્યા તર્પયેત્ પિતૃદેવતાઃ

તસ્ય તે દ્વાદશાબ્દાનિ સુતૃપ્તા દિવિ મોદિતાઃ ।
તસ્મિંસ્ તીર્થે તુ યો ભક્ત્યા બ્રાહ્મણાન્ પૂજયેન્ નૃપ

સ્વલ્પેનાપિ હિ દાનેન તસ્ય ચાન્તો ન વિદ્યતે ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કાનિ દાનાનિ વિપ્રેન્દ્ર શસ્તાનિ ધરણીતલે

યાનિ દત્ત્વા નરો ભક્ત્યા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સુવર્ણં રજતં તામ્રં મણિં મૌક્તિકમ્ એવ ચ

ભૂમિદાનં તથા ગાવો મોચયન્ત્ય્ અંશુમાન્ નરમ્ ।
તત્ર તીર્થે તુ યઃ કશ્ચિત્ કુરુતે પ્રાણસંક્ષયમ્

રુદ્રલોકે વસેત્ તાવદ્ યાવદ્ આહૂતસંપ્લવમ્ ।
તતઃ પુષ્કરિણીં ગચ્છેત્ કુરુક્ષેત્રસમાં નૃપ

પૂર્વં પુષ્કરિણી નામ કુરુક્ષેત્રં કલૌ સ્મૃતમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા યજેદ્ દેવં તેજોરાશિં દિવાકરમ્

ઋચમ્ એકાં જપેત્ સૌમ્યઃ સામવેદફલં લભેત્ ।
યજુર્વેદસ્ય જપનં ઋગ્વેદસ્ય તથૈવ ચ

ત્ર્યક્ષરં વા જપેન્ મન્ત્રં ધ્યાયમાનો દિવાકરમ્ ।
આદિત્યહૃદયં જપ્ત્વા મુચ્યતે સર્વકિલ્બિષૈઃ

તત્ર તીર્થે તુ યઃ સ્નાત્વા વિધિના પૂજયેદ્ દ્વિજાન્ ।
તસ્ય કોટિગુણં દાનં જાયતે નાત્ર સંશયઃ

કાર્તિક્યાં ચ તથા માધ્યાં વૈશાખ્યાં તુ વિશેષતઃ ।
અમાવાસ્યાં વ્યતીપાતે સંક્રમે વૈધૃતૌ રવૌ

કુરુક્ષેત્રે નરઃ સ્નાત્વા રુદ્રસ્યાનુચરો ભવેત્ ।
અનાશકે જલે હ્ય્ અગ્નૌ પઞ્ચાગ્નૌ વા તથાપિ વા

તસ્મિંસ્ તીર્થે મૃતો યસ્ તુ સ યાતિ પરમાં ગતિમ્ ।
બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વૈશ્યઃ શૂદ્રો વા નૃપસત્તમ

વિહિતં કર્મકુર્વાણઃ સ ગચ્છતિ સતાં ગતિમ્ ।
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કિં જપન્ મુચ્યતે વ્યાધેર્ જ્ઞાત્વા વર્ણં દ્વિજોત્તમ

કિં કુર્વન્ મુચ્યતે પ્રાણી યાતિ લોકમ્ અનામયમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ન્ અવહિત ઇતિહાસં પુરાતનમ્

ગુહ્યતીર્થે સમાસાદ્ય બ્રાહ્મણો મુક્તવાન્ યથા ।
પુરા દ્વિજવરશ્ ચાસીદ્ ગોવિન્દો નામ નામતઃ

તસ્ય ભાર્યા સુસમ્પન્ના બ્રાહ્મણી ચ પતિવ્રતા ।
તસ્યાં સંજનયામાસ પુત્રમ્ એકં ચ સુન્દરમ્

સ બાલ એવ ભવને ક્રીડતે શિશુલીલયા ।
કદાચિદ્ બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠઃ કાષ્ઠમાનયિતું ગતઃ

વનાન્ નીત્વા કાષ્ઠભારં ગૃહે પશ્ચાચ્ ચ ક્ષિપ્તવાન્ ।
ક્રીડન્ન્ આસ્તે શિશુસ્ તત્ર કાષ્ઠભારેણ પીડિતઃ

મમાર બાલકસ્ તત્ર દ્વિજો ન જ્ઞાતવાંસ્ તદા ।
બ્રાહ્મણ્ય્ અપિ તદા તસ્મૈ ન શશંસ ભયાત્ તથા

પુર્નદ્વિજઃ સ ગોવિન્દો વિપિનં સંજગામ હ

બ્રાહ્મણ્ય્ ઉવાચ:
રાવણો બ્રહ્મણઃ પૌત્રસ્ ત્રૈલોક્યં યસ્ય શઙ્કતે ।
સ હતો રામચન્દ્રેણ સપુત્રામાત્યબાન્ધવઃ

એવં પુત્રં વિના સૌખ્યં મર્ત્યે નાકે ન વિદ્યતે ।
યશ આખ્યાયિતં યસ્ય સ્વર્ગાર્થં યસ્ય ભારતી

મિષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણસ્યાર્થે સ્વર્ગવાસો ઽપિ વિદ્યતે ।
પુત્રોત્પત્તિવિનાશાભ્યાં નાપરં સુખદુઃખયોઃ

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યાં નાપરં પાપપુણ્યયોઃ ।
કિં બ્રવીમીતિ હે વત્સ નાનુસૌખ્યં સુતં વિના

એવં બહુવિધં દુઃખં પ્રલપિત્વા પુનઃ પુનઃ ।
બાલં ગૃહગતે વિપ્રે સંગોપ્ય બ્રાહ્મણી તથા

એવં તસ્યાં વિલપન્ત્યાં ગતા રાત્રિર્ યુધિષ્ઠિર ।
ભૂમ્યાં પ્રસુપ્તં ગોવિન્દં પુત્રશોકેન પીડિતા

યાવન્ નિરીક્ષતે ભાર્યા ભર્તારં દુઃખપીડિતમ્ ।
કૃમિરાશિમ્ અયં તાવદ્ ગોવિન્દં નૃપસત્તમ

દુઃખાદ્ દુઃખતરે મગ્ના દૃષ્ટ્વા તં પાતકાન્વિતમ્ ।
એવં દુઃખનિમગ્નાયાઃ શર્વરી વિગતા તદા

પુનઃ પ્રાતસ્ તુ ગોવિન્દો દર્ભાય ચ વનં ગતઃ ।
એવં ન જ્ઞાતવાન્ વિપ્રઃ કાષ્ઠેન ચ હતં સુતમ્

ગતાશ્ ચ દિવસાઃ પઞ્ચબ્રાહ્મણ્યા ગોપિતં ચ યત્ ।
પશુપાલઃ પઞ્ચમે ઽહ્નિ મહિષીરુત્તમાશ્ ચ ગાઃ

અરણ્યે મહિષીર્ મુક્ત્વા ગાશ્ ચ ભોક્તું ગૃહં ગતઃ ।
વિજ્ઞપ્તઃ પશુપાલેન ગોવિન્દો બ્રાહ્મણોત્તમઃ

યાવદ્ ભક્ષામ્ય્ અહં સ્વામિન્ મહિષીર્ ગાશ્ ચ રક્ષય ।
તતઃ સ ત્વરિતો ગાશ્ ચ બ્રાહ્મણો મહિષીઃ પ્રતિ

જગામ મહિષીર્ ગાશ્ ચ વિપ્રસ્ય તસ્ય રક્ષતઃ ।
ધાવમાનસ્ય ગાવશ્ ચ મહિષ્યઃ સઙ્ગમં ગતાઃ

તત્ર પ્રવિષ્ટાસ્ તુ જલે નદ્યા રેવાસુસઙ્ગમે ।
તજ્ જલં પીતમાત્રં તુ ત્વરયા તેન વારિતાઃ

અકામાત્ સલિલં પીત્વા પ્રક્ષાલ્ય નયને શુભે ।
આજગામ તતઃ પશ્ચાદ્ ભવનં દિનસંક્ષયે

ભુક્ત્વા દુઃખાન્વિતો રાત્રૌ ગોવિન્દઃ શયનં યયૌ ।
નિદ્રાભિભૂતો દુઃખેન શ્રમેણૈવ તુ ખેદિતઃ

પુનસ્ તં ચાર્ધરાત્રે તુ તસ્ય ભાર્યા નિરીક્ષતે ।
કૃમિભિર્ વેષ્ટિતં ગાત્રં ક્વચિત્ પશ્યત્ય્ અવેષ્ટિતમ્

પુનઃ સા વિસ્મયાવિષ્ટા તસ્ય ભાર્યા ગુણાન્વિતા ।
ઉવાચ દુષ્કૃતં તસ્ય સાધ્વસાવિષ્ટચેતના

ભાર્યોવાચ:
અતીતે પઞ્ચમે ચાહ્ણિ ઇન્ધનં ક્ષિપતા તુ તે ।
ગૃહે પશ્ચાત્ સ્થિતો બાલસ્ ત્વ્ અજ્ઞાતો ઘાતિતસ્ ત્વયા

મયા તત્ પાતકં ઘોરં ત્વત્ કૃતં ન પ્રકાશિતમ્ ।
તેન પ્રચ્છન્નપાપેન દહ્યમાના દિવાનિશમ્

ન સુખં તવ ગાત્રસ્ય ન ચ પશ્યામિ ચાત્મનઃ ।
નિદ્રા પ્રણષ્ટા મે નાથ રતિશ્ ચૈવ ત્વયા સહ

શ્રૂયતે માનવે શાસ્ત્રે શ્લોકો ગીતો મહર્ષિભિઃ ।
સ્મૃત્વા સ્મૃત્વા ચ તં રાત્રૌ પરિતાપો ન શામ્યતિ

કીર્તનાન્ નશ્યતે ઽધર્મો વર્ધતે ઽસૌ ચ ગૂહનાત્ ।
ઇહ લોકે પરે ચૈવ પાપસ્યાન્તો ન વિદ્યતે

એવં સંચિન્ત્યમાનાહં સ્થિતા રાત્રૌ ભયાતુરા ।
કૃમિરાશિમયં ત્વાં તુ પશ્યામિ કથયામિ કિમ્

પુનશ્ ચ કાન્ત ત્વદ્ દેહં ભ્રૂણહત્યાકૃમિપ્લુતમ્ ।
ક્વચિત્ તુદન્તિ તે ચૈવ ક્વચિન્નષ્ટાઃ સમન્તતઃ

એતત્સંસ્મૃત્ય સંસ્મૃત્ય વિમૃશન્તી પુનઃ પુનઃ ।
ન જાને કારણં કિંચિત્ પૃચ્છામિ કથયસ્વ મે

તડાગં વાપિ સરિતં તીર્થં વા દેવતાલયમ્ ।
યં ગતો ઽસિ પ્રભાવો ઽયં તસ્ય નાન્યસ્ય મે મતિઃ

એવમ્ ઉક્તસ્ ત્વ્ અસૌ વિપ્રઃ કથયામાસ ભારત ।
ભાર્યયા પૂર્વવૃત્તાન્તં રમમાણો નૃપોત્તમ

ગોલુલાયી નિવૃત્ત્યર્થં નર્મદા સઙ્ગમં ગતઃ ।
નાભિમાત્રે જલે મગ્નસ્ તોયં પીતં યથેષ્ટતઃ

નાન્યત્ તીર્થં વિજાનામિ નર્મદા ચ સરિદ્વરા ।
એવં શ્રુત્વા ચ તત્સર્વમ્ ઉપવાસઃ કૃતઃ ક્ષણાત્

ભર્ત્રા સહ ગતા તત્ર સઙ્ગમે વરવર્ણિની ।
સ્નાત્વા વિધિપ્રયુક્તેન સઙ્ગમે સુરપૂજિતે

તર્પયામાસ દેવેશં શઙ્કરં ચ સહોમયા ।
પઞ્ચામૃતૈઃ સ્નાપયિત્વા બ્રાહ્મણ્યા સહિતો દ્વિજ

ગન્ધમાલ્યાદિધૂપૈશ્ ચ નૈવેદ્યૈશ્ ચ સુશોભનૈઃ ।
અપૂજયત્ તત્ર લિઙ્ગં દેવીં કાત્યાયનીં શુભામ્

રાત્રૌ જાગરણં કૃત્વા ભર્ત્રા તેન સહૈવ સા ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે દ્વિજં સમ્પૂજ્ય યત્નતઃ

ગોદાનેન હિરણ્યેન વસ્ત્રેણાન્નેન ભારત ।
ગોવિન્દઃ પૂજયામાસ સ્વશક્ત્યા બ્રાહ્મણં શુભમ્

ઉક્તશ્ ચાકાશવાણ્યા તુ તીર્થં ગુહ્યાવતી ત્વ્ ઇદમ્ ।
ગુહ્યેશ્વરં તત્ર લિઙ્ગં પાતાલાદુત્થિતં તદા

ગુહ્યાવતીનર્મદયોઃ સઙ્ગમો ગુણવાનભૂત્ ।
મુક્તપાપો ગૃહં યાતઃ સ્વભાર્યાસહિતો દ્વિજઃ

એતત્ તીર્થં પાપહરં બાલહત્યાપ્રણાશનમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા ચ જપ્ત્વા ચ દત્ત્વા બ્રાહ્મણભોજનમ્

ઉપાસ્ય શ્રાદ્ધકરણાત્ તિલોદકપ્રદાનતઃ ।
નિવસેચ્છિવલોકે હિ યાવદ્ આહૂત સંપ્લવમ્