સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 72

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે દ્વીપેશ્વરવર્ણનો નામૈકસપ્તતિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 72
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
નર્મદાસઙ્ગમં પુણ્યં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્ ।
તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ પૂજયિત્વા મહેશ્વરમ્

આગચ્છન્તી પુરા લોકે નર્મદા ભરતર્ષભ ।
સ્તુતા પૂર્વં નમસ્કૃત્ય દેવૈર્ બ્રહ્મર્ષિભિસ્ તથા

ત્વયા પવિત્રિતં પુણ્યં મર્ત્યલોકં ચરાચરમ્ ।
અપાં રૂપગતા રેવા હરસ્ય પરમા કલા

ઉમા કાત્યાયની ગઙ્ગા યમુના ચ સરસ્વતી ।
ચામુણ્ડા ચર્ચિકા દેવી રેવા ત્વં સપ્તકલ્પગા

શિવજા પ્રવહા પુણ્યા મેકલાદ્રિસુતા સ્તુતા ।
યજ્ઞયૂપા ચ મૂર્ધા ચ સ્વર્ગમોક્ષપ્રદા તથા

તારિણી સર્વભૂતાનાં પાપઘ્ની ચ તરઙ્ગિણી ।
લક્ષ્મીઃ સ્વાહા સ્વધા ચૈવ પુરુહૂતા યશસ્વિની

ત્વયા વ્યાપ્તં જગત્કૃત્સ્નમ્ અપાં રૂપેણ સુવ્રતે ।
સઙ્ગમં સિદ્ધલિઙ્ગં ચ સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

અત્ર દત્તં હુતં સર્વમ્ એતદ્ ભવતિ ચાક્ષયમ્ ।
અત્યદ્ભુતં મહારાજ નર્મદાસ્નાનમ્ અર્ચનમ્

અનેકાનિ સહસ્રાણિ વિમાનાનિ યુધિષ્ઠિર ।
નાનારત્નપ્રભાજાલૈઃ સૂર્યકોટિસમાનિ ચ

ગતાનિ ધર્મરાજસ્ય પુરીં વીણાદિનિઃ સ્વનૈઃ ।
નાદયન્તિ દિવં ભૂમિં વેદનિર્ઘોષણાદિભિઃ

એકસ્મિન્ સમયે દૃષ્ટ્વાશ્ચર્યં વૈવસ્વતો નૃપઃ ।
અત્રિશ્ ચૈવ વશિષ્ઠશ્ ચ પુલસ્ત્યઃ પુલહઃ ક્રતુઃ

ઇત્યાદ્યાઃ સપ્ત મુનયો ધર્માધર્મવિચારકાઃ ।
શિવેન સ્થાપિતાઃ પૂર્વં હરિણા બ્રહ્મણા તથા

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
અક્ષીણકર્મબન્ધુસ્ તુ પુરુષો મુનિસત્તમ ।
પરં પદમ્ અવાપ્નોતિ તન્ મે કથય કલ્પગ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
વિષ્ણુના કથિતં પૂર્વં બ્રહ્મણે ચ મહાત્મને ।
પ્રપદ્યે પુણ્ડરીકાક્ષં દેવં નારાયણં હરિમ્

લોકનાથં સહસ્રાક્ષમ્ અક્ષરં પરમં પદમ્ ।
ભગવન્તં પ્રપદ્યે ઽહં ભૂતભવ્યભવત્પ્રભુમ્

સ્રષ્ટારં સર્વભૂતાનામ્ અનન્તબલપૌરુષમ્ ।
પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રપદ્યે સત્યમ્ અવ્યયમ્

હિરણ્યગર્ભં ભૂગર્ભમ્ અમૃતં વિશ્વતોમુખમ્ ।
અનશ્વરમનાથં ચ પ્રપદ્યે ભાસ્કરદ્યુતિમ્

સહસ્રશિરસં દેવં વૈકુણ્ઠં તાર્ક્ષ્યવાહનમ્ ।
પ્રપદ્યે સૂક્ષ્મમ્ અચલં વરેણ્યમ્ અભયપ્રદમ્

નારાયણં હરિં ચૈવ યોગાત્માનં સનાતનમ્ ।
શરણ્યં સર્વલોકાનાં પ્રપદ્યે ધ્રુવમીશ્વરમ્

યઃ પ્રભુઃ સર્વભૂતાનાં યેન સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
યઃ સંહારકરો દેવઃ સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ

યસ્માજ્ જાતઃ પુરા બ્રહ્મા પદ્મયોનિઃ પ્રજાપતિઃ ।
પ્રસીદતુ સ મે વિષ્ણુઃ પિતામહપરઃ પ્રભુઃ

પુરા લયે તુ સંપ્રાપ્તે નષ્ટે લોકે ચરાચરે ।
એકસ્ તિષ્ઠતિ યોગાત્મા સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ

જયેદ્ યઃ પૃથિવીં સત્યં કાલો ધર્મઃ ક્રિયાફલમ્ ।
ગણાકારઃ સ તાં વાચો વાસુદેવઃ પ્રસીદતુ

યોગાવાસ નમસ્તુભ્યં સર્વાવાસ વરપ્રદ ।
યજ્ઞભોગિન્ પઞ્ચભોગિન્ નારાયણ નમો ઽસ્તુ તે

ચતુર્મૂર્તે જગદ્ધામ લક્ષ્મીવાસ વરપ્રદ ।
વિશ્વાવાસ નમસ્તે ઽસ્તુ સાક્ષીભૂત જગત્પતે

અજેયઃ ષડ્વિભાગૈકવિશ્વમૂર્તિર્ વૃષાકપિઃ ।
મૃગાધિપશ્ ચ કાલશ્ ચ નમસ્ તે જ્ઞાનસાગર

અવ્યક્તાદણ્ડમ્ ઉત્પન્નમ્ અવ્યક્તાદ્ અપરઃ પ્રભુઃ ।
યસ્માત્ પરતરં નાસ્તિ તમ્ અસ્મિ શરણં ગતઃ

ચિન્તયન્તો હિ યં નિત્યં બ્રહ્મેશાનાદયઃ પ્રભુમ્ ।
એકાંશેન જગત્સર્વં યો વિષ્ટભ્ય વિભુઃ સ્થિતઃ

અગ્રાહ્યો નિર્ગુણઃ શાસ્તા તમ્ અસ્મિ શરણં ગતઃ ।
દિવાકરસ્ય સોમસ્ય મધ્યે જ્યોતિર્ ઇવ સ્થિતમ્

ક્ષેત્રજ્ઞ ઇતિ યં પ્રાહુઃ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ।
સાંખ્યયોગેન યે ચાન્યે સિદ્ધાશ્ ચૈવ મહર્ષયઃ

યં વિદિત્વા વિમુચ્યન્તે સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ।
નમસ્તે સર્વતોભદ્ર સર્વતો ઽક્ષિશિરોમુખ

નિર્વિકાર નમસ્તે ઽસ્તુ આદિકલ્પ હૃદિ સ્થિત ।
અતીન્દ્રિય નમસ્તુભ્યં પરમાત્મન્ નમો ઽસ્તુ તે

યે ચ ત્વામ્ અભિજાનન્તિ સંસારે ન વસન્તિ તે ।
રાગદ્વેષવિનિર્મુક્તા લોભમોહવિવાર્જિતાઃ

અશરીરઃ સુગુપ્તઃ સન્ સર્વદેહેષુ તન્ મયઃ ।
અવ્યક્તબુદ્ધ્ય્ અહંકારમહાભૂતેન્દ્રિયાણિ ચ

ત્વયિ તાનિ ન તેષુ ત્વં તે ચ તાનિ ન તુ સ્વયમ્ ।
અવ્યક્તો નાતિકૂટસ્થો ગુણાનાં પ્રભુરીશ્વરઃ

આવર્તો હેતુર્ અહિતઃ પ્રભુઃ સ્વાત્મવ્યવસ્થિતઃ ।
નમસ્તે પુણ્ડરીકાક્ષ વાસુદેવ નમો ઽસ્તુ તે

ઈશ્વરો ઽસિ જગન્નાથ કિમ્ અતઃ પરમુચ્યતે ।
ભક્તાનાં મુક્તિદસ્ ત્વં ચ ગુરુશ્ ચ ત્રિદશેશ્વરઃ

સમે ભૂતપતિસ્ ત્વં હિ પ્રભુર્ જન્મનિ જન્મનિ ।
અહંકારેણ બદ્ધો વા તથા સત્ત્વાદિભિર્ ગણૈઃ

પૃથિવીં યાતુ મે ઘ્રાણં યાતુ મે રસનાજલમ્ ।
ચક્ષુર્હુતાશનં યાતુ સ્પર્શો મે યાતુ મારુતમ્

શબ્દશ્ ચાકાશમ્ આયાતુ મનો વૈ કારણં તથા ।
અહંકારશ્ ચ મે બુદ્ધિં ત્વયિ બુદ્ધિર્ મમાસ્ત્વ્ ઇતિ

વિયોગઃ સર્વકરણૈર્ ગુણૈર્ ભૂતૈસ્ તથા ઽસ્તુ મે ।
સત્ત્વં રજસ્તમશ્ ચૈવ પ્રકૃતિં સ્વાં વિશન્તુ મે

પ્રભોઃ પ્રભુમનવદ્યં પ્રપદ્યે ઽહં નરઃ પ્રભુમ્ ।
સહસ્રશિરસં દેવં મહર્ષિં ભૂતભાવનમ્

બ્રહ્મયોનિશ્ ચ વિશ્વસ્ય સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ।
બ્રહ્મપત્ન્યાં પ્રલીયન્તે નષ્ટે સ્થાવરજઙ્ગમે

આહૂતસંપ્લવે ચૈવ લીયતે પ્રકૃતૌ મહત્ ।
હૂયતે ચ પુનસ્ તાભ્યાં સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ

અગ્નિસોમાર્કદેવાનાં બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રયોગિનામ્ ।
યસ્તે જયતિ તેજાંસિ સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ

અજસ્ત્વં જગતઃ પન્થા અમૂર્તિર્વીશ્વમૂર્તિજિત્ ।
નવં પ્રધાનં ચ મહાન્ પુરુષશ્ ચેતનો ઽલસઃ

અગોપ્યો યઃ પરતરસ્ તમ્ એવ શરણં ગતઃ ।
સોમસૂર્યોપમસ્ તેજો યો ઽવતારયતિ સ્વયમ્

વિજાયન્તે દિશો યસ્માત્ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ।
ગુણવાન્ નિર્ગુણશ્ ચૈવ ચેતનો ઽચેતનો સ્વગઃ

સૂક્ષ્મઃ સર્વગતો દેહઃ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ।
સૂર્યમધ્યે સ્થિતઃ સોમસ્ તસ્ય મધ્યે તુ સંસ્મૃતઃ

ભૂતત્વાદ્ યો ઽચલો દીપ્તઃ સ મહાત્મા પ્રસીદતુ ।
એકત્વાત્ તવ નાનાત્વં યે વિદુર્યાન્તિ તે પરમ્

સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ પ્રદ્વેષ્યાત્મજનપ્રિયઃ ।
સમં ભજત્ય્ અનાકાઙ્ક્ષી ભજતે નાન્યચેતસઃ

યો ઽયં સર્વાત્મના જ્ઞેયઃ સ મે વિષ્ણુઃ પ્રસીદતુ ।
ચરાચરમ્ ઇદં સર્વં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્

ત્વયિ તં તન્તુવત્ પ્રોતં સૂત્રે મણિગણા ઇવ ।
ન તે ધર્મો હ્ય્ અધર્મો ઽસ્તિ ન ગર્ભો જન્મ વા પુનઃ

જરાજન્મવિમોક્ષાર્થં તમ્ એવ શરણં ગતઃ ।
ઇન્દ્રિયાણિ ગુણશ્ ચૈવ શ્વાસોચ્છ્વાસશ્ ચ યોનિષુ

કેવલં દારુવદ્ દેહં નશ્યં યત્ પરમાપદમ્ ।
સ્વયમ્ એકાકિભાવો મે જન્મતો ઽત્ર પુનર્ભવઃ

ત્વદ્ બુદ્ધિસ્ ત્વદ્ ગતપ્રાણા ત્વદ્ ભક્તસ્ ત્વત્ પરાયણઃ ।
ત્વામ્ એવાહં સ્મરિષ્યામિ મરણે પર્યુપસ્થિતે

પૂર્વદેહે કૃતા યે તુ વ્યાધયઃ પ્રવિશન્તુ મામ્ ।
વાતાદયશ્ ચ દુઃખાનિ ઋણં તન્ મુઞ્ચતાત્ પ્રભો

શ્રેયસાં ચ પરં શ્રેયસ્ ત્વ્ અન્યેષાં ચ યશસ્વિનામ્ ।
સર્વપાપવિશુદ્ધ્યર્થં પુણ્યં યત્પરમં પદમ્

પ્રાતર્ ઉત્થાય સતતં મધ્યાહ્ને ચ દિનક્ષયે ।
અજસ્રં ચ તથા જપ્યં સર્વપાપોપશાન્તિદમ્

હરિં કૃષ્ણં હૃષીકેશં વાસુદેવં જનાર્દનમ્ ।
પ્રણતો ઽસ્મિ જગન્નાથં સ મે પાપં વ્યપોહતુ

ગોવર્ધનધરં દેવં ગોબ્રાહ્મણહિતે રતમ્ ।
પ્રણતો ઽસ્મિ ગદાપાણિં સ મે પાપં વ્યપોહતુ

શઙ્ખિનં ચક્રિણં વિષ્ણું શાર્ઙ્ગિણં મધુસૂદનમ્ ।
પ્રણતો ઽસ્મિ પતિં લક્ષ્મ્યાઃ સ મે પાપં વ્યપોહતુ

દામોદરં મુદા યુક્તં પુણ્ડરીકાક્ષમ્ અવ્યયમ્ ।
પ્રણતો ઽસ્મિ સ્થિતં સ્થિત્યૈ સ મે પાપં વ્યપોહતુ

નારાયણં નરં સૌમ્યં માધવં ચ જનાર્દનમ્ ।
શ્રીવત્સં શ્રીવપુઃ શ્રીમચ્ છ્રીધરં શ્રીનિકેતનમ્

પ્રણતો ઽસ્મિ શ્રિયઃ કાન્તં સ મે પાપં વ્યપોહતુ ।
યમ્ ઈશં સર્વભૂતાનાં ધ્યાયન્તિ ચ તમક્ષરમ્

વાસુદેવમનિર્દેશ્યં તમ્ અસ્મિ શરણં ગતઃ ।
સર્વબન્ધવિનિર્મુક્તો યં પ્રવિશ્ય પુનર્ભવમ્

પુરુષો નૈવ પ્રાપ્નોતિ તમ્ અસ્મિ શરણં ગતઃ ।
કૃત્વા બ્રહ્મવપુઃ સર્વં સદેવાસુરમાનુષમ્

યઃ કરોતિ પુનઃ સૃષ્ટિં તમ્ અસ્મિ શરણં ગતઃ ।
બ્રહ્મરૂપધરં દેવં યોનિરૂપં જનાર્દનમ્

સૃષ્ટિત્વે સંસ્થિતં નિત્યં પ્રણતો ઽસ્મિ જનાર્દનમ્ ।
યસ્માન્ નાન્યત્ પરં કિંચિદ્ યસ્મિન્ સર્વમ્ ઇદં જગત્

યઃ સર્વમધ્યગો ઽનન્તઃ સર્વગં તં નમામ્ય્ અહમ્ ।
યો ઽસ્તિ ભૂતેષુ સર્વેષુ સ્થાવરે જઙ્ગમેષુ ચ

વિષ્ણુર્ એવ સ વૈ પાપં મમાશેષં પ્રણશ્યતુ ।
ન વૃત્તં નિર્વૃતં કર્મ વિષ્ણોર્ યત્કર્મ વા કૃતમ્

અનેકજન્મકર્મોત્થં પાપં નશ્યતિ મે તથા ।
નિશાયાં ચ તથા પ્રાતર્ મધ્યાહ્ણે ચાપરાહ્ણયોઃ

અજ્ઞાનાચ્ ચ કૃતં પાપં કર્મણા મનસા ગિરા ।
યત્કૃતં ચાશુભં કિંચિત્ તત્સર્વં નશ્યતુ ક્ષણાત્

તત્સર્વં વિલયં યાતુ તોયેષુ લવણં યથા ।
પરપીડાં ચ નિન્દાં ચ કુર્વતો જન્મ નાર્જિતમ્

પરદ્રવ્યપરક્ષેત્રવાઞ્છા ક્રોધોદ્ભવં ચ યત્ ।
તત્સર્વં વિલયં યાતુ તોયેષુ લવણં યથા

વિષ્ણવે વાસુદેવાય હરયે કેશવાય ચ ।
જનાર્દનાય કૃષ્ણાય નમો ભૂયો નમો નમઃ

નાભાગો નામ રાજર્ષિર્ નર્મદાતીરસઙ્ગમે ।
ચકાર સ્તોત્રમ્ અતુલં વૈષ્ણવં તુ પ્રજાપતિઃ

બ્રહ્મણો ઽઙ્ગિરસા પ્રાપ્તં તસ્માદ્ ઇન્દ્રેણ ભારત ।
વશિષ્ઠઃ શ્રાવયામાસ નાભાગં રાજસત્તમમ્

સ્નાત્વા ચ નર્મદાતોયે દત્ત્વા દાનાન્ય્ અનેકશઃ ।
કામિકં યાનમારુહ્ય નાભાગઃ સ્વપુરીં યયૌ

સ્તૌતિ નામસહસ્રેણ યઃ સ્તવેન જનાર્દનમ્ ।
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્ઘોરે સંસારસાગરે