સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 76

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે દેવતીર્થમહિમાનુવર્ણનો નામ પઞ્ચસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 76
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતોગચ્છેચ્ ચ રાજેન્દ્ર ગુહાવાસીતિ ચોત્તમમ્ ।
યત્ર સિદ્ધો મહાદેવો ગુહાવાસીતિ શઙ્કરઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કેન કાર્યેણ વિપ્રેન્દ્ર ગુહાવાસીતિ શઙ્કરઃ ।
એતદ્ વિસ્તરતઃ સર્વ કથયસ્વ મમાનઘ

શ્રોતુમ્ ઇચ્છામ્ય્ અહં દેવ સર્વં કૌતૂહલં હિ મે ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
મહાપ્રશ્નઃ કૃતો માં યો મહાપ્રાજ્ઞ નરેશ્વર

પુરાણે વિસ્તરો ઽપ્ય્ અસ્ય ન શક્યો હિ મયાધુના ।
વૃદ્ધભાવાત્ કથયિતુમ્ અહં ચ બહુકાલિકઃ

પૂર્વ દારુવને વિપ્રા વસન્તિ સ્મ સુરૈઃ સમાઃ ।
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશ્ ચ વાનપ્રસ્થો યતિસ્ તથા

સ્વધર્મનિરતાનાં ચ કથિતં પરમં પદમ્ ।
તાવદ્વસન્તસમયે કસ્મિંશ્ચિત્ કારણાન્તરે

વિમાનસ્થો મહાદેવો ગમ્યમાનોમયા સહ ।
દદર્શ ચ જનાવાસં વેદધ્વનિનિનાદિતમ્

અગતાગતસંવાસં સર્વપાપક્ષયં કરમ્ ।
તદ્દૃષ્ટ્વા મુદિતાં દેવીં હર્ષગદ્ગદયા ગિરા

ઉવાચ વચનં દેવો દૃષ્ટ્વા તાપસયોષિતઃ ।
નાન્યં દેવં ન વૈ ધર્મં ધ્યાયન્તિ હિમનન્દિનિ

એતચ્ છ્રુત્વા પરં વાક્યં દેવદેવેન ભાષિતમ્ ।
કૌતૂહલસમાવિષ્ટા શઙ્કરં પુનર્ અબ્રવીત્

યત્ ત્વયોક્તં મહાદેવ પતિધર્મપરાસ્ત્રિયઃ ।
તાસામ્ અનઙ્ગો ભૂત્વા ત્વં ચરિત્રં ક્ષોભય પ્રભો

મહાદેવ ઉવાચ:
ત્વયોક્તં વચનં દેવિ ન ચૈતદ્ રોચતે પ્રિયે ।
બ્રાહ્મણા હિ મહાભાગા ન તેષાં વિપ્રિયં ચરેત્

મન્યુપ્રહરણા વિપ્રાશ્ ચક્રપ્રહરણો હરિઃ ।
ચક્રાત્ તીક્ષ્ણતરો મન્યુસ્ તસ્માદ્ વિપ્રં ન કોપયેત્

ન તે દેવા ન તે લોકાસ્ તે નાગા નાસુરાસ્ તથા ।
દૃશ્યન્તે ચ ત્રિભિર્ લોકૈર્ એતૈર્ ઉષ્ટૈર્ ન વઞ્ચિતાઃ

તેષાં ક્ષોભકરઃ પ્રાયઃ સ્વર્ગભોગફલચ્યુતઃ ।
યેષાં તુષ્ટા મહાભાગા બ્રાહ્મણાઃ ક્ષિતિદેવતાઃ

તેષાં ધર્મસ્ તથાર્થશ્ ચ કામો મોક્ષો ન સંશયઃ ।
એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગે આગ્રહસ્ત્યજ્યતામ્ અયમ્

એતલ્ લોકવિરુદ્ધં હિ યદીચ્છસિ વશે સુખમ્ ।
દેવ્ય્ ઉવાચ:
નાહં તે દયિતા દેવ નાહં તે વશવર્તિની

અન્યાયધર્ષણાં ચાત્ર સર્વાસાં કુરુ સુવ્રત ।
લોકાલોકે મહાદેવ અશક્યં નાસ્તિ તે વિભો

ક્રિયતાં મમ દેવૈતત્પરં કૌતૂહલં પ્રભો ।
એવમ્ ઉક્તો મહાદેવો દેવ્યાઃ પ્રિયહિતે રતઃ

કૃત્વા કાપાલિકં રૂપં યયૌ દારુવનં પ્રતિ ।
મહાહિનાં જટાજૂટં નિયમ્ય શશિભૂષણઃ

કઙ્કત્રાણં પરં કૃત્વા તથા સૌવર્ણકુણ્ડલે ।
વ્યાઘ્રચર્મપરીધાનો હારકેયૂરભૂષિતઃ

નૂપુરારાવનિર્ઘોષૈઃ કમ્પયંશ્ ચ વસુન્ધરામ્ ।
મહાડમરુઘોષેણ વીરઘણ્ટાનિનાદિના

પ્રભાતસમયે પ્રાપ્તે તત્ર દારુવનં ગત ।
તાવદ્ વિપ્રજનઃ સર્વઃ પુષ્પમૂલફલાશનઃ

નિર્ગતો બહુભિઃ સાર્ધં પઠ્યમાન ઇતસ્ તતઃ ।
તદ્દૃષ્ટ્વા મહદાશ્ચર્યરૂપં દેવસ્ય ભારત

યુવતીજનઃ પ્રમત્તશ્ ચ કામેન કલુષીકૃતઃ ।
સુરૂપં પરમં દૃષ્ટ્વા સર્વાસ્ તાશ્ ચ વરાનનાઃ

ક્લેશભાવં તદાગચ્છન્ યાશ્ ચ દારુવને સ્ત્રિયઃ ।
વિકારા બહવસ્ તાસાં દેવં દૃષ્ટ્વા મનોજવમ્

સંજાતા વિપ્રપત્નીનાં તાં શૃણુષ્વ નૃપોત્તમ ।
પરિધાનં ન જાનન્તિ પરિભ્રષ્ટં કરોદ્યતાઃ

દાતુકામા તથા ભૈક્ષ્યં ચેષ્ટિતું નૈવ શક્યતે ।
કાચિદ્ દૃષ્ટ્વા મહાદેવં રૂપયૌવનગર્વિતા

ઉત્સઙ્ગે સંસ્થિતં વાલં પતિતં વ્યસ્મરત્ તતઃ ।
કામબાણહતા ચાન્યા બાહુભ્યાં પીડતિ સ્તનૌ

નિઃશ્વસન્તી તથા ચાન્યા ન કિંચિત્ પરિજલ્પતે ।
એવમ્ અક્ષોભયત્ સર્વા મહેશઃ પતિદેવતાઃ

ચાલિતાસ્તા વિદિત્વા તુ નિર્જગ્મુર્ દ્વારિસત્વરાઃ ।
સંચિતાઃ પરમં કૃત્વા સર્વા દેવો મહેશ્વરઃ

ક્ષોભયિત્વા ગણં સ્ત્રીણાં ગતશ્ ચાદર્શનં ચ તમ્ ।
તતો વિપ્રગણઃ સર્વઃ સમાયાતો દદર્શ હ

ક્ષોભિતં સ્ત્રીજનં સર્વં હરેણ ક્રોધમાવિશત્ ।
ક્રોધાવિષ્ટો દ્વિજઃ કશ્ચિદ્ દણ્ડમ્ ઉદ્યમ્ય ધાવતિ

કુઠારહસ્તો હ્ય્ અપરસ્ તથાન્યો દર્ભમુષ્ટિમાન્ ।
ઇતશ્ચેતશ્ચ તે સર્વે ભ્રમિત્વા તચ્ ચ કાનનમ્

એકીભૂતા મહાત્માનો વ્યાજહુશ્ ચ રુષા ગિરમ્ ।
યદિ દત્તં હુતં કિંચિદ્ ગુરવસ્તોષિતા યદિ

તેન સત્યેન દેવસ્ય લિઙ્ગં પતતુ ભૂતલે ।
એવં સત્યપ્રભાવેણ વચનેન દ્વિજન્મનામ્

દેવસ્ય પશ્યતો લિઙ્ગં પતિતં ધરણીતલે ।
હાહાકારો મહાનાસીલ્ લોકાલોકે તુ ભારત

દેવસ્ય પતિતં લિઙ્ગં જગત્ય્ એવ મહાક્ષયમ્ ।
પતમાનસ્ય લિઙ્ગસ્ય શબ્દો ઽભૂત્ તત્ર દારુણઃ

પતન્તિ પર્વતાગ્રાણિ શોષમ્ આયાન્તિ સાગરાઃ ।
દેવસ્ય પતિતે લિઙ્ગે વિમાનૈર્ દેવદાનવાઃ

સમેત્ય સહિતાઃ સર્વે બ્રહ્મણા પરમેષ્ઠિના ।
કૃતાઞ્જલિપુટા દેવં સ્તુવન્તિ વિવિધૈઃ સ્તવૈઃ

તતસ્ તુષ્ટો જગન્નાથો દેવાનાં વરદો ઽભવત્ ।
દેવો ઽપિ પતિતે લિઙ્ગે શાપેન ધરણીતલે

ગત્વા દારુવનં વિપ્રાંસ્ તોષયામાસ ભારત ।
વિશ્વામિત્રો વશિષ્ઠાદ્યા જાબાલિર્ અથ કાશ્યપઃ

સમેત્ય સહિતાઃ સર્વે તમ્ ઊચુસ્ ત્રિપુરાન્તકમ્ ।
મહાજનો ઽપિ બલવાન્ નાવજ્ઞેયઃ સુરેશ્વરઃ

ક્ષાન્તિયુક્તો ઽપિ ભૂત્વા ચ ભવિષ્યસિ ગતક્લમઃ ।
વિધ્વંસિતા વિપ્રદારા યદ્ એતલ્ લિઙ્ગમ્ ઉત્તમમ્

પતિતં તે મહાદેવ એતત્ પુણ્યં ભવિષ્યતિ ।
તત્પુણ્યં નાગ્નિહોત્રેણ અગ્નિષ્ટોમૈર્ ન લભ્યતે

યચ્છર્મ રુદ્ર પ્રાપ્સ્યન્તિ માનવા લિઙ્ગપૂજયા ।
દેવાનાં ચૈવ યક્ષાણાં ગન્ધર્વોરગરક્ષસામ્

વચનેન તુ વિપ્રાણામ્ એતત્ પુણ્યં ભવિષ્યતિ ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાણાં દર્શનેન ચ યત્ફલમ્

તત્ફલં તસ્ય લિઙ્ગસ્ય દર્શને સકલં લભેત્ ।
એવમ્ ઉક્તો જગન્નાથઃ પ્રણિપત્ય દ્વિજોત્તમાન્

મુદા પરમયા યુક્તસ્ તાંશ્ ચૈવ પ્રત્યભાષત ।
બ્રાહ્મણા જઙ્ગમં તીર્થં નિર્જલં સર્વકામિકમ્

યેષાં વાક્યોદયેનૈવ શુદ્ધ્યન્તિ મલના જનાઃ ।
કિંચિત્ તીર્થં ન હિ ક્ષેત્રમૂષરં ગહ્વરાણિ ચ

બ્રાહ્મણાચ્ છ્રેષ્ઠમ્ ઉદ્દિષ્ટં યત્ર ગત્વા વિશુદ્ધ્યતિ ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્ તથા

એકસ્યા વિપ્રવાક્યસ્ય કલા નાર્હન્તિ ષોડશીમ્ ।
અભિનન્દ્ય દ્વિજાન્ સર્વાન્ અનુજ્ઞાતો મહાનૃષિઃ

તતો ઽગાચ્ ચ મહાદેવો નર્મદાતટમ્ ઉત્તમમ્ ।
પરમ વ્રતમ્ આસ્થાય ગુહાવાસં મહાર્બુદમ્

મૌનં ચચાર ભગવાઞ્જપધ્યાનરતઃ સદા ।
સમાપ્તે નિયમે તાત સ્થાપયિત્વા મહેશ્વરમ્

વન્દ્યમાનઃ સુરૈઃ સાર્ધં કૈલાસમ્ અગમત્ પ્રભુઃ ।
નર્મદાયાસ્ તટે યેન સ્થાપિતઃ પરમેશ્વરઃ

તેનૈવ કારણેનાસૌ નર્મદેશ્વરમુત્તમમ્ ।
યદ્ યદ્ આચરતિ શ્રેષ્ઠસ્ તત્તદ્ એવેતરો જનઃ

સ યત્પ્રમાણં કુરુતે લોકસ્ તદ્ અનુવર્તતે ।
તત્ર તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા વિધિના સુજિતેન્દ્રિયઃ

અર્ચયિત્વા મહાદેવમ્ અશ્વમેધફલં લભેત્ ।
પિતૃભ્યો દદતે યસ્ તુ તિલપુષ્પકુશોદકમ્

ત્રિસપ્તપુરુષાસ્ તસ્ય સ્વર્ગે પાણ્ડવ મોદન્તે ।
યસ્ તુ ભોજયતે વિપ્રાન્ યથાશક્ત્યા નરોત્તમઃ

તસ્ય તીર્થપ્રભાવેણ દત્તં ભવતિ ચાક્ષયમ્ ।
સુવર્ણં રજતં વાપિ બ્રાહ્મણેભ્યો યુધિષ્ઠિર

દદતે તોયમ્ આસ્પૃશ્ય સો ઽગ્નિષ્ટોમફલં લભેત્ ।
અષ્ટમ્યાં ચ ચતુર્દશ્યાં પૂજયેચ્ ચ વિશેષતઃ

નર્મદેશ્વરમ્ આસાદ્ય અવાપ્તં જન્મનઃ ફલમ્ ।
અગ્નિવેશે જલે વાપિ અનાશકમૃતશ્ ચ યઃ

અનિવર્તિકા ગતિસ્ તસ્ય યથા મે શઙ્કરો ઽબ્રવીત્ ।
એતત્ કીર્તયતે યસ્ તુ નર્મદેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્

ભક્ત્યા શૃણોતિ યો રાજન્ન્ અશ્વમેધફલં લભેત્