સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 54

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નરકાયાતનાનુવર્ણનો નામ ત્રિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 54
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
તીર્યતે કેન ધર્મેણ સંસારાબ્ધિઃ સુદુસ્તરઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તેન નિર્ભર્ત્સિતૈઃ પાપૈઃ કથ્યમાનાં કથાં શૃણુ

રક્તો મૂઢશ્ ચ લોકો ઽયમ્ અકાર્યે સંપ્રવર્તતે ।
ન ચાત્માનં વિજાનાતિ ન પરં ન ચ દૈવતમ્

ન શૃણોતિ પરં શ્રેયઃ સતિ ચક્ષુષિ નેક્ષતે ।
સમે પથિ શનૈર્ ગચ્છન્ પ્લવતે સ્મ પદે પદે

એવમ્ ઉક્તો ધર્મરાજઃ સંક્ષેપાત્ પાપદેહિનામ્ ।
વિસ્તરેણ યદા ચખ્યૌ તેષાં તચ્ છૃણુ સામ્પ્રતમ્

યમ ઉવાચ:
મયા મુક્તો ન જાનાતિ બોધ્યમાનો બુધૈર્ અપિ ।
સંસારે ક્લિશ્યતે નાના રાગલોભવશાત્ નરઃ

ગર્ભપાતેન ભાવેન શાસ્ત્રમ્ ઉક્તં ન બુધ્યતે ।
નરૈર્ ન શ્રૂયતે કર્મ સ્વર્ગમોક્ષપ્રસાધકમ્

સન્તપ્યતિ શિવધ્યાને સર્વકામાર્થસાધને ।
નરકાદ્ આત્મનઃ શ્રેયો યદત્ર મહદદ્ભુતમ્

પ્રેતભૂતા નરાઃ સર્વે યમલોકં સમાગતાઃ ।
આખ્યાનં કથયિષ્યામિ યથોદ્દિષ્ટં પુરાતનમ્

સૂર્યેણ કથિતં ત્વ્ આસીન્ નર્મદાખ્યાનમ્ ઉત્તમમ્ ।
દેવતાનાં પિતૄણાં ચ મમ પિત્રાનુકમ્પયા

સપાદલક્ષમ્ અધિકં બ્રહ્મણા કથિતં રવેઃ ।
તત્ર શ્રુતં મયા કૃત્સ્નં બ્રહ્મણા તુ શિવાચ્ છ્રુતમ્

શિવેન કથિતં પૂર્વં પાર્વત્યાઃ ષણ્મુખસ્ય તુ ।
જમ્બૂદ્વીપં સમાસાદ્ય માનુષીં યોનિમ્ આશ્રિતઃ

નાશ્રયેન્નર્મદાં દેવીં સપ્તકલ્પવહાં તુ યઃ ।
સ્નાનાવગાહનાત્ પાનાત્ તથા દાનક્રિયાદિભિઃ

લોકે ઽસ્મિન્ ગતિદા કાન્યા પાપોપહતચેતસામ્ ।
યે ધ્યાયન્તિ મહાદેવીં નર્મદાં પાપહારિણીમ્

અઘાનિ તેષાં નશ્યન્તિ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ।
નર્મદાં સંસ્મરેદ્ યસ્ તુ કીર્તયેદ્ યસ્ તુ વા ગિરા

પરલોકં સમાયાતો યમદૂતૈર્ ન બાધ્યતે ।
નર્મદાં કીર્તયેદ્ યસ્ તુ પાપકર્મા નરાધમઃ

નરકાન્ સમયોદ્દિષ્ટાન્ ન ચ ક્રામતિ કર્હિચિત્ ।
ગઙ્ગાદ્યાઃ સરિતસ્તત્ર તીર્થકોટિર્ અનેકધા

રેવાતેજઃ પ્રતાપેન શુદ્ધિં ગચ્છન્તિ તત્ક્ષણાત્ ।
નરકસ્થઃ સ્મરેદ્ યસ્ તુ મેકલાં તુ હરં હરિમ્

મુચ્યતે યમદૂતૈઃ સ તત્ક્ષણાન્ નાત્ર સંશયઃ ।
યદિ તિષ્ઠતિ વૈદૂર્યપર્વતે ઽમરકણ્ટકે

ઓંકારઃ પરમેશાનો ભુક્તિમુક્તિફલપ્રદઃ ।
કિમર્થં ત્વ્ ઇહ શોચન્તિ પાપોપહતચેતસઃ

સિદ્ધેશ્વરં સિદ્ધલિઙ્ગં લોકાનુગ્રહકારકમ્ ।
યજ્ઞેશ્વરં ચ મધ્યે તુ તત્રૈવ શશિભૂષણમ્

નર્મદા દક્ષિણે ભાગે લિઙ્ગં ચૈવ મહેશ્વરમ્ ।
ચતુર્થં કપિલેશં ચ શિવક્ષેત્રં વિદુર્બુધાઃ

યે ઽર્ચયન્તિ સદા ભક્ત્યા પુષ્પધૂપાર્તિતર્પણૈઃ ।
શિવલોકં તુ તે યાન્તિ નરકાન્ નાત્ર સંશયઃ

એતત્ તે સર્વમ્ આખ્યાતં યથા પૃષ્ટં ત્વયાનઘ ।
પાપિષ્ઠાન્ નૄનધર્મસ્થાન્ કથયામાસ ભારત (?)

[સ્તેહ્ત્ સો દોર્ત્]
ગોદાનં હેમદાનં ચ તિલદાનં તથૈવ ચ ।
અન્નદાનં પયોદાનં સર્વોપસ્કરમ્ એવ ચ

પ્રાસાદારામદાનં ચ યે કુર્વન્તિ નરોત્તમાઃ ।
યમલોકં ન તે યાન્તિ નરકં ઘોરરૂપિણમ્

મુચ્યન્તે સર્વપાપેભ્યઃ શિવસ્ય વચનં યથા ।
સન્માનં ચાપમાનેન વિયોગેનેષ્ટસઙ્ગમમ્

યૌવનં જરયા ગ્રસ્તં કષ્ટાત્ સૌખ્યમુપદ્રુતમ્ ।
વલિભિઃ પલિતૈશ્ ચાપિ જર્જરીકૃતવિગ્રહઃ

કિં કરોતિ નરઃ પ્રાજ્ઞો જરયા જર્જરીકૃતઃ ।
સ્ત્રીપુંસોર્ યૌવનં રૂપં યદન્યો ઽન્યં પ્રિયંકરમ્

તદ્ એવ જરયા ગ્રસ્તમ્ ઉભયોર્ અપિ ન પ્રિયમ્ ।
અપૂર્વવત્ તથાત્માનં શૈથિલ્યેન સમન્વિતમ્

યઃ પશ્યન્ ન વિરજ્યેત કો ઽન્યસ્ તસ્માદ્ અચેતનઃ ।
જરાભિભૂતઃ પુરુષઃ પત્નીપુત્રાદિબાન્ધવૈઃ

અશક્તત્વાદ્ દુરાચારૈર્ ભૃત્યૈશ્ ચ પરિભૂયતે ।
ધર્મમ્ અર્થં ચ કામં ચ મોક્ષં ન જરયા યુતઃ

શક્તઃ સાધયિતું તસ્માત્ પુરા ધર્મં સમાચરેત્ ।
વાતપિત્તકફાદીનાં વૈષમ્યં ચ યુધિષ્ઠિર

વાતાદીનાં સમૂહશ્ ચ દેહજઃ પરિકીર્તિતઃ ।
તસ્માદ્ વ્યાધિપરં જ્ઞેયં શરીરમ્ ઇદમ્ આત્મનઃ

વાતોત્પત્ત્ય્ અતિરેકેણ બાધિતો વૈ જ્વરેણ ચ ।
રોગૈર્ નાનાવિધિભવૈર્ બહુદુઃખાન્ય્ અનેકધા

તાનિ ચ સ્વાત્મવેદ્યાનિ કિમ્ અન્યત્ કથયામ્ય્ અહમ્ ।
એકોત્તરં મૃત્યુશતમ્ અસ્મિન્ દેહે પ્રતિષ્ઠિતમ્

અત્રૈકં કાલરૂપં ચ શેષાસ્ત્વાગન્તવઃ સ્મૃતાઃ ।
યે ત્વ્ ઇહાગન્તવઃ પ્રોક્તાસ્તે પ્રશામ્યન્તિ ભૈષજૈઃ

જપહોમપ્રદાનૈશ્ ચ કાલમૃત્યુર્ ન શામ્યતિ ।
અપમૃત્યુશ્ ચ સર્વસ્ય વિષમ્ અદ્યાદિસમ્ભવઃ

ન ચાતિપુરુષસ્ તસ્માદ્ અપમૃત્યોર્ બભેતિ વૈ ।
વિવિધા વ્યાધયઃ કષ્ટાઃ સવૈદ્યાઃ પ્રાણિનસ્ તથા

વિષાણિ ત્વ્ અભિચારાશ્ ચ મૃત્યોર્ દ્વારાણિ દેહિનામ્ ।
પીડિતં રોગસર્પાદ્યૈર્ અપિ ધન્વન્તરિઃ સ્વયમ્

સ્વસ્થં કર્તું ન શક્નોતિ કાલપ્રાપ્તં હિ દેહિનમ્ ।
નૈષધં ન તપો દાનં ન મિત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ

પરિત્રાતું નો સમર્થાઃ કાલેન પરિપીડિતમ્ ।
નાસ્તિ મૃત્યુસમં દુઃખં નાસ્તિ મૃત્યુસમો રિપુઃ

નાસ્તિ મૃત્યુસમઃ કાલઃ સર્વેષામ્ એવ દેહિનામ્ ।
સદ્ભાર્યા પુત્રમિત્રાણિ રાજ્યૈશ્વર્યસુખાનિ ચ

મૃત્યુશ્છિનત્તિ સર્વાણિ વિવિધાન્ય્ અપિ ભારત ।
ઇદં તે કથિતં રાજઞ્જ્ઞાતિસંસારદુસ્તરમ્

પરિણામ ઇતિ જ્ઞાત્વા સર્વઙ્કાલસ્ય ભોજનમ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સંસેવ્યા સપ્તકલ્પગા

સર્વદુઃખાપહા નિત્યં સર્વશોકવિનાશિની ।
યો યાન્ કામયતે કામાંસ્તાંસ્તાન્ દેવી પ્રયચ્છતિ

ઇદં જ્ઞાનમ્ ઇદં ધ્યાનં પાણ્ડિત્યં વેદ વેદનમ્ ।
નિવાસઃ સર્વભૂતાનાં સેવ્યતે સપ્તકલ્પગા

યજ્ઞો દાનં તપઃ સત્યં સ્વાધ્યાયઃ પિતૃતર્પણમ્ ।
સફલં લભતે તેષાં યો રેવામ્બુ નિષેવતે

બ્રહ્મકૂર્ચસહસ્રાણિ સોમપાનાયુતં તથા ।
નર્મદાતોયપાનસ્ય કલાં નાર્હન્તિ ષોડશીમ્

સંયુક્તો ઽપિ મહાપાપૈર્ નાનાજન્મકૃતૈર્ અપિ ।
ઓંકારદક્ષિણે ઘોરં મુચ્યતે તત્ક્ષણાજ્ જપન્

ગોદાનાન્ન પરં દાનં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્ ।
નર્મદાપયસિ સ્નાત્વા યો દદ્યાદ્ ગાં દ્વિજન્મને

સંખ્યાં કર્તું યથાવચ્ ચ ન દેવૈર્ અપિ શક્યતે