સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 71

ર્ક્સ્ અધ્યાય 71
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
દીપ્તકેશ્વરદેવેશં સિદ્ધલિઙ્ગં પ્રકીર્તિતમ્ ।
નાતઃ પરતરં કિંચિત્ ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

દર્શનાદ્ દીપ્તદેવસ્ય સ્પર્શનાદ્ અર્ચનાત્ તથા ।
અનેકભાવિકં ઘોરં ક્ષણમાત્રેણ નશ્યતિ

અર્ચયેદ્ દિનમ્ એકં તુ યો મુહૂર્તં તુ માનવઃ ।
ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્ ઘોરે સંસારસાગરે

મોક્ષદા નામ ચામુણ્ડા વિદ્ધિ ગૌરીં સરસ્વતીમ્ ।
સ્તુતઃ સહસ્રનામ્ના વૈ વિષ્ણુના બ્રહ્મણા સ્વયમ્

સ્તુતાનિ તાનિ લિઙ્ગાનિ રેવાયા ઉત્તરે તટે ।
ઓંકારશ્ચાધિદેવશ્ ચ બિલ્વામ્રકમહેશ્વરઃ

શુક્લેશ્વરો ભૃગુશ્ ચેતિ દ્વીપેશ્વરત્રિલોચનૌ ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પેકૃતેયુગે

શ્રીપતિઃ પરમાદ્યશ્ ચ દ્વિતીયશ્ ચ પિતામહઃ ।
તૃતીયો દેવરાજશ્ ચ ચતુર્થઃ સૂર્ય એવ ચ

પઞ્ચમઃ કથિતઃ સોમઃ ષષ્ઠો રાહુઃ પ્રકીર્તિતઃ ।
સપ્તમશ્ ચ શનિશ્ ચૈવ ત્વષ્ટમઃ કેતુકઃ સ્મૃતઃ

વૈશ્વાનરશ્ ચ નવમો દશમશ્ ચ દિગીશ્વરઃ ।
એકાદશો વૈક્રમશ્ ચ દ્વાદશો વારુણસ્ તથા

ત્રયોદશશ્ ચ વાયુર્ વૈ ધનદશ્ ચ ચતુર્દશઃ ।
નાના પદપ્રકારેણ સ્તુતો દેવ ઉમાપતિઃ

વિષ્ણુના દેવનાથેન બ્રહ્મણા ચ સુરાસુરૈઃ ।
સ્થિરઃ સ્થાણુઃ પ્રભાભાનુઃ પ્રવરો વરદો વરઃ

હરિશ્ચ હરિણાખ્યશ્ ચ સર્વભૂતહરઃ પ્રભુઃ ।
પ્રવૃત્તિશ્ ચ નિવૃત્તિશ્ ચ નિયમઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ

શ્મશાનવાસી ભગવાન્ ખેચરો ગોચરસ્ તથા ।
અભિવન્દ્યો મહાકર્મા તપસ્વી ભૂતભાવનઃ

ઉન્મત્તવેષપ્રચ્છન્નઃ સર્વલોકપ્રજાપતિઃ ।
મહારૂપો મહાકાયઃ સર્વલોકપ્રજાપતિઃ

પરાત્મા સર્વભૂતાનાં વિરૂપો વામનો મનુઃ ।
લોકપાલો પિહિતાત્મા પ્રસન્નો ભવનાશનઃ

પ્રવૃત્તશ્ ચ મહાઙ્ગશ્ ચ નિચયો નિયતાશ્રયઃ ।
સર્વકામઃ સ્વયમ્ભૂશ્ ચ આદિનાદિકરો નિધિઃ

સહસ્રાક્ષો વિરૂપાક્ષઃ સોમો નક્ષત્રસાધકઃ ।
ચન્દ્રઃ સૂર્યઃ શનિઃ કેતુર્ગ્રહો ગ્રહપતિર્વરઃ

તપોદ્રષ્ટા બલઃ સ્થાતુર્ મૃગબાણાર્પણો ઽનઘઃ ।
મહાતપા દીર્ઘતપા આદિર્દીનાનુકમ્પનઃ

સવત્સરકરો મન્ત્રઃ પ્રમાણં પરમં તપઃ ।
યોગી યોગમહાવીર્યો મહારેતા હરો હરઃ

મહાચેતાશ્ ચ સર્વજ્ઞઃ સબીજો ઽપહરો હરઃ ।
કમણ્ડલુધરો ધન્વી પ્રાણહસ્તઃ પ્રતાપવાન્

અંશો ઽનીશસ્ તથા શૂલી ખટ્વાઙ્ગી પટ્ટિશી તથા ।
શુચિશ્ ચ શુચિરૂપશ્ચ તેજસ્તેજસ્કરો નિધિઃ

ઉષ્ણીષી ચ સુવક્ત્રાશ્ચ ઉદક્યો વિતનસ્ તથા ।
હરિશ્ ચ હરિનેત્રશ્ ચ સુતીર્થઃ કૃષ્ણ એવ ચ

શૃગાલરૂપી સર્વાર્થઃ શુણ્ડીશુદ્ધઃ કમણ્ડલુઃ ।
અજશ્ ચ ગન્ધમાલી ચ મૃગરૂપી કપાલભૃત્

ઊર્ધ્વરેતા ઊર્ધ્વસાક્ષી ઊર્ધ્વબાહુર્નભઃ સ્થલઃ ।
ત્રિજટી ચ નિવાસશ્ ચ રુદ્રઃ સેનાપતિર્વિભુઃ

અહશ્ ચરો રાત્રિચરઃ સુવાસશ્ચ દિશામ્પતિઃ ।
રાજહા દૈત્યહા ચૈવ ધાતારૂપગુણાત્મકઃ

સિંહશાર્દૂલરૂપશ્ ચ આર્દ્રચર્મધરો હરઃ ।
કાલયોગી મહાનાદઃ સર્વવાસશ્ચતુષ્પથઃ

દુર્વારપ્રેતચારી ચ ભૂતચારી મહેશ્વરઃ ।
બહુભૂતો બહુધનઃ સર્વાર્થો રુચિરા ગતિઃ

નૃત્યપ્રિયો નૃત્યકર્તા નર્તકશ્ ચ બલાહકઃ ।
ઘોરો મહાતપા વાસો નિત્યો ગિરિધરો નભઃ

સહસ્રભૂતો વિજ્ઞેયો વ્યવસાયશ્ ચ નિશ્ચયઃ ।
અમર્ષો મર્ષણો દક્ષો દક્ષક્રતુવિનાશનઃ

દક્ષયજ્ઞાપહારી ચ સુમહો મધ્યમસ્ તથા ।
તેજો ઽપહારી બલિહા મુદિતશ્ ચાર્ચિતો ભવઃ

ગમ્ભીરઘોષો ગમ્ભીરો ગભીરો હવ્યવાહનઃ ।
ન્યગ્રોધરૂપો ન્યગ્રોધઋક્ષવર્ણઃ પ્રભુર્ વિભુઃ

તીક્ષ્ણબાણશ્ ચ હર્યક્ષો મહેશઃ કર્મકાલવિત્ ।
દીક્ષઃ પ્રસાદિતો યજ્ઞઃ સમુદ્રો વડવાનલઃ

હુતાશશ્ ચ હૃતાશાસ્યઃ પ્રસન્નાત્મા હૃતાશનઃ ।
મહાતેજાઃ સુતેજાશ્ ચ વિજયો જય એવ ચ

જ્યોતિષામયનં સિદ્ધિઃ સન્ધિર્વિગ્રહ એવ ચ ।
શિખી દણ્ડી જટી જ્વાલી મૂર્તોદો દુર્બલો બહિઃ

વૈણવી પાપવેતાલઃ કાલાગ્નિઃ કાલદણ્ડકઃ ।
નક્ષત્રવિગ્રહો વૃદ્ધિરજો ગન્ધવહો ઽગ્રજઃ

પ્રજાપતિર્ હરિર્ બાહુર્વિભાગઃ સર્વતોમુખઃ ।
વિમોચનઃ સુરગણો હિરણ્યકવચો ભવઃ

અરજો ધૂલિધારી ચ મહાચારી શ્રુતશ્રવાઃ ।
અનાદિઃ સર્વભૂતાદિઃ સર્વસ્યાદ્યઃ પિતા ગુરુઃ

વ્યાલરૂપો મહાવાસી હીનમાલી તરઙ્ગવિત્ ।
ત્રિપદસ્ ત્ર્યમ્બકો ઽવ્યક્તઃ સર્વબન્ધવિમોચકઃ

સાંખ્યપ્રસાદો દુર્વાસાઃ સર્વસાધુનિષેવિતઃ ।
પ્રસ્કન્દનો વિભાગશ્ ચ તુલ્યો યજ્ઞવિભાગવિત્

સર્વવાસી સર્વચારી દુર્વાસા ભૈરવો યમઃ ।
હિમો હિમકરો યજ્ઞઃ સર્વધાતા બુધોત્તમઃ

લોહિતાક્ષો મહાક્ષશ્ ચ વિજયાખ્યો વિશારદઃ ।
સંગ્રહો વિગ્રહઃ કર્મ સર્પ રાજવિભૂષણઃ

મુખ્યો વિમુક્તદેહશ્ ચ દેહચારી ચ કર્દમઃ ।
સર્વાચારઃ પ્રસાદશ્ ચ ખેચરો બલરૂપધૃક્

આકાશવૃત્તિરૂપશ્ ચ નિપાત ઉરગઃ ખલઃ ।
રૌદ્રરૂપઃ સુરાદિત્યો વસુરશ્મિઃ સુવર્ચસઃ

વસુવેગો મહાવેગો મનોવેગો નિશાચરઃ ।
સર્વાવાસઃ શ્રિયાવાસ આપદીશકલો હરઃ

મુનિર્ આત્મગતિર્ લોકઃ સહસ્રવદનો વિભુઃ ।
યક્ષી ચ યક્ષરાજશ્ ચ શ્યેનો દીપ્તિર્ વિશામ્પતિઃ

ઉન્મદો મદનાકારો ઽપ્ય્ અર્થાનર્થકરો મહાન્ ।
સિદ્ધયોગો ઽપહારી ચ સિદ્ધઃ સર્વાર્થસાધકઃ

ભિક્ષુશ્ ચ ભિક્ષુરૂપશ્ ચ વિભુઃ ષણ્ણાં મૃદુત્વચઃ ।
મહાસેનો વિશાખશ્ ચ યષ્ટિભાગો ગવામ્પતિઃ

વજ્રહસ્તશ્ ચ વિષ્ટમ્ભિર્ વિષ્ઠઃ સ્તમ્ભન એવ ચ ।
ઋક્ષો રિપુકરઃ કાલો મધુર્મધુકલોચનઃ

વાચસ્પત્યો વાજસેનો નૈષ્ઠશ્ચાશ્રમસૂચકઃ ।
બ્રહ્મચારી લોકચારી સર્વચારી સુરત્નવિત્

ઈશાન ઈશ્વરઃ કાલો નિશાચારી ત્વમ્ એકધૃક્ ।
અમિતશ્ચાપ્રમેયશ્ ચ નદીનદકરો ઽવ્યયઃ

નન્દીશ્વરઃ સુનન્દી ચ નન્દનો નન્દવર્દ્ધનઃ ।
નાગહારો વિહારી ચ કાલો બ્રહ્મવિદાં વરઃ

ચતુર્મુખો મહાલિઙ્ગશ્ચતુર્લિઙ્ગસ્ તથૈવ ચ ।
લિઙ્ગાધ્યક્ષઃ સુરધ્યક્ષો કાલાધ્યક્ષો યુગાવહઃ

ઉમાપતિરુમાકાન્તો જાહ્નવી ધૃતિમાન્ વરઃ ।
સર્વાર્થઃ સર્વભૂતાર્થો નિત્યઃ સર્વવ્રતઃ શુચિઃ

યો ન બ્રહ્માદિભિર્ દેવો જાયતે ન મહર્ષિભિઃ ।
સ્તોતવ્યઃ સ કથં નાથ પરમાત્મા પરાત્પરઃ

જિહ્વાચાપલ્યમ્ અસ્માકં ક્ષમસ્વ પરમેશ્વર ।
શિવં કુરુષ્વ દેવાનાં સ્વર્ગ્યાણાં પુષ્ટિવર્ધનમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શ્રુત્વા સ્તોત્રમિદં દેવઃ શ્રીમાન્ દ્વીપેશ્વરઃ શિવઃ ।
પ્રસન્નબ્રવીદ્ દેવાન્ પ્રાર્થયધ્વં વરં સુરાઃ

દેવા ઊચુઃ:
યદિ તુષ્ટો મહેશાનો દેવાનાં વરદઃ પ્રભુઃ ।
તદ્ વિનાશાય દૈત્યાનાં ત્રાતા ભવ મહેશ્વર

પાપકર્માધમશ્ ચૈવ પઞ્ચલિઙ્ગાનિ યો ઽર્ચયેત્ ।
સો ઽપિ તાં ગતિમ્ આપ્નોતિ દુર્લભા યા મહામખૈઃ

શક્રેણાભિવૃતસ્ તત્ર દેવદેવ ઉમાપતિઃ ।
પુરા નામ્નાં સહસ્રેણ સુરાસુરનમસ્કૃતઃ

શિવપ્રસાદસમ્પન્નો દેવરાજસ્ તતો ઽભવત્ ।
ધનદેન સ્તુતસ્ તત્ર દેવો લક્ષેશ્વરઃ પ્રભુઃ

મોક્ષદા નામ ગૌરીં ચ તાં દેવીં વિદ્ધિ ભારત ।
મોક્ષેશ્વરં સિદ્ધલિઙ્ગં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

સિદ્ધૈર્ વિદ્યાધરૈર્ યક્ષૈર્ ગન્ધર્વૈઃ કિન્નરૈર્ નરૈઃ ।
દેવત્વં સમનુપ્રાપ્તં પઞ્ચલિઙ્ગસમર્ચનાત્

કુબેરો મારુતશ્ ચૈવ વરુણો નિરૃતિસ્ તથા ।
વૈવસ્વતો યમશ્ ચૈવ તતશ્ ચ નરકેશ્વરઃ

તસ્ય લિઙ્ગસ્ય માહાત્મ્યાત્ સૂર્યપુત્રો મહાયશાઃ ।
અન્યૈર્ અભિષ્ટુતસ્ તત્ર પૂર્વં દ્વીપેશ્વરઃ પ્રભુઃ

ભક્ત્યા નામસહસ્રેણ સ્તુતઃ પૂજ્યતમઃ શિવઃ ।
સોમેનાતો ઽભવત્ તત્ર શમ્ભોઃ શિરસિ ભૂષણમ્

રોહિણ્યા ઽભ્યર્ચિતા ગૌરી સુભગા તેન સાભવત્ ।
ઋક્ષૈર્ યોગતરૈસ્ તદ્વત્ સ્તુતો દેવઃ પિનાકધૃક્

તતસ્ તૈર્ ભાસ્કરેણૈવ તભઃ સ્થલમલં કૃતમ્ ।
વ્યાધયઃ કાલમૃત્યુશ્ ચ ચિત્રગુપ્તશ્ ચ લેખકઃ

તથા શક્રઃ સુરગણૈર્ એતૈઃ પરિવૃતઃ પ્રભુઃ ।
પાપિષ્ઠાનાં મહારૌદ્રો ધર્મિષ્ઠાનાં પ્રસાદવાન્

કોટ્યો ઽષ્ટૌ ચોર્ધ્વકેશા રૌદ્રાશ્ ચ વિકૃતાનનાઃ ।
પતિવ્રતાસહસ્રૈશ્ ચ તથા માસોપવાસિભિઃ

કિલ્કિલારવશબ્દૈશ્ ચ ધર્મરાજપુરોત્તમમ્ ।
વ્યાપ્તં તુ પરિતઃ શ્રીમદસંખ્યાતૈર્ મનોરમૈઃ

શ્રુત્વા તેષાં રવં સાર્દ્ધં ધર્મરાજઃ સભાસદૈઃ ।
શ્વેતવસ્ત્રપરીધાનઃ શ્વેતમાલ્યાનુલેપનઃ

પાદચારી ગતઃ ક્ષિપ્રં યત્ર તે યાનસંસ્થિતાઃ ।
કૃતાઞ્જલિપુટો ભૂત્વા પપ્રચ્છ શુભકર્મણઃ

યથા શક્તેન યોગેન ધર્મં ધર્મોત્તરં મહત્ ।
કસ્માદ્ દેશાત્ સમાયાતાઃ કથં પુણ્યમુપાર્જિતમ્

વિમાનારૂઢા ઊચુઃ:
કુરુક્ષેત્રે તપસ્ તપ્તં ગઙ્ગાયાં ચ વિશેષતઃ ।
સર્વેષામ્ એવ લોકાનાં દ્વારં તદ્ધિ પ્રતિષ્ઠિતમ્

ધર્માધર્મં તવ બલં કારણં ચેતિ તત્ત્વતઃ ।
વારાણસી પ્રયાગશ્ ચ ગઙ્ગાસાગરસઙ્ગમઃ

પિતૃતીર્થં મહાપુણ્યં પુષ્કરં નૈમિષં તથા ।
કેદારં ભૈરવં ચૈવ તથા રુદ્રમહાલયમ્

સરસ્વતીરુદ્રકોટિઃ પ્રભાસં શશિભૂષણમ્ ।
નાનાતીર્થસહસ્રેષુ દાનયજ્ઞતપઃ કૃતમ્

એતત્ તે કથિતં સર્વં સૂર્યપુત્રમહાયશઃ ।
અન્યે દૃષ્ટ્વા યથા ન્યાયં ધર્મરાજં તતસ્ તથા

ઊચુઃ સર્વે વચઃ શ્લક્ષ્ણં ધર્મરાજં યથોદિતમ્ ।
ન ત્વં પ્રભુઃ સુકૃતિનાં બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ શિવઃ પ્રભુઃ

પાપકર્મરતા યે તુ તેષાં શાસ્તા યમઃ સ્વયમ્ ।
યમ ઉવાચ:
ગત્વા કૈલાસમાયામિ યાવત્ તાવત્ પ્રતીક્ષતામ્

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ રાજન્ કૈલાસં સ નગોત્તમમ્ ।
યસ્મિન્ શિવાદ્યાસ્ તે સર્વે પાર્વતી ષણ્મુખસ્ તથા

સ્તુવન્તિ દેવતાઃ સર્વાદેવદેવમ્ ઉમાપતિમ્ ।
નૃત્યન્તિ ચાગ્રતઃ કેચિદ્ ઉત્પત્ય નિપતન્તિ ચ

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં શમ્ભું સ્તુવન્તં દીપ્તતેજસમ્ ।
સ્તુવન્નામસહસ્રેણ દેવદેવં પિનાકિનમ્

સાષ્ટાઙ્ગં ચ નમસ્કૃત્ય ધર્મરાજો ઽબ્રવીદ્ ઇદમ્ ।
યે ઽસ્મત્પુરીં સમાયાતાસ્ તેષાં કા ગતિર્ ઉચ્યતે

પ્રહસન્ન્ અબ્રવીદ્ દેવો ધર્મરાજં યુધિષ્ઠિર ।
અત્ર પ્રયાન્તુ તે સર્વે યે રેવાતીરવાસિનઃ

અન્યતીર્થનિવાસા યે ભોગાન્ ભુઞ્જન્તુ તે દિવિ ।
શિવવાક્યં તતઃ શ્રુત્વા બ્રહ્માવિષ્ણુર્ યથાતથમ્

તુષ્ટા દેવસ્ય વાક્યેન સર્વદેવગણેશ્વરુઃ ।
આગતઃ ક્ષણમાત્રેણ ધર્મરાજઃ પુરોત્તમમ્

શિવોક્તાઃ પ્રેષિતાઃ સર્વે શિવલોકં યુધિષ્ઠિર ।
યથા યથા સમાદિષ્ટાસ્ તતો ઽન્યે ઽપિ શૂભાન્વિતાઃ

પુરાકલ્પે મયા દૃષ્ટં કાર્ત્તિક્યાં દેવતાગમે ।
તતો ગચ્છેન્ મહારાજ વૈષ્ણવં તીર્થમુત્તમમ્

કોકિલા નામ વિખ્યાતં સર્વપાપવિમોક્ષણમ્ ।
વૈષ્ણવં ક્ષેત્રમિત્ય્ આહ દેવદેવો જનાર્દનઃ

સપાદકોટિસ્તીર્થાનાં તત્રાસ્તે ચૈવ ભારત ।
ઉપોષ્યૈકાદશીં પુણ્યાં દીપમાલાં પ્રબોધયેત્

ન તસ્ય પુનરાવૃત્તિર્ મર્ત્યલોકે દુરાસદે ।
સર્વકામસમૃદ્ધેન વિમાનાગ્રેણ ભારત

અસંખ્યકાલિકા તૃપ્તિઃ પિતૄણાં નાત્ર સંશયઃ ।
વિપ્રે ચ તોષિતે તત્ર દાનસઙ્ખ્યા ન વિદ્યતે

અત્રાન્તરે ત્યજેત્ પ્રાણાનવશઃ સ્વવશો ઽપિ વા ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ રાજા વૈદ્યાધરે પુરે

ધ્રુવો ધ્રુવત્વં સ્વર્ગે તુ તારાતેજઃ સમુજ્જ્વલન્ ।
મર્ત્યયોનિષુ સમ્ભૂતા ભૂતગ્રામા તથાપરે

અર્ચન્રાડ્ દેવદેવસ્ય દિવિ દેવત્વમ્ આપ્નુવન્ ।
દેવપુણ્યક્ષયે મર્ત્યા ભક્ત્યા પુણ્યૈશ્ ચ દેવતાઃ

સ્વર્ગમર્ત્યપ્રભેદો ઽયં ધર્માધર્મપ્રભેદતઃ ।
કેનાપિ તત્પ્રકારેણ પૂજનીયો મહેશ્વરઃ

યદ્ વા તદ્ વા શિવે દેયં ભક્તિયુક્તેન ચેતસા ।
અરુન્ધત્યા સા ભરણ્યા સાવિત્ર્યા ચ તથા તથા

અહલ્યયા મેનકયા મરુત્વત્યા ચ રમ્ભયા ।
અપ્સરોગણસઙ્ઘૈશ્ ચ સુરસિદ્ધગણૈસ્ તથા

નર્મદાતટમ્ આશ્રિત્ય પૂજિતો યેન શઙ્કરઃ ।
તેન વૈ વિપુલા ભોગાઃ પ્રાપ્તા મોક્ષશ્ ચ ભારત

ન પૂજયેદ્ ધરં યસ્ તુ શિવમાયાવિમોહિતઃ ।
ન તસ્ય સ્વર્ગમોક્ષૌ ચ કૈલાસં પ્રતિ કા કથા

ન ચ સ્વર્ગસ્ય રાજ્યસ્ય ભાજનં ચ નરાધિપ ।
સર્વતીર્થમયી રેવા સર્વદેવમયો હરઃ

સર્વધર્મમયી બુદ્ધિઃ ક્ષમાસત્યમ્ અયં તપઃ ।
બ્રહ્મચર્યં તપોમૂલં પઞ્ચેન્દ્રિયવિનિગ્રહઃ

ક્ષમા સત્યં જપો ઽધીતં તપઃ સંયમલક્ષણમ્ ।
એતત્ તે કથિતં રાજં શિવેન કથિતં પુરા

મયા ચ તવ રાજેન્દ્ર ભ્રાતૄણાં ચ વિશેષતઃ ।
ન સામાન્યતરા દેવી કથિતા યા મયા તવ

દ્વીપેશ્વરઃ કપિલેશ્વરસ્ તથા વૈ નરકેશ્વરઃ ।
એતાન્ દેવાન્ સમુત્થાય યથાવત્ પરિકીર્તયેત્

સર્વતીર્થફલં પ્રાપ્ય શિવલોકે મહીયતે ।
અઘૌઘે ચ પરિક્ષીણે પ્રાપ્યતે સપ્તકલ્પગા

શિવઃ સંનિહિતો યસ્યાં શિવક્ષેત્રં તતઃ પરમ્ ।
શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય શિવલોકે મહીયતે