સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 60

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે શિવમહિમાનુવર્ણનો નામૈકોનષષ્ટિતમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 60
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
વૈષ્ણવં દાનધર્મં ચ કથ્યમાનં નિબોધ મે ।
વિષ્ણુયોગં સમભ્યસ્ય સર્વક્લેશાપનુત્તયે

વિષ્ણું સમ્પૂજ્ય વિધિના ઘૃતસ્નાનાદિભિઃ સ્તવૈઃ ।
દ્વાદશ્યાં વિષ્ણુમ્ ઉદ્દિશ્ય દદ્યાદ્ એકાં પયસ્વિનીમ્

નર્મદાતીરમ્ આસાદ્ય તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
પૂજ્યતે ધર્મરાજેન યથા વિષ્ણુસ્ તથૈવ સઃ

શૈવાનાં વૈષ્ણવાનાં ચ સહસ્રમ્ ભોજયેત્ તુ યઃ ।
ગર્ભિણી ધેનુસંમિશ્રં વૃષભૈર્ દશભિર્યુતમ્

અર્ચિતં ગન્ધપુષ્પાદ્યૈર્ હેમવસ્ત્રૈર્ અલંકૃતમ્ ।
પ્રદક્ષિણમ્ ઉપાક્રમ્ય મન્ત્રરાજં ચ ભક્તિતઃ

ઓં નમો ભગવતે વાસુદેવયેતિ સમુચ્ચરન્ ।
વેદવિદ્ભિઃ સમાકીર્ણં વિષ્ણોર્ આરાધનૈઃ શુભૈઃ

નર્મદાતોયમ્ આસાદ્ય દીપમાલાં પ્રબોધયેત્ ।
ગાવો મમાગ્રતો નિત્યં ગાવઃ પૃષ્ઠત એવ ચ

ગાવો મે હૃદયે વાપિ ગવાં મધ્યે વસામ્ય્ અહમ્ ।
ઇમં મન્ત્રં સમુત્થાય જપેદ્ આસાં પુરો ગવામ્

ગન્ધતો યાક્ષતૈર્ મિશ્રૈર્ ગૃહીત્વા તામ્રભાજનમ્ ।
શૃઙ્ગપુચ્છ જલસ્નાતઃ શુક્લવસ્ત્રસમન્વિતઃ

નર્મદાસ્નાનપાનેન ગવાં પુચ્છામ્ભસા તથા ।
સર્વકલ્મષનિર્મુક્તઃ સુસિદ્ધઃ સુચિરવ્રતઃ

સ્નાપયિત્વા ગતસ્ તત્ર સ વિપ્રો નર્મદાતટે ।
પૌર્ણમાસ્યાં પૂર્ણચન્દ્રે રાહુસોમસમાગમે

તૈરેવ સાર્દ્ધં વિપ્રેન્દ્રૈઃ સંપ્રપૂજ્ય હરિં સ્મરેત્ ।
ભૃત્યપુત્રકલત્રાદ્ યૈર્ યુક્તઃ સ્વજનબાન્ધવૈઃ

નિવેદયેત્ તુ કૃષ્ણાય મન્ત્રેણ શ્રદ્ધયાન્વિતઃ ।
શ્રાદ્ધે દાને ચ હોમે ચ વિવાહે મઙ્ગલે તથા

ગોમાતરઃ સ્થિતા નિત્યં વિષ્ણુલોકે શિવાત્મિકાઃ ।
શિવાયૈતા મયા દત્તા વિષ્ણવે ચ મહાત્મને

એવં વિપ્રાય યો દદ્યાદ્ યજ્ઞાર્થં સમલંકૃતાઃ ।
એવં નિવેદ્ય પુરુષો ગોસહસ્રફલં લભેત્

કુલાનિ ત્રિંશદુત્તાર્ય નરકાદ્ ભૃત્યબાન્ધવાન્ ।
સ્થાપયેદ્ વૈષ્ણવે લોકે શિવસ્ય ચ મહાત્મનઃ

સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ ચ વિશુદ્ધઃ સર્વગઃ પ્રભુઃ ।
સંસારસાગરાન્ મુક્તો હરિતુલ્યઃ પ્રજાયતે

અનેનૈવ વિધાનેન ગૃહસ્થાઃ પ્રાપ્નુયુર્ દિવમ્ ।
વિનાપિ જ્ઞાનયોગેન ગોસહસ્રપ્રદાનતઃ

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયો વાપિ શૂદ્રો ઽથાપિ ચ ભક્તિતઃ ।
નર્મદાકપિલાયોગે યથા વિભવવિસ્તરૈઃ

બ્રાહ્મણાય દરિદ્રાય દીક્ષિતાયોપશોભિને ।
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે તુ વ્યતીપાતે ચ સંક્રમે

ષડશીતિ મુખે દદ્યાદ્ અમાસોમસમાગમે ।
કાર્ત્તિક્યા વા યુગાદૌ વા પુણ્યે વાહનિ ભારત

યદ્ધિ ગાયન્તિ પિતરો ગાથામ્ એતાં નરાધિપ ।
અપિ સ્યાત્ સ કુલે ઽસ્માકં પુત્રઃ પરમધાર્મિકઃ

નર્મદાકપિલાયોગે કોટિતીર્થે ચ મુક્તિદે ।
નરકાદ્ ઉદ્ધરેદ્ અસ્માન્ દત્ત્વા ગા યસ્ તુ સંયુતાઃ

દશવર્ષસહસ્રાણિ લોકે ક્રીડતિ વૈષ્ણવે ।
તસ્માત્ ત્વમ્ અપિ રાજેન્દ્ર ગોસહસ્રપ્રદો ભવ

દેવવદ્ દિવિ મોદન્તે યેન તે પિતરઃ સદા ।
કથયામિ તવાથાહમિતિહાસં પુરાતનમ્

યુવનાશ્વઃ પુરા રાજા ચક્રવર્તી મહાયશાઃ ।
શક્રાચ્ છતગણં પુણ્યં પ્રજાપાલનતત્પરઃ

અયોધ્યાનગરી યસ્ય બ્રહ્મલોકસમપ્રભા ।
તસ્યા કૃતયુગે ચાદૌ સર્વધર્મપરાયણઃ

બૃહસ્પતિબ્રહ્મસમં વશિષ્ઠં સ્વપુરોહિતમ્ ।
અભિવાદ્ય યથાન્યાયમ્ ઉવાચ મુનિસત્તમમ્

કસ્મિન્ સ્થાને યજેદ્ યજ્ઞં તીર્થે દેશે સુરાલયે ।
વશિષ્ઠપ્રમુખાઃ સર્વે મુનયશ્ ચેદમ્ અબ્રુવન્

પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થં સર્વતીર્થમયં શુભમ્ ।
સફલો હયમેધસ્ તુ કોટિકોટિગણોત્તરઃ

પુરાણે કીર્તિતં રાજન્ મત્સ્યરૂપેણ વિષ્ણુના ।
સૂર્યેણ કીર્તિતં રાજન્ મનુપુત્રાય ચાત્મનઃ

સર્વેષાં તુ પુરાણાનાં પુરાણં મત્સ્યકીર્તિતમ્ ।
વેદાશ્ચૈવ પુરા નષ્ટા મત્સ્યરૂપેણ ચોદ્ધૃતાઃ

વેદહીનાશ્ ચ વર્તન્તે દ્વિજા વૈ યજ્ઞકર્મસુ ।
એવં વિધં તુ તત્ તીર્થં યુવનાશ્વ તવોદિતમ્

એવં શ્રુત્વા તતો વાક્યં વશિષ્ઠસ્ય પુરોધસઃ ।
આદિદેશ તતો ઽમાત્યાન્ ધર્મિષ્ઠાન્ સત્યવાદિનઃ

યજ્ઞોપસ્કરમ્ આદાય સમાગચ્છત સત્વરમ્ ।
ઘોષણા ક્રિયતાં રાષ્ટ્રે દણ્ડહસ્તૈશ્ ચ કિઙ્કરૈઃ

આહૂતાસ્ તુ તતો દેવા નૃપતેર્ યજ્ઞકર્મણિ ।
બ્રહ્મા વિષ્ણુઃ સુરેશશ્ ચ સ્કન્દો વૈશ્રવણસ્ તથા

શમ્ભુશ્ ચૈવ વિશેષેણ સુરાસુરનમસ્કૃતઃ ।
ધેનૂનાં દશલક્ષાણિ હેમરત્નાન્વિતાનિ ચ

લક્ષમેકં હયાનાં ચ દન્તિનામ્ અયુતત્રયમ્ ।
મણિમાણિક્યમુક્તાશ્ ચ હિરણ્યં ચાપ્ય્ અનન્તકમ્

નાનાવિધાનિ દ્રવ્યાણિ ભક્ષ્યભોજ્યમલંકૃતમ્ ।
યજ્ઞદ્રવ્યં ચ યચ્ ચાન્યત્ તત્ સર્વસહિતો નૃપઃ

નાનાસહસ્રયાનૈસ્ તુ નાનાદેશગતૈર્ નૃપૈઃ ।
નાનાવાદ્યસહસ્રૈસ્ તુ નાનાગીતૈર્ મનોહરૈઃ

વેદઘોષેણ મહતા દિવં ભૂમિં વિનાદયન્ ।
વિવેશ નૈમિષં તીર્થં યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

હરિં સદ્યઃ પ્રભું દૃષ્ટ્વા મુચ્યતે યત્ર કિલ્બિષાત્ ।
સ્વર્ગસોપાનમ્ એતત્ તુ પ્રત્યક્ષં દેવલોકવત્

તત્ર સ્નાત્વા ઽભ્યર્ચ્ય હરિં હરં સ્વર્ગમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
કીર્તનાન્ નૈમિષસ્યાસ્ય નરો દહતિ તત્ક્ષણાત્

અનેકભાવિકં ઘોરં તૂલરાશિમ્ ઇવાનલઃ ।
દીક્ષિતા બ્રાહ્મણા દેવાઃ કુતશ્ચિત્ તુ સમાગતાઃ

આર્તાનામ્ અયુતં તેભ્યો દદૌ દેવાય ચાનઘ ।
સહસ્રમ્ એકં નૃપતિર્ભૂષણાનાં ચ ભારત

ઓં નમઃ શઙ્કરાયેતિ માધવાયેતિ ચોત્તમઃ ।
જલદર્ભૌ સમાદાય પાત્રે રાજા હિરણ્મયે

એવં સંકલ્પ્ય રાજેન્દ્ર યજ્ઞવાટમ્ અકારયત્ ।
દશયોજનપર્યન્તં યજ્ઞયૂપાશ્ ચ હેમજાન્

તતો નિર્વર્તિતો યજ્ઞો વશિષ્ઠપ્રમુખૈર્ દ્વિજૈઃ ।
મુદિતા દેવતાઃ સર્વા દિવ્યયાનસમાશ્રિતાઃ

જયશબ્દં પ્રચક્રુસ્ તા રાજા નાન્યો ભવત્સમઃ ।
નાન્યો મમ સમઃ કશ્ચિદ્ ઇત્યહંકારવાન્ નૃપઃ

યાવદ્ યાનં સમારુહ્ય સાન્તઃપુરપરિચ્છદઃ ।
નિઃસૃતો નૈમિષારણ્યાત્ તાવત્ પશ્યતિ વાનરમ્

તિષ્ઠ તિષ્ઠેત્ય્ ઉવાચાથ શૃણુ રાજન્ વચો મમ ।
કિં તે યજ્ઞવિધાનેન દેવતાદાનકર્મણિ

અહંકારવિમૂઢાત્મા કર્તાહમ્ ઇતિ મન્યસે ।
પુરામરેશ્વરે યજ્ઞે સત્યધર્મસ્ય ભૂપતેઃ

વર્જયિત્વા મુખમ્ મે ઽભૂત્ કણ્ઠાધો હેમવર્ણકમ્ ।
યે ગતાઃ શિશવસ્ તેષાં સર્વાઙ્ગાશ્ ચ હિરણ્મયાઃ

કપિલા નર્મદાયોગે યજ્ઞતોયપ્રવાહતઃ ।
સ્નાનાવગાહનાત્ પાનાલ્ લોડનાત્ કર્દમે તથા

ગન્ધર્વલોકં સમ્પ્રાપ્તો ભૂતગ્રામશ્ ચતુર્વિધઃ ।
ત્વદીયે લુલિતં યજ્ઞે નૈમિષારણ્યસમ્ભવે

પઙ્કેન લિપ્તં ગાત્રં મે ક્ષાલિતં ચામ્બુના તથા ।
ન કિંચિત્ ફલમાસીન્ મે તવ યજ્ઞો નિરર્થકઃ

ગવાં ત્વયાયુતે દત્તં ધનં ધાન્યં તથા બહુ ।
ભૂભુજા સત્યધર્મેણ કિંતુ તાવન્ નિરર્થકમ્

દાનેન તપસા વાપિ ત્રયો લોકાઃ સમર્જિતાઃ ।
સર્વેષામ્ એવ તીર્થાનાં માતા વૈ મેકલા સ્મૃતા

એતત્ તે કથિતં રાજન્ યથાભૂદ્ અમરેશ્વરે ।
સ્વસ્તિ વો ઽસ્તુ ગમિષ્યામિ ત્વં વાયોધ્યા પ્રતિ વ્રજ

અહમ્ એવ ગમિષ્યામિ નર્મદાં સપ્તકલ્પગામ્ ।
શ્રુત્વા ત્વદીયં યજ્ઞં હિ નૈમિષારણ્યમ્ આગતઃ

નિરાશો ઽહં ગમિષ્યામિ નાભૂન્ મે કાંચનં મુખમ્ ।
વાનરસ્ય વચઃ શ્રુત્વા યુવનાશ્વો ઽબ્રવીદ્ વચઃ

કસ્ત્વં વાનરરૂપેણ સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીષિ મે ।
વાનર ઉવાચ:
અહં જાબાલિનઃ પુત્રઃ કદમ્બો નામ વિશ્રુતઃ

તિર્યગ્યોનૌ પ્રવિષ્ટશ્ ચ પ્રાકૃતૈઃ કર્મભિઃ સ્વકૈઃ ।
ભ્રાન્તાનિ સર્વતીર્થાનિ વેષેણાનેન સુવ્રત

પરિત્રાણં પરં નાભૂત્ સત્યધર્મમખોત્તમે ।
વપુર્ હિરણ્મયં સર્વં મુખવર્જં મમાભવત્

વાનરસ્ય વચં શ્રુત્વા સન્નિવૃત્ય નૃપોત્તમઃ ।
આરાધ્ય દેવદેવેશં નૈમિષે યજ્ઞપૂરુષમ્

ઉવાચ વચનં શ્લક્ષ્ણં પ્રણિપત્ય પ્રસાદ્ય ચ ।
મદીયયજ્ઞે દાનેન તપસા નિયમેન ચ

શમિચ્છં છ્રાવયામાસ એકો વાનરરૂપધૃક્ ।
હિરણ્મયં મુખં ચાસ્ય યથા સ્યાત્ ત્વં તથા કુરુ

ઉવાચ વચનં દેવો યુવનાશ્વં મહીપતિમ્ ।
પ્રત્યક્ષં નૈમિષં તીર્થં સૂર્યકોટિસમપ્રભમ્

પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમ્ અન્તરિક્ષે ચ પુષ્કરમ્ ।
ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતો ગિરિશ્ ચામરકણ્ટકઃ

ન ચ શ્રુતં ત્વયા તાત પુરાણં સ્કન્દકીર્તિતમ્ ।
માતા સા યત્ર સરિતાં તીર્થાનાં ચ સરિદ્વરા

નામસંકીર્તનાદસ્યા મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્ ।
વિષાદં ત્યજ તીર્થાનાં પ્રધાનો ઽમરકણ્ટકઃ

સત્યધર્મઃ પુનસ્ તત્ર કરિષ્યતિ મખોત્તમમ્ ।
રેવાકપિલયોર્ યોગે મુખં તત્ર હિરણ્મયમ્

ભવિષ્યતિ ન સન્દેહસ્ તવ વાનરસત્તમ ।
નૈમિષં સ નમસ્કૃત્ય આદિદેવં હરં હરિમ્

સ્થાનં સ્વં ચ જગામાથ મુદા પરમયા યુતઃ ।
નૈમિષસ્ય વચઃ શ્રુત્વા અયોધ્યાધિપતિસ્ તથા

વિવેશ નગરીં પુણ્યાં યથા શક્રો ઽમરાવતીમ્ ।
વાનરો ઽપિ ગતસ્ તત્ર સત્યધર્મો યતઃ સ્વયમ્

પ્રણમ્ય સત્યધર્માખ્યમ્ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્ ।
રેવાકપિલયોર્ યોગે ત્વદીયે ચ મહામખે

અવભૃથસ્નાનજનિતે કર્દમે લુઠનાન્ મમ ।
શરીરં કાઞ્ચનીભૂતં મુખમ્ એવાવશિષ્યતે

યજ્ઞમિષ્ટ્વા પુનસ્ તત્ર મુખં મે કાઞ્ચનં કુરુ ।
ગન્ધર્વાધિપતિર્ ભૂયો મુક્તો વાનરયોનિતઃ

હેમીભૂતવપુસ્ તત્ર યદા વાનરસત્તમઃ ।
દેવન્દુન્દુભિનાદેન નાનાલઙ્કારભૂષિતઃ

હંસયુક્તેન યાનેન વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ ।
જગામ શાઙ્કરં લોકં તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

તત્ર યે શ્વાપદાસ્ સર્વે તે ઽપિ સ્નાત્વા દિવઙ્ગતાઃ ।
એતત્ તે કથિતં પાર્થ યથાવૃત્તં પુરાતનમ્

શ્રવણાત્ કીર્તનાચ્ ચાસ્ય ગોસહસ્રફલં લભેત્