સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 53

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે નરકવર્ણનં નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 53
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
કોટી નામનુરૂપાશ્ ચ પઞ્ચપઞ્ચૈવ નાયકાઃ ।
રૌરવાદ્યં મરીચ્યન્તં નરકાનાં શતં સ્મૃતમ્

ચત્વારિંશત્ સમધિકં મહાનરકમણ્ડલમ્ ।
એકક્રમાત્ પ્રભુજ્યન્તે નરૈઃ કર્માનુરૂપતઃ

કામનાભિર્ વિરૂપાભિર્ અકર્મપ્રચયાદ્ દ્રુતમ્ ।
સુગૂઢયા તતો ધ્વાન્તે તપ્તશૃઙ્ખલયા નરાઃ

મહાવૃક્ષસ્ય શાખાયાં લમ્બ્યન્તે યમકિઙ્કરૈઃ ।
તતસ્ તાન્ સર્વતશ્ ચૈવ દોલયન્તિ હિ કિઙ્કરાઃ

દોલિતાશ્ ચાતિવેગેન નિઃસંજ્ઞાં યાન્તિ પાપિનઃ ।
અન્તરિક્ષે સ્થિતાનાં ચ લોહભારશતં તદા

પાદયોર્ બધ્યતે તેષાં યમદૂતૈર્ બલોત્કટૈઃ ।
તેન ભારેણ મહતા ભૃશં સન્તાપિતા નરાઃ

ધ્યાયન્તિ સ્વાનિ કર્માણિ તૂષ્ણીં તિષ્ઠન્તિ નિશ્ચલાઃ ।
તતઃ ક્રમાદ્ અગ્નિવર્ણૈર્ લોહદણ્ડૈઃ સકણ્ટકૈઃ

નિહન્યન્તે પ્રયત્નેન યમદૂતૈશ્ ચ મસ્તકે ।
વિષ્ઠાપૂર્ણે તતઃ કૂપે કૃમીણાં નિલયે તતઃ

સમન્તાત્ કિઙ્કરૈર્ ઘોરૈઃ પચ્યન્તે પાપકારિણઃ ।
તતઃ ક્ષારેણ નીરેણ વહ્ણાવપિ વિશેષતઃ

વાર્તાકવત્ પ્રપચ્યન્તે તપ્તે લોહકટાહકે ।
અમેધ્યકૂપે પ્રક્ષિપ્ય જલજન્તુ સમાકુલે

મેદોસૃક્પૂયપૂર્ણાયાં વાપ્યાં ક્ષિપ્તાસ્ તુ તે તતઃ ।
ભક્ષન્તે કૃમિભિસ્ તીક્ષ્ણૈર્ લોહતુણ્ડૈશ્ ચ વાયસૈઃ

પચ્યન્તે માંસવચ્ ચાપિ પ્રદીપ્તાઙ્ગારરાશિષુ ।
પ્રોતાઃ શૂલેષુ તીક્ષ્ણેષુ નરાઃ પાપસમન્વિતાઃ

પચ્યન્તે પાપિનસ્ તે વૈ યમદૂતૈર્ અનેકધા ।
તૈલપૂર્ણકટાહેષુ સુતપ્તેષુ તતઃ પુનઃ

તેષાં ચોત્પાટ્યતે જિહ્વા અસત્યા પ્રિયવાદિનામ્ ।
સુદૃઢેન સુતપ્તેન પ્રપીડ્યોરસિ પાદતઃ

મિથ્યાગમપ્રયુક્તસ્ય દ્વિજસ્યાપિ તથૈવચ ।
યજ્ઞાર્થકોશવિસ્તીર્ણં ભલ્લૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ પ્રતોદ્યતે

નિર્ભત્સયન્તિ યે મૂઢા માતરં પિતરં તેષાં ।
તેષાં વક્ત્રં બાલુકાભિર્ મુહુર્ આપૂર્ય સિચ્યતે

તતઃ ક્ષારેણ દીપ્તેન પયસા તુ પુનઃ પુનઃ ।
દ્રુતં સમ્પૂર્યતે ઽત્યર્થં તપ્તતૈલેન તન્મુખમ્

વિષ્ઠાભિઃ કૃમિપૂર્ણાભિઃ શ્વાનવચ્ ચરણૈર્ ભટૈઃ ।
પરિપીડ્ય વિષાણેન પ્રવિષ્ટા લોહશાલ્મલીમ્

હન્યન્તે પૃષ્ઠદેહેષુ પુનર્ ભીમૈર્ મહાબલૈઃ ।
દન્તુરેણાતિકુણ્ઠેન ક્રકચેન બલીયસા

શિરઃ પ્રભૃતિ પાટ્યન્તે ઘોરૈઃ કર્મભિર્ આત્મજૈઃ ।
ખાદયન્તિ સ્વમાંસાનિ પાયયન્તિ સ્વશોણિતમ્

અન્નં પાનં ન દત્તં યૈર્ મૂઢૈર્ નાપ્ય્ અનુમોદિતમ્ ।
ઇક્ષુવત્તે પ્રપીડ્યન્તે જર્જરીકૃત્ય મુદ્ગરૈઃ

અસિતાલવને ઘોરે છિદ્યન્તે ખણ્ડખણ્ડશઃ ।
સૂચીભિર્ ભિન્નસર્વાઙ્ગાસ્ તતઃ શૂલે પ્રરોપિતાઃ

ચાચલ્યમાનાઃ કૃષ્યન્તે ન મ્રિયન્તે તથાપિ ચ ।
દેહાદ્ ઉત્પાટ્યતે માંસં તેષામ્ અસ્થીનિ મુદ્ગરૈઃ

બહુશઃ કૃષ્યતે તૂર્ણં યમદૂતૈર્ બલોત્કટૈઃ ।
તે ઽનુચ્છ્વાસેનાનુછ્વાસાસ્ તિષ્ઠન્તિ નરકે ચિરમ્

ઉચ્છ્વાસે ચ સદોચ્છ્વાસા બાલુકાવદનાવૃતાઃ ।
રૌરવેષુ તુ દન્તે વૈ પીડ્યન્તે વિવિધૈશ્ ચરૈઃ

મહારૌરવપીડાભિર્ મહાન્તો ઽપિ રુદન્તિ હિ ।
ઉપસ્થાસ્યે ગુદે પાર્શ્વે પાદે ચોરસિ મસ્તકે

નિહન્યન્તે ભટૈસ્ તીક્ષ્ણૈઃ સુતપ્તૈર્ લોહમુદ્ગરૈઃ ।
નિન્દન્તિ યે સ્વરૂપેણ પરદારાન્ હસન્તિ ચ

આલિઙ્ગન્તિ પતીન્ અન્યાન્ ન વિન્દન્તિ સ્વકાન્ સ્ત્રિયઃ ।
કિમુ ધાવસિ વેગેન ન સ્મરેર્ અતિશાશ્વતીમ્

વઞ્ચિતશ્ ચ ત્વયા ભર્તા પાપાન્ધશ્ ચ યથા સુખમ્ ।
લોહકુમ્ભે વિનિક્ષિપ્તાઃ ચિતાશ્ ચ શનૈઃ શનૈઃ

સમૃદ્ધાગ્નૌ પ્રપાચ્યન્તે પ્રવેશ્યન્તે શિલાસુ ચ ।
ક્ષિપ્યન્તે ચાન્ધકૂપેષુ દશ્યન્તે ઽજગરૈર્ ભૃશમ્

યે નિન્દન્તિ મહાત્માનમ્ આચાર્યં ધર્મર્દર્શિનમ્ ।
શિવભક્તં ચ વિપ્રં ચ શિવધર્મં ચ શાશ્વતમ્

તેષામ્ ઉરસિ કણ્ઠે ચ જિહ્વાયાં દેહસન્ધિષુ ।
કીલકૈરોષ્ઠપુટકે કીલ્યન્તે યમકિઙ્કરૈઃ

એવમ્ આદિમહાઘોરા યાતનાઃ પાપકર્મિણામ્ ।
એકૈક નરકે જ્ઞેયાઃ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ

યાતના ગહના રાજન્ સર્વેષાં પાપકર્મિણામ્ ।
ઇત્યેવ યાતનાનન્તાઃ સર્વેષુ નરકેષુ ચ

કસ્તા વર્ષશતેનાપિ વક્તું શક્નોતિ માનવઃ ।
ઇત્ય્ એવં વિવિધૈર્ ઘોરૈઃ પાત્યમાનાઃ સ્વકર્મભિઃ

ક્રમાત્ સર્વેષુ પચ્યન્તે નરકેષુ ન સંશયઃ ।
મહાપાતકિનશ્ ચાપિ સર્વેષુ નરકેષુ ચ

આચન્દ્રતારકં યાવત્ પીડ્યન્તે વિવિધૈશ્ ચરૈઃ ।
તથા પાતકિનઃ સર્વે નિરયેષ્વ્ એષુ સર્વદા

ચતુર્દિક્ષુ સુપચ્યન્તે નરકેષુ ન સંશયઃ ।
ઉપપાતકિનશ્ ચાપિ તદર્દ્ધં યાન્તિ માનવાઃ

મૃત્યુર્ ન જ્ઞાયતે તાત કદા કસ્ય ભવિષ્યતિ ।
પ્રાપ્તે ચાકસ્મિકે મૃત્યૌ વર્ષં વિન્દતિ કો નરઃ

પરિત્યજ્ય યતઃ સર્વમ્ એકાકી યાસ્યસિ ધ્રુવમ્ ।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન સત્યધર્મપરો ભવ

એતત્ તે સર્વમાખ્યાતં નરકાણા તુ લક્ષણમ્