સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 50

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે વારાહસ્વર્ગારોહણં નામૈકોનપઞ્ચાશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 50
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
સ તસ્મિન્ નૃપતિ શ્રેષ્ઠસ્તૃષિતઃ શ્રાન્તવાહનઃ ।
હયં મુમોચ રાજા વૈ સર્વોપસ્કરમ્ એવ ચ

સ્મરન્ ઊર્ધ્વગતિં તાવદ્ ઉપવિષ્ટઃ શિલાતલે ।
રેણુધ્વસ્તસ્ તતો ઽશ્વો વૈ પ્રવિષ્ટઃ સપ્તકલ્પગામ્

પાનસ્નાનાદિકં કૃત્વા હ્યન્તરિક્ષસ્થિતો હયઃ ।
બ્રહ્મતેજઃ સ્થિતો ભૂત્વા બ્રહ્મયાનં સમાશ્રયત્

અત્યદ્ભુતં તુ તં દૃષ્ટ્વા પરં વિસ્મયમ્ આગત ।
ઉવાચ વચનં રાજા તુરઙ્ગં તં દ્વિજર્ષભમ્

કિમ્ એતત્ કારણં બ્રહ્મઞ્ચ્ છંસ મે ઽદ્યયથોચિતમ્ ।
ઉવાચ તદ્વચઃ શ્રુત્વા હયરૂપો દ્વિજોત્તમઃ

બ્રહ્મર્ષિર્ ગાલવશ્ ચાહં કુરુક્ષેત્રે પુરા સ્થિતઃ ।
અશ્વપ્રતિગ્રહાદ્ દગ્ધસ્ ત્વ્ અશ્વયોનિં સમાશ્રિત

દાવાગ્નિના ચ યદ્ દગ્ધમ્ ઉદકાત્ તત્પ્રરોહતિ ।
દુષ્ટપ્રતિગ્રહાદ્ દગ્ધો ન પ્રરોહેત્ કદાચન

દ્રુમસેનઃ પુરા ચાસીદ્ રાજા પરમધાર્મિક ।
અયોધ્યાધિપતિશ્ ચાસૌ ચક્રવર્તી મહાબલઃ

રાહુસૂર્યસમાયોગે કુરુક્ષેત્રં જગામ હ ।
ગજાનશ્વાન્ સમાદાય હિરણ્યં ગાસ્ તથૈવ ચ

માણિક્યવજ્રવૈદૂર્યવાસાંસિ વિવિધાનિ ચ ।
બ્રાહ્મણાર્થે નૃપશ્રેષ્ઠ મુદા પરમયા યુતઃ

ગૃહાણિ સાપ્તભૌમાનિ ધૂપિતાનિ તુ કાઞ્ચનૈઃ ।
સર્વકામસમ્ ઋદ્ધાનિ બ્રાહ્મણેભ્યો યથાવિધિ

દત્ત્વા સ યાચયામાસ સક્તુપ્રસ્થવ્રતે સ્થિતમ્ ।
રાજોત્તમકુલં વિપ્રમુઞ્છવૃત્તિં સમાશ્રિતમ્

શ્રાદ્ધકાલઃ પિતૄણાં મે ભોજનં ક્રિયતામ્ ઇતિ ।
ઋષિર્ ઉવાચ:
રાજ્ઞો હિ દર્શનં ઘોરં મેધામથનમક્ષમમ્

દૃષ્ટ્વા ચૈવ મહીપાલમાદિત્યં ચાવલોકયેત્ ।
દ્વિજાત્ પરતરો નાસ્તિ પ્રતિગ્રહપરાઙ્મુખાત્

અસત્ પ્રતિગ્રહં ગૃહ્ણન્ નરકં યાતિ વૈ ધ્રુવમ્ ।
ભાર્યાપ્રતિગ્રહગ્રાહી યાચસ્વા ઽન્યં દ્વિજોત્તમમ્

ઋષે રાજા વચઃ શ્રુત્વા પ્રતીહારં તથાબ્રવીત્ ।
ઘોષણા ક્રિયતાં શીઘ્રં સ્થાનેશ્વરનિવાસિનામ્

પ્રતિગ્રહાય યઃ કશ્ચિત્ સ ચાયાતુ ઇહ સત્વરમ્ ।
કૃતે તુ ઘોષણે કશ્ચિત્ નાસીત્ નૃપપ્રતિગ્રહી

તતસ્ તુ કુપિતો રાજા સ્થાનં તચ્ ચ નિનિન્દ ચ ।
અબ્રહ્મણ્યમ્ ઇદં સ્થાનં ન વેદો ન ચ યાજનમ્

જુગુપ્સિત્વા તુ તાન્ સર્વાંસ્ તૂષ્ણીં ચૈવ બભૂવ હ ।
તસ્ય વાક્યં તુ તચ્છ્રુત્વા રાજાનં ચેદમ્ અબ્રુવમ્

ગાલવો ઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠશ્ ચતુર્વેદી મહાતપાઃ ।
યજ્ઞયાજી તપસ્વી ચ સર્વભૂતહિતે રતઃ

અનુગ્રહમ્ ઇમં વિદ્ધિ ઉદ્ધરિષ્યે ભવાર્ણવાત્ ।
રાજોવાચ:
દદામિ તે ન સન્દેહઃ ત્વમ્ એકો મુનિસત્તમઃ

મુદ્ગલાદ્યૈર્ દ્વિજૈઃ સર્વૈર્ વાર્યમાણો ઽપિ ચાનઘ ।
ગૃહીતો ઽશ્વરથસ્ તત્ર મયાભરણભૂષિતઃ

તતઃ સ માં નમસ્કૃત્ય દ્રુમસેનો યયૌ નૃપ ।
મયાપિ ચાગ્નિહોત્રાદિકર્મ ત્યક્ત્વા યથાસુખમ્

નાનાવિધાનિ દિવ્યાનિ સ્ત્રીભિઃ સાર્દ્ધં સુખાનિ તુ ।
ક્રીડતો ઽપિ તદર્થં વૈ યાવત્ મે ચ ક્ષયં ગતમ્

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ વિપ્રો બ્રહ્મલોકં સનાતનમ્ ।
એકાકી ચ તતો રાજા ચિન્તયામાસ ભારત

એકાકી યદિ યાસ્યામિ ગતાશ્વશ્ ચરણેન તુ ।
રાજાનો માં હસિષ્યન્તિ વચનૈઃ સ્વૈઃ પરસ્પરમ્

દસ્યુભિર્ નિહતશ્ચાસ્ય હય ઇત્ય્ એવમ્ આદિભિઃ ।
અશ્વોપસ્કરમ્ આદાય શિરસા ચ કથં મયા

પ્રવેષ્ટવ્યં પુરં ચૈતત્ મહાલજ્જાકરં મમ ।
અદ્ય યાવત્ મયા તાવદ્ બ્રાહ્મણારોહણં કૃતમ્

પાપસ્યાસ્ય વિશુદ્ધ્યર્થં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ।
એવં વિચિન્તયાભાસ રાજા તત્રૈવ સત્વરમ્

દક્ષિણાં દિશમ્ આશ્રિત્ય શુષ્કકાષ્ઠાનિ ચાહરત્ ।
તતઃ પ્રજ્વાલ્ય કાષ્ઠાનિ કૃત્વા ચ ત્રિઃપ્રદક્ષિણમ્

નમસ્કૃત્ય હુતાશં ચ વિવેશ સ્વગૃહં યથા ।
નિર્જિત્ય તેજસા તેજઃ પાવકસ્ય તદા નૃપઃ

ચતુર્ભુજા ત્રિનેત્રા તુ મુક્તાભરણભૂષિતા ।
તં ગૃહીત્વા કરેણૈવ ઇદં વચનમ્ અબ્રવીત્

અપ્રાપ્તં મરણં રાજન્ કાલો વિહિતસ્ તવ ।
અકસ્માત્ સાહસં દેવ યુક્તં ન પ્રતિભાતિ મે

કાલપ્રાપ્તં પુમાંસં તુ ન રક્ષેદ્ ઈશ્વરઃ સ્વયમ્ ।
રાજોવાચ:
કા ઽસિ ત્વં ચ વરારોહે હ્યુમા ગઙ્ગા ઽથવા રમા

કથયસ્વ મહાભાગે મમ ત્વં ભક્તિદાયિની ।
સ્ત્ર્યુવાચ:
નાહં ગઙ્ગા ન વાણી વા કપિલાં વિદ્ધિ માં નૃપ

એનાં રુદ્રાદ્ વિનિષ્ક્રાન્તાં નર્મદાતલવાહિનીમ્ ।
વસુદાનસ્ય યજ્ઞે તુ રેવાકપિલસઙ્ગમઃ

ઉમા કાત્યાયની ગઙ્ગા યમુના ગૌતમી તથા ।
સરસ્વતી તથા શિપ્રા વરણા ચ શુભાપગા

શતદ્રૂશ્ ચન્દ્રભાગા ચ સિન્ધૂ રેવામલા તથા ।
વિતસ્તા ચર્મણા દેવી સોમાવભૃથમધ્યતઃ

બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાનાં સ્નાનાર્થં હૃતવારિભિઃ ।
તિલોદકૈર્ મુનીનાં તુ પ્રણીતઃ કલશોદકૈઃ

તથા સોમરસૈશ્ ચૈવ ઘૃતખણ્ડાદિમિશ્રિતૈઃ ।
બભૂવાતિપ્રવાહો વૈ ઇજ્યાજન્યો મહાન્ પુરા

એતદ્ ભૂતં મહત્ પુણ્યમ્ ઉદયાચલમ્ આશ્રિતમ્ ।
રુદ્રાવર્તપદં ચાત્ર વિદ્યતે નૃપસત્તમ

એવમ્ ઉક્તો યયૌ રાજા દેવી ચાન્તરધીયત ।
હૃષ્ટસ્ તુષ્ટશ્ ચક્રવર્તી માર્કણ્ડેયાશ્રમં યયૌ

ગત્વા પ્રણમ્ય તમ્ ઋષિમ્ ઉપવિષ્ટસ્ તથાગ્રતઃ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
કુશલં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ધર્માચારવિદાં વર

સન્ત્યજ્ય ચ કથં સૈન્યમ્ એકાકી ત્વમ્ ઇહાગતઃ ।
રાજોવાચ:
અદ્ય મે સફલં જન્મ ત્વત્પાદામ્બુજદર્શનાત્

ધુન્ધુમારસ્ તથા રાજા કથયામાસ પૂર્વકમ્ ।
માર્કણ્ડેયસ્ તતઃ શ્રુત્વા વૃત્તાન્તં પૃથિવીપતેઃ

રેવાકપિલયોર્ યોગે સ્નાત્વા સ્તોત્રં ચકાર હ ।
તત્ર સ્નાતા દિવં યાન્તિ રેવાકપિલસઙ્ગમે

ઉમા કાત્યાયની ગઙ્ગા યમુના ગૌતમી તથા ।
સરસ્વતી તથા શિપ્રા વરણા ચ શુભાપગા

શતદ્રૂશ્ચન્દ્રભાગા ચ સિન્ધૂ રેવામલા તથા ।
વિતસ્તા ચર્મણાદેવી બાહુદા વારુણી તથા

સરયૂર્ ગણ્ડકી ચૈવ ઘર્ઘરા બદરી તથા ।
ગોમતી વેણુકી ચૈવ પારા વેત્રવતી શુભા

વિપાશા ચ તથા વાહા શઙ્ખિની ચ પયોષ્ણિકા ।
ગોદાવરી ચ કાવેરી ભીમા કૃષ્ણા તથા શુભા

સુભદ્રા ચ તથા ભદ્રા કરતોયાથ માલિની ।
એતાઃ સર્વાસ્ ત્વમેવાસિ સર્વગે ત્વાં નમામ્ય્ અહમ્

લોકત્રયં ત્વયા વ્યાપ્તમ્ અપાં રૂપેણ સુવ્રતે ।
પ્રસીદ ત્વં મહાભાગે લોકત્રિતયપાવની

શ્રુત્વા સ્તોત્રમ્ ઇદં દેવી માર્કણ્ડેયાત્ તપોધનાત્ ।
પુષ્પકં યાનમારુહ્ય સર્વાભરણભૂષિતા

ચતુર્ભુજા ત્રિનેત્રા ચ ચન્દ્રબિમ્બનિભાનના ।
ઉવાચ વચનં દેવી માર્કણ્ડેયં મહામુનિમ્

સ્તોત્રેણાનેન તુષ્ટાહં વરં વૃણુ યથેપ્સિતમ્ ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
પરિતુષ્ટાસિ દેવેશિ વરં દાતું ત્વમ્ ઇચ્છસિ

કલુષં હર કલ્યાણિ લોકાનાં હરસંભવે ।
સ્નાનં કૃત્વા સ્તુવન્ તોયે લોકાનાપુઃ શિવાજ્ઞયા

વરં દદસ્વ દેવિ ત્વં ધુન્ધુમારાય સાંપ્રતમ્ ।
રાજ્યં કૃત્વા દિવં યાતુ સાન્તઃપુરપરિચ્છદઃ

યં યં ચિન્તયતે કામં તં તં પ્રાપ્નોતિ સુવ્રતે ।
એવં ભવતુ વિપ્રેન્દ્ર મત્તો યદ્વાઞ્છિતં ત્વયા

એવમ્ ઉક્ત્વા યયૌ દેવી કપિલા લોકપાવની ।
માર્કણ્ડેયં મુનિં રાજા મુનિભિઃ પરિવારિતમ્

પ્રણિપત્ય યથા ન્યાયં ગતશ્ ચ સ્વપુરં તદા ।
તતઃ કાલેન મહતારાજા ધર્મપરાયણઃ

રાજ્યં કૃત્વા ક્રતૂનિષ્ટ્વા ધુન્ધુમારો દિવં ગતઃ ।
એતત્ તે કથિતં સર્વં મયા દૃષ્ટં પુરાનઘ

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય મુચ્યતે ભવબન્ધનાત્