સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 79

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે કુણ્ડલેશ્વરમહિમા અનુવર્ણનોનામ અષ્ટસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 79
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ તુ રાજેન્દ્ર પિપ્પલેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
યત્ર સિદ્ધો મહાયોગી પિપ્પલાદો મહાતપાઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
પિપ્પલાદસ્ય ચરિતં શ્રોતુમિચ્છામ્ય્ અહં પ્રભો ।
માહાત્મ્યં તસ્ય તીર્થસ્ય યત્ર સિદ્ધો મહાતપાઃ

કસ્ય પુત્રો મહાભાગ કિમર્થં તપ્તવાંસ્ તપઃ ।
એતદ્ વિસ્તરતઃ સર્વં કથયસ્વ મમાનઘ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
મિથિલાસ્થો મહાભાગ વેદવેદાઙ્ગપારગઃ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યશ્ ચ પુરતશ્ ચચાર વિપુલં તપઃ

તાપસી તસ્ય ભગિની યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ધીમતઃ ।
ચચાર સાપિ તત્રસ્થા શુશ્રૂષન્તી મહત્તપઃ

તતસ્ ત્વ્ એકસ્મિન્ સમયે સ્નાતાહનિ રજસ્વલા ।
અન્તર્વાસં કૃતવતી દૃષ્ટ્વા કર્કટકં રહઃ

યાજ્ઞવલ્ક્યો ઽપિ તદ્ રાત્રૌ પરિધાનેન તેન વૈ ।
સ્વપ્નં દૃષ્ટ્વાત્યજચ્ છુક્રં પ્રભાતે ઽન્વૈષયત્ પુનઃ

તત સા બ્રાહ્મણી તાત કિમ્ અન્વેષ્યસિ ભારત ।
કેન કાર્યં તવ વિભો વદસ્વ મમ તત્ત્વતઃ

યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ:
અપવિત્રો મયા ભદ્રે સ્વપ્નો દૃષ્ટો ઽદ્ય વૈ નિશિ ।
શુક્લં મે ચાત્ર વસ્ત્રં સ્વં નિક્ષિપ્તં તન્ ન દૃશ્યતે

તચ્છ્રુત્વા બ્રાહ્મણી વાક્યં ભીતભીતાભવન્ નૃપ ।
તદ્વસ્ત્રં તુ મયા બ્રહ્મન્ સ્નાત્વાન્તર્ધાનકં કૃતમ્

તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા હાહેત્યુક્ત્વા મહાતપાઃ ।
પપાત સહસા ભૂમૌ છિન્નમૂલ ઇવ દ્રુમઃ

કિમ્ એતદ્ ઇતિ જલ્પન્તમ્ આકાશાદ્ વાગ્વિનિર્ગતા ।
તોષયન્તી ચ તં વિપ્રં પ્રોવાચ નૃપતે તદા

નાસ્ય દોષો મયા દૃષ્ટસ્ તવ ચૈવ શુભવ્રતે ।
તવ ગર્ભોદયો યેન તત્ર દૈવં પરાયણમ્

ન વિનાશો ઽસ્ય કર્તવ્યો યાવત્ કાલસ્ય પર્યયઃ ।
તથેતિ વ્રીડિતા સા ચ દુર્મનેતિ વિમાનતઃ

પાલયામાસ તં ગર્ભં યાવત્ પુત્રો વ્યજાયત ।
જાતમાત્રં તુ તં ગર્ભં કથયિત્વા ન કંચન

અશ્વસ્થવૃક્ષમાસાદ્ય સોત્સસર્જ મહીતલે ।
યાનિ સત્ત્વાનિ લોકેષુ સ્થાવરાણિ ચરાણિ વૈ

તાનિ વૈ પાલયન્ત્વ્ એનં બાલકં ત્યજતિ સ્મ સા ।
એવમુક્ત્વા તતઃ સાધ્વી બ્રાહ્મણી નૃપસત્તમ

યથાગતં જગામાથ સાવસ્થાય મુહૂર્તકમ્ ।
પાદૌ પાણી વિનિક્ષિપ્ય વિમૃજ્ય નયને શૂભે

આસ્યં ચ વિકૃતં કૃત્વા રુરોદોચ્ચૈરનાથવત્ ।
તેન શબ્દેન વિત્રસ્તાઃ સ્થાવરા જઙ્ગમાશ્ ચ યે

અકમ્પયત્ મહીં તાત સશૈલવનકન્દરામ્ ।
તતો જ્ઞાત્વા મહદ્ભૂતં ક્ષુધાવિષ્ટં દ્વિજર્ષભમ્

ન જહાતિ નગશ્ છાયામાર્પયચ્ ચ તતઃ પયઃ ।
આપ્યાયિતસ્ તતસ્ તેન અમૃતેનૈવ ભારત ।
તતઃ સ ચિન્તયાવિષ્ટો નિર્મમે ગ્રહગોચરમ્

તેન ક્રૂરસમ્ આચારઃ ક્રૂરદૃષ્ટ્યા નિરીક્ષિતઃ ।
પપાત સહસા ભૂમૌ શનૈશ્ચારી શનૈશ્ચરઃ

શનૈશ્ચરં બાલકો ઽપિ પાદેનૈવ પરામૃશત્ ।
પીડિતઃ સો ઽપિ બાલેન ઉવાચ વચનં તદા

કિં મયા ઽપકૃતં વિપ્ર પિપ્પલાદ મહામુને ।
નિષ્ક્રામન્ ગગને ચૈવ પાતિતો ધરણીતલે

સૌરિણાપ્ય્ એવમ્ ઉક્તસ્ તુ પિપ્પલાદો મહામુનિઃ ।
ક્રોધરૂપો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં તચ્ છૃણુષ્વ નરાધિપ

પિતૃમાતૃવિહીનસ્ય બાલભાવસ્ય દુર્મતે ।
પીડાં કરોષિ કસ્માત્ ત્વં સૌરે ત્વમ્ અવશેષિતઃ

શનૈશ્ચર ઉવાચ:
ક્રૂરસ્વભાવસંજાતા મમ દૃષ્ટિ દ્વિજોત્તમ ।
મુઞ્ચ ત્વં માં ચ કર્તાહં યદ્ બ્રવીષિ ન સંશયઃ

પિપ્પલાદ ઉવાચ:
અદ્ય પ્રભૃતિબાલાનાં જન્મતઃ ષોડશીઃ સમાઃ ।
પીડા ત્વયા ન કર્તવ્યા એષ તે સમયઃ પરઃ

એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં ચોક્ત્વા પ્રજગામ યથાગતઃ ।
દેવમાર્ગં શનૈશ્ચારી પ્રણમ્ય ઋષિસત્તમમ્

તતશ્ ચાદર્શનં તત્ર ગતવાન્ સ મહાગ્રહઃ ।
વિચિન્તયાનશ્ ચૈકાકી ક્રોધેન કલુષીકૃતઃ

આગ્નેયીં હિ દિશં ધ્યાત્વા જનયામાસ પાવકમ્ ।
કૃત્ત્વા માંસં જુહાવાગ્નૌ ક્રિયાસમ્ભવતત્ત્વતઃ

તાવચ્ ચ જનિતા કૃત્યા જ્વાલામાલાવિભૂષિતા ।
હુતભુક્સદૃશાકારા કિંકરોમીતિ ચાબ્રવીત્

શોષયામિ સમુદ્રં કિં ચૂર્ણયામિ ચ પર્વતમ્ ।
ભૂમિં ચ વેષ્ટયામીહ પાતયિત્વા નભસ્તલમ્

કસ્ય મૂર્ધ્નિ પતિષ્યામિ ઘાતયામિ ચ કં દ્વિજ ।
શીઘ્રમાદિશ મે કાર્યં ન કાલાતિક્રમો ભવેત્

તસ્યાસ્ તદ્ વચનં શ્રુત્વા પિપ્પલાદો મહાતપાઃ ।
ક્રોધરક્તાન્તનયન ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

મહતા ક્રોધવેગેન મયા ત્વં ચિન્તિતા શુભે ।
પિતા મે યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ તુ તં ત્વં ઘાતય માચિરમ્

એવમુક્તા તુ સા શીઘ્રં સ્ફુટન્તીવ નભસ્ તલમ્ ।
મિથિલાસ્થો મહાપ્રાજ્ઞો યત્ર તેપે મહાતપાઃ

યાવત્ પશ્યતિ દિઙ્માર્ગં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્ ।
યાજ્ઞવલ્ક્યો મહાતેજાસ્ તદ્ભૂતં સમુપસ્થિતમ્

તાં દૃષ્ટ્વા સહસાયાન્તીં ભીતભીતો મહામુનિઃ ।
ભૂતેનાક્રમિતો વિપ્રો જનકં નૃપતિં યયૌ

શરણાર્થમ્ અનુપ્રાપ્તં વિદ્ધિ માં નૃપસત્તમ ।
મહાભૂતાચ્ ચ માં રક્ષ યદિ શક્નોષિ માનદ

રાજોવાચ:
બ્રહ્મતેજોભવમ્ ભૂતમ્ અનિવાર્યં દુરાસદમ્ ।
પ્રભુર્ નૈવાદ્ય શક્નોમિ અન્યં ગચ્છ મહામતે

તતશ્ ચાન્યં નૃપશ્રેષ્ઠં શરણાર્થી મહાતપાઃ ।
જગામ તેન ચૈવોક્ત ઇન્દ્રસ્ય શરણં યયૌ

દેવરાજ નમસ્તે ઽસ્તુ મહાભૂતાચ્ ચ રક્ષ મામ્ ।
તસ્ય તદ્ વચનં શ્રુત્વાબ્રવીદ્ ઇન્દ્રસ્ તદા વચઃ

ન ચ શક્તઃ પરિત્રાતું બ્રહ્મતેજો હિ દુઃસહમ્ ।
તતશ્ ચ બ્રહ્મભવનં બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્તમઃ

જગામ વિષ્ણુભવનં શક્તો ઽપિ ત્યક્તવાન્ ભયાત્ ।
તતઃ સ પરમોદ્વિગ્નો નિરાશો જીવિતે નૃપ

અનુગમ્યમાનો ભૂતેન અગચ્છચ્ ચ મહેશ્વરમ્ ।
તસ્ય યોગબલોપેતો મહાદેવસ્ય પાણ્ડવ

નખમાંસાન્તરે લુપ્તો યથા દેવો ન પશ્યતિ ।
અદૃષ્ટમ્ અગમદ્ ભૂતં જ્વલનાર્કસમપ્રભમ્

મુઞ્ચ મુઞ્ચેતિ પુરુષ મુઞ્ચેશ્વરમ્ ઉવાચ હ ।
એવમ્ ઉક્તો મહાદેવસ્ તેન ભૂતેન ભારત

યોગીન્દ્રં દર્શયામ્ આસ નખમાંસાન્તરે સ્થિતમ્ ।
સંસ્થાપ્ય કૃત્યાં ભૂતેશો જ્વલત્કાલાનલપ્રભામ્

ઉવાચ મા ભૈસ્ત્વં વિપ્ર મા ચ ગચ્છ મહામુને ।
તતસ્ તં સૂક્ષ્મદેહસ્થં મહાદેવો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્

કિમસ્ય ત્વં મહાભૂત કર્તા કૃત્ય વદસ્વ મે ।
કૃત્યોવાચ:
ક્રોધદીપ્તેન દેવેશ પિપ્પલાદેન ચિન્તિતા

અસ્ય દેહે પતિષ્યામિ અહિંસ્યાં વિદ્ધિ માં પ્રભો ।
એતચ્ છ્રુત્વા મહાદેવો ભૂતસ્ય વદનાચ્ ચ્યુતમ્

વરિષ્ઠં બન્ધયામાસ યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ઘાતકમ્ ।
યોગીશ્વરં તં વિપ્રેન્દ્રં દત્ત્વાભીતિં યુધિષ્ઠિર

વિસર્જયિત્વા દેવસ્ તં તત્રૈવાન્તરધીયત ।
પ્રેષયિત્વા તુ તં ભૂતં પિપ્પલાદો ઽપિ દુર્મનાઃ

માતાપિતૃવિહીનસ્ તુ નર્મદાતટમ્ આશ્રિતઃ ।
એકનિષ્ઠો નિરાહારો વર્ષાણિ ષોડશૈવ તુ

તોષયામાસ દેવેશમ્ ઉમયા સહ શઙ્કરમ્ ।
હર ઉવાચ:
પરિતુષ્ટો ઽસ્મિ તે વિપ્ર તપસાનેન સુવ્રત

વરં વૃણીષ્વ તે દદ્યાં મનસાભીપ્સિતં શુભમ્ ।
પિપ્પલાદ ઉવાચ:
યદિ મે ભગવાંસ્ તુષ્ટો યદિ દેયો વરો મમ

અત્ર સન્નિહિતો દેવ મમ નામ્ના ચ શઙ્કર ।
એવમ્ ઉક્તસ્ તથેત્ય્ ઉક્ત્વા પિપ્પલાદં મહામુનિમ્

જગામાદર્શનં દેવો ભૂતસઙ્ઘૈર્ નિષેવિતઃ ।
પિપ્પલાદો ગતે દેવે સ્નાત્વા તત્ર મહામ્ભસિ

સ્થાપયિત્વા મહદેવં જગામોત્તરપર્વતમ્ ।
તત્ર તીર્થે નરો ભક્ત્યા સ્નાત્વા મન્ત્રયુતો નૃપ

તર્પયિત્વા પિતૄન્ દેવાન્ પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્ ।
અશ્વમેધસ્ય યજ્ઞસ્ય ફલં પ્રાપ્નોત્ય્ અનુત્તમમ્

મૃતો રુદ્રપુરં યાતિ પિપ્પલેશ્વરસન્નિધૌ ।
અથવા ભોજયેદ્ વિપ્રાન્ પિતૄન્ ઉદ્દિશ્ય ભક્તિતઃ

દ્વાદશાબ્દસહસ્રાણિ તૃપ્તા ગચ્છન્તિ સદ્ગતિમ્ ।
સંન્યાસેન તુ યઃ કશ્ચિત્ તત્ર તીર્થે તનું ત્યજેત્

અનિવર્તિકા ગતિસ્ તસ્ય યથા મે શઙ્કરો ઽબ્રવીત્ ।
એતત્ સર્વં સમાખ્યાતં યત્ ત્વં માં પરિપૃષ્ટવાન્

માહાત્મ્યં પિપ્પલાદસ્ય પિપ્પલેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
એતત્ પુણ્યં પાપહરં ધન્યં દુઃખપ્રણાશનમ્

પઠતાં શૃણ્વતાં ચૈવ સર્વપાપપ્રમોચનમ્