સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 57

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે માતઙ્ગાશ્રમવર્ણનો નામ ષટ્પઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 57
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
આખ્યાનં કથયિષ્યામિ ખ્યાતં મૃગવનં યથા ।
વ્યાધ કશ્ચિદ્ દુરાચારઃ સર્વભૂતેષુ નિર્દયઃ

પાશહસ્તો ધનુષ્પાણિર્ વિચરન્ ગિરિકન્દરે ।
આજઘાન મૃગાન્ સર્વાન્ કુટુમ્બાર્થે નૃપોત્તમ

જ્યેષ્ઠે માસિ તુ સંપ્રાપ્તે નિદાઘે જ્વલનપ્રભે ।
ભ્રમતિ સ્મ તૃષાર્તશ્ ચ વૃક્ષમૂલે સમાશ્રિતઃ

રાત્રૌ સ્વપિતિ નિશ્ચેષ્ટો દુઃખાર્તશ્ ચ ક્ષુધાન્વિતઃ ।
વનસંઘર્ષજો વહ્નિર્ ઉત્થિતો ગિરિકન્દરાત્

પ્રદગ્ધં ચ વન તેન મૃગવ્યાઘ્રસમાવૃતમ્ ।
ભસ્મીભૂતં ચ તત્સર્વં રેણુભૂતં ચ કૃત્સ્નશઃ

મેઘાગમોક્તકાલે તુ પ્રવાહે નાર્મદે શુભે ।
કન્યારાશિગતે ભાનૌ દ્વાદશ્યાં શ્રવણેન તુ

નર્મદાતોય સંસર્ગાદ્ યક્ષા જાતાસ્ તુ પન્નગાઃ ।
તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહાસ્ તુ વૈષ્ણવં યાનમાસ્થિતાઃ

સ વ્યાધશ્ ચાભવદ્ રાજા તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ ભોગાન્ ભુઙ્ક્તે મનોહરાન્

યે ઽપિ દગ્ધા મૃગાસ્ તત્ર તે ઽપિ ગન્ધર્વતાં ગતાઃ ।
વૈષ્ણવેનૈવ યાનેન પ્રાપ્તાસ્ તુ વૈષ્ણવં પદમ્

અવશઃ સ્વવશો વાપિ યસ્ તુ પ્રાણાન્ પરિત્યજેત્ ।
દિવ્યવર્ષસહસ્રં તુ વિષ્ણુલોકે સ મોદતે

તિલોદકપ્રદાનેન પિતૄણાં પરમા ગતિઃ ।
મનોરથં નામ તીર્થમ્ અન્યત્ પરમસિદ્ધિદમ્

ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતં રેવાતીરસમુદ્ભવમ્ ।
યં યં પ્રાર્થયતે કામં તં તં સ્નાત્વાપિ માનવઃ

સર્વ ચ સમવાપ્નોતિ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
અઙ્ગરાવર્તસંભેદો ગોસહસ્રફલપ્રદઃ

અઙ્ગારેશ્વરદેવશ્ ચ તત્ર તિષ્ઠતિ સઙ્ગમે ।
સ્નાનમાત્રો નરસ્ તત્ર ગાણપત્યમ્ અવાપ્નુયાત્

અઙ્ગારશ્ ચ ચતુર્થ્યાં ચ યદા ભવતિ ભારત ।
હિરણ્યપુરુષં કૃત્વા રક્તવસ્ત્રેણ વેષ્ટયેત્

ઘૃતપૂર્ણં તામ્રપાત્રં ગુડેનાપિ પ્રપૂરિતમ્ ।
તત્સર્વં વિધિવદ્ દદ્યાચ્ છ્રોત્રિયાય વિશેષતઃ

દાનતીર્થપ્રભાવેણ શક્રાર્દ્ધાસનભાગ્ ભવેત્ ।
યસ્માત્ પાપાનિ દુઃખાનિ તીવ્રાણ્ય્ અપિ બહૂન્યપિ

તસ્માત્ પાપં ન કર્તવ્યમ્ આત્મપીડાકરં હિ તત્ ।
યસ્મિન્ કાલે ચ દેશે ચ વયસા યાદૃશેન ચ

કૃતં શુભાશૂભં કર્મ તત્ તથા તેન ભુજ્યતે ।
તસ્માત્ સદૈવ દાતવ્યમ્ અવિચ્છિન્ન તયાર્થિને

વિચ્છિદ્યન્તે ઽન્યથા ભોગા ગ્રીષ્મે કુસરિતો યથા ।
સંસેવ્યતે યથા દેવી સપ્તકલ્પવહા શુભા

સંસારસ્ય સમુચ્છિત્ત્યૈ જ્ઞાનયોગં બ્રવીમિ તે ।
શિવપ્રકાશકં જ્ઞાનં યોગસ્ તત્રૈવ ચિન્તિતઃ

દુર્વિજ્ઞેય ગતિર્ યોગો નર્મદાશિવસન્નિધૌ ।
શિવાજ્ઞા વર્તતે તત્ર સ્નાનપૂજાવિધિર્ યથા

સ સિદ્ધાન્તા ઽવિરોધેન પુસ્તકૈર્ ન વિરોધયેત્ ।
ધર્મજ્ઞાનાપવર્ગાર્થં સહિતં વિન્દતે નરઃ

પૂર્વોત્તરવિરોધેન કુત્રાર્થો ઽભિમતો ભવેત્ ।
દૃષ્ટ્વાદ્યમૂલતસ્ તર્કં શ્રુત્યા સહ વિવર્જયેત્

તસ્માદ્ આગમયુક્તેન સદાત્માર્થવિચારણમ્ ।
કર્તવ્યં નાનુમાનેન કેવલેન વિપશ્ચિતા

હીનોત્તમાદ્યસ્ય ફલં બહુધા સ્વં ચ તત્સ્મૃતમ્ ।
તસ્માત્ પરીક્ષાં કુર્વીત પુણ્યં સાધુ મહત્ફલમ્

પાખણ્ડિનો વિકર્મસ્થાન્ વૈડાલવ્રતિકાં શઠાન્ ।
વર્જયેદ્ દૂરતો ધીમાન્ હૈતુક્યાન્ તીર્થનિન્દકાન્

દિગમ્બરાન્ શ્વેતપટાન્ યે ચાન્યે હેતુવાદિનઃ ।
એતૈઃ સહ ન સંવાદં સંસર્ગં ન કથંચન

વિપરીતં કલૌ ધર્મં નગ્ના મુણ્ડા મલાશિનઃ ।
તસ્માત્ તં ચ પરિત્યજ્ય ત્રેતાધર્મં સમાચરેત્

પ્રમાણં સર્વધર્મેષુ બ્રહ્મવિષ્ણુશિવોદિતમ્ ।
અન્યથા કુરુતે યસ્ તુ નરકે પતતિ ધ્રુવમ્

સર્વેષામ્ એવ શાસ્ત્રાણામ્ એવં શાસ્ત્રવિનિશ્ચયઃ ।
સેવ્યતાં કલ્પગા દેવી શિવપૂજારતૈઃ સદા

પિતૄણાં તર્પણં કુર્યાદ્ ભિક્ષાં દદ્યાચ્ ચ ભિક્ષવે ।
કારુણ્યં સર્વભૂતેષુ નર્મદાખ્યાનચિન્તનમ્

ઇદં જ્ઞાનમશેષં ચ સર્વકર્મવિશોધનમ્ ।
આદિમધ્યાન્તરહિતઃ સ્વભાવવિમલઃ પ્રભુઃ

સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણશ્ ચ શિવો જ્ઞેયઃ શિવાગમે ।
સર્વાર્થસાધકં જ્ઞાનં તત્પ્રણીતમ્ અસંશયમ્

યઃ સર્વજ્ઞઃ સુસમ્પૂર્ણઃ સ્વભાવવિમલઃ શિવઃ ।
સર્વદોષવિનિર્મુક્તઃ સ બ્રૂયાત્ કથમ્ અન્યથા

શિવાજ્ઞામ્ અન્તરેણાપિ જગત્સૃષ્ટિઃ કથમ્ ભવેત્ ।
અચૈતન્યાત્ પ્રધાનેન અજ્ઞત્વાત્ પુરુષસ્ય ચ

પ્રધાનં પરમાણ્વાદિ યાવત્ કિંચિદ્ અચેતનમ્ ।
તન્ન કર્તૃ સ્વયં દ્રષ્ટૃ બુદ્ધિમત્કરણં વિના

ન યથા ઘટમ્ આનેન મૃત્પિણ્ડઃ સ્વયમ્ ઋચ્છતિ ।
તથાજ્ઞાબુદ્ધિભાવેન ન તિષ્ઠેત્ પ્રકૃતિઃ સ્વયમ્

ધર્માધર્મોપદેશો ન ધર્માધર્મવિચારણમ્ ।
સર્વજ્ઞેન વિના જાતુ નાદિસર્ગે પ્રસિદ્ધ્યતિ

યથાનાદિ પ્રવૃત્તો ઽયં ઘોરઃ સંસારસાગરઃ ।
શિવો ઽપિ હિ તથાનાદિઃ સંસારાન્ મોચકઃ સ્મૃતઃ

વ્યાધીનાં ભૈષજં યદ્વત્ પ્રતિપક્ષં સ્વભાવતઃ ।
તદ્વત્સંસારઘોરાણાં પ્રતિપક્ષઃ શિવઃ સ્મૃતઃ

વૈદ્યં વિના નિરાક્રન્દાઃ ક્લિશ્યન્તે રોગિણો યથા ।
શિવેન તુ વિના સર્વં નિરાક્રન્દં જગત્ તથા

તસ્માદ્ અનાદિઃ સર્વજ્ઞઃ પરિપૂર્ણઃ પરઃ શિવઃ ।
અસ્તિ નાતઃ પરિત્રાતા પુમાન્ સંસારસાગરે

યે ઽભ્યસન્તિ શિવજ્ઞાનં હૃદયે શિવભાવિતાઃ ।
યદિ વેદાઃ પ્રમાણં તુ તેષાં જ્ઞાનં પ્રજાયતે

ઇયં ચ સર્વભૂતાનાં શરણં ભુવિ નર્મદા ।
અપાં રૂપતયા દેવી લોકાનુગ્રહકારિણી

સ્થાવરં જઙ્ગમં ચૈવ ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
ભગવત્ય્ ઉદ્ધરત્ય્ એષાં પતન્તં નરકે ધ્રુવમ્

એવંજ્ઞાત્વા નરશ્રેષ્ઠ શિવમ્ અન્વીક્ષ્ય કલ્પગામ્ ।
ઉચ્ચૈર્ગૃહાણિ દિવ્યાનિ ધનધાન્યાન્વિતાનિ ચ

સર્વોપસ્કરદિવ્યાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો નિવેદયેત્ ।
અનાથાયાતિવૃદ્ધાય વિકલાય કુટુમ્બિને

કાષ્ઠમૃન્મયગેહં ચ યો દ્વિજાય પ્રયચ્છતિ ।
એવં વિધાન્ ગૃહાન્ રમ્યાન્ સર્વતો ઽમરકણ્ટકે

કારયેદ્ યઃ પુમાન્ દિવ્યાંસ્ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
કિં તસ્ય બહુભિર્ દત્તૈર્ દાનૈર્ ભવતિ ભારત

એતદ્ એવ પરં દાનં સર્વકામાર્થસાધકમ્ ।
યઃ શૃણોતિ નરો ભક્ત્યા સર્વપાપૈઃ પ્રમુચ્યતે