સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 49

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે પઞ્ચબ્રહ્માત્મકસ્તવો નામાષ્ટચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 49
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
તતો ગચ્છેત્ મહાભાગ રેવાકપિલસઙ્ગમમ્ ।
તત્ર સ્નાતા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ

તિલોદકપ્રદાનેન પિતૄણાં પરમા ગતિઃ ।
દિનાનિ નવસાર્ધાનિ રાહુગ્રસ્તે નિશાકરે

વૃદ્ધિં યાતિ મહારાજ પુણ્યવૃદ્ધ્યા ન સંશયઃ ।
ગ્રસ્તે તુ રાહુણા સૂર્યે દિનાનિ ચ દશૈવ તુ

વર્ધતે કપિલાભેદસ્ તદ્વદ્ એવ વિશામ્પતે ।
રેવાયાઃ કપિલાયોગે વારાણસ્યાઃ સમાગમે

સમાનં ફલાં ઉદ્દિષ્ટં તિલોદકેનાપિ વિદ્યતે ।
વારાણસીસમા રેવા કપિલાયાશ્ ચ સઙ્ગમે

સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પ્રાપ્તે બ્રહ્મલબ્ધવરોદ્ભવાઃ ।
રુદ્રાવર્તં બ્રહ્માવર્તં સૂર્યાવર્તં તથા ઽપરમ્

કપિલાનર્મદાયોગે જ્ઞેયમ્ એતત્ ત્રયં પુનઃ ।
નર્મદાભેદનં યત્ર ચતુર્હસ્તપ્રમાણતઃ

રેવાકપિલયો રાજંસ્ તત્રાવર્તદ્વયં સ્મૃતમ્ ।
પિપ્પલાવાહિની તત્ર સપ્તપાતાલવાસિની

તત્રૈવ કપિલાવર્તં પિપ્પલાવર્તમ્ એવ ચ ।
કામયન્તિ હિ તીર્થં ચ પિતરસ્તૃપ્તિદાયકમ્

તસ્માત્ પુત્રઃ પ્રયત્નેન પિતૃભ્યશ્ ચ યથાવિધિ ।
જલાઞ્જલિં તિલૈર્મિશ્રં દદ્યાત્ પિણ્ડં ચ યત્નતઃ

પિતૄન્ સમુદ્ધરેદ્ ઘોરાચ્ છ્રાદ્ધં કૃત્વા તુ માનવઃ ।
રેવાકપિલયોર્ યોગે શુચિઃ સ્નાત્વા તુ માનવઃ

યઃ પશ્યેદ્ અમરં તત્ર ફલં તસ્યાશ્વમેધિકમ્ ।
ચન્દ્રસૂર્યોપરાગે તુ પર્વકાલે વિશેષતઃ

ગન્ધં ધૂપં ચ નૈવેદ્યં દીપમાલાં ચ કારયેત્ ।
તિલતણ્ડુલમિશ્રૈર્ યઃ કુર્યાલ્ લિઙ્ગસ્ય ચાર્ચનમ્

કુઙ્કુમેન સમાલિપ્ય રક્તવસ્ત્રૈઃ પ્રવેષ્ટયેત્ ।
પુષ્પમાલાર્ચનં કૃત્વા હેમરત્નાદિભિસ્ તથા

યાવચ્ ચન્દ્રશ્ ચ સૂર્યશ્ ચ હિમવાંશ્ ચ મહોદધિઃ ।
તાવદ્ યુગસહસ્ત્રાણિ રુદ્રલોકે મહીયતે

કૌશેયં પટ્ટસૂત્રં ચ કાર્પાસં રક્તતાન્તવમ્ ।
વૈજયન્તીવિતાનં ચ કલશોપરિ વર્ધયેત્

પઞ્ચરત્નસમાયુક્તં કિઙ્કિણીરવસંયુતમ્ ।
તત્તન્તુસંખ્યયા યાવન્ મુહૂર્તમ્ ઇહ ભારત

તાવત્કાલં વસેત્ સ્વર્ગ ઉમામાહેશ્વરે પુરે ।
ઈશાનમ્ અપરં ચૈવ સામાન્યાત્ કથિતં પુરા

કપિલાપૂર્વભાગે તુ નાતિદૂરે વ્યવસ્થિતમ્ ।
અર્ચનાત્ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ગાણપત્યમ્ અવાપ્નુયાત્

શુક્લાષ્ટમ્ યાં કાર્ત્તિકે તુ ફલં શતગણોત્તરમ્ ।
સંક્રમે ચ વ્યતીપાતે તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે

ઉપહારપ્રદાનેન કપિલેશ્વરપૂજનાત્ ।
વર્ષાણામયુતં સાર્દ્ધં લોકે ક્રીડતિ ભાસ્કરે

મૃતવત્સા તથા બન્ધ્યા ગર્ભસ્રાવા ચ યા ભવેત્ ।
રક્તવસ્ત્રૈઃ પઞ્ચરત્નૈઃ સ્નાનં સા ચ સમાચરેત્

ચતુર્દશ્યાં તથાષ્ટમ્યાં કપિલાયાં યુધિષ્ઠિર ।
સુભગા જીવપુત્રા ચ સત્યમેતચ્ છિવોદિતમ્

ઉમયા ચ વરો દત્તો નારીભ્યશ્ ચ પ્રસાદતઃ ।
કપિલા નિર્ગતા યસ્માત્ નર્મદાયાં પ્રસર્પતિ

તીર્થાનામ્ અષ્ટસાહસ્રં કામભોગફલપ્રદમ્ ।
આસ્તે તત્ર મહારાજ શિવેન કથિતં પુરા

કપિલા ચ તતો દેયા સર્વાભરણભૂષિતા ।
બ્રાહ્મણાન્ ભોજયેત્ તત્ર યથા વિભવવિસ્તરૈઃ

ઉપવાસપરો નિત્યં તાર્પિતાઃ પિતૃદેવતાઃ ।
હેમજાલેશ્વરં નામ લિઙ્ગં તત્રૈવ સિદ્ધિદમ્

અર્ચનાત્ તસ્ય દેવસ્ય યમલોકં ન પશ્યતિ ।
વસુદાનો ધુન્ધુમારશ્ ચક્રવર્તી પુરા ઽભવત્

અસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યાદ્ દિવિ દેવત્વમાપ્તવાન્ ।
અનેકાનિ સહસ્રાણિ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતાઃ

ક્ષત્રિયાણાં નૃપશ્રેષ્ઠ કોટિતીર્થપ્રભાવતઃ ।
ઉલૂકૈઃ પાતિતાન્ યત્ર કોટિતીર્થે શિરાંસ્યથ

કાકાનાં જલમધ્યે તુ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહાસ્ તુ તે કાકા યાનમાશ્રિતાઃ

વિદ્યાધરાણાં રાજાનો મયા દૃષ્ટાઃ પુરાનઘ ।
વૃન્દાશ્ ચ જમ્બુકાનાં તુ વ્યાઘ્રાણાં ચ ભયેન વૈ

તથા મેઘાવૃતે કાલે નર્મદાજલમ્ આવિશન્ ।
યક્ષલોકં તુ તે પ્રાપ્તાઃ સર્વકામફલોદયમ્

જમ્બુકેશ્વરમ્ ઇત્યેવં તિર્યગ્યોનિવિમોક્ષણમ્ ।
પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમ્ અન્તરિક્ષે ચ પુષ્કરમ્

વારાણસીપ્રયાગં ચ ત્રૈલોક્યે ત્વ્ અમરેશ્વરમ્ ।
ત્રયસ્ત્રિંશત્કોટિભિસ્ તુ સુરાસુરનમસ્કૃતમ્

તત્ર સ્નાતશ્ ચ રાજેન્દ્ર હયમેધફલં લભેત્ ।
સિદ્ધા સરસ્વતી તત્ર તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ

યઃ કશ્ચિત્ કુરુતે શ્રાદ્ધં પિતૄણાં પ્રીતિવર્દ્ધનમ્ ।
સ યાતિ પરમં સ્થાનં પિતૃભિઃ સહ માનવઃ

લિઙ્ગં સારસ્વતં નામ બ્રહ્મહત્યાવ્યાપોહનમ્ ।
આખ્યાનં કથયિષ્યામિ ઇતિહાસં પુરાતનમ્

સ્વાયમ્ભુવે ઽન્તરે પ્રાપ્તે આદિકલ્પે કૃતે યુગે ।
અયોધ્યાધિપતિઃ શ્રીમાઞ્છક્રતુલ્યપરાક્રમઃ

ધુન્ધુમાર ઇતિ ખ્યાતઃ સત્યવાદી જિતેન્દ્રિયઃ ।
યજ્ઞયાજી દાનશીલો દેવતાતિથિપૂજકઃ

નિરવદ્યાઃ પ્રજાસ્ તસ્ય ભયદારિદ્ર્યવર્જિતાઃ ।
સપાદલક્ષવર્ષાણિ પ્રજા જીવન્તિ ભારત

યજ્ઞોત્સવવિવાહૈશ્ ચ વેદમઙ્ગલનિઃસ્વનૈઃ ।
સ્વયં કામદુઘા ધેનુઃ પૃથિવી સસ્યશાલિની

ચતુર્વર્ષસહસ્રાણિ પ્રાકૃતા ઇતરે જનાઃ ।
કૌશેયપટ્ટં વૃક્ષેષુ બદ્ધં સર્વત્ર ભારત

યજ્ઞહોમસહસ્રૈસ્ તુ સદા દોહમયીં નૃપ ।
એવં શશાસ પૃથિવીં યથા શક્રસ્ત્રિવિષ્ટપમ્

એકસ્મિન્ સમયે રાજા પ્રતીહારમ્ ઉવાચ હ ।
આદેશય નૃપાન્ સર્વાન્ નાનાદેશસમુદ્ભવાન્

પ્રતીહારસમાદિષ્ટાઃ સમાયાતાસ્ તતો નૃપાઃ ।
મૃગયાં તુ સ તૈઃ સર્વૈઃ કર્તું વિન્ધ્યં જગામ હ

વેદધ્વનિતનિર્ઘોષૈર્ દ્વિજાનામ્ અગ્નિહોત્રિણામ્ ।
નાદિતા ત્રિષુ લોકેષુ વિખ્યાતા સપ્તકલ્પગા

તત્રોપશોભિતં રમ્યં વિચિત્રં વનમણ્ડલમ્ ।
હત્વા જીવસહસ્રાણિ ક્ષત્રિયૈઃ સહ ભારત

વિવેશ ચ વનં સર્વં તતઃ પરમદારુણમ્ ।
ભીમરૂપં મહાઘોરં દુષ્પ્રેક્ષ્યં ચ સુદુઃસહમ્

મેઘનાદેન ગર્જન્તં સુતરાં લોમહર્ષણમ્ ।
વારાહં શ્વેતવર્ણં ચ દંષ્ટ્રાયુગલભીષણમ્

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃશં તત્ર વારાહં નૃપસત્તમઃ ।
ઉવાચ ક્ષત્રિયાન્ સર્વાન્ ન દૃષ્ટં ન મયા શ્રુતમ્

એતાદૃશં વરાહસ્ય રૂપં વૈ લોમહર્ષણમ્ ।
ઇત્યુક્ત્વા પાશમ્ આદાય યાવદ્ધન્તું સમુદ્યતઃ

તાવદ્ વાયુવપુર્ ભૂત્વા નિર્યાતઃ પ્રાણપીડિતઃ ।
વિવેશ જલમધ્યે ચ કોટિતીર્થે નરાધિપ

પૃષ્ઠતો ઽનુજગામ ઽથ સ રાજા હયવાહનઃ ।
પ્રવિષ્ટમાત્રઃ પયસિ વરાહસ્ તુ વિશામ્પતે

તત્ક્ષણાદ્ દિવ્યદેહસ્ તુ કામિકં યાનમાસ્થિતઃ ।
કિમિદં પ્રાહ તં રાજા વારાહં દેવરૂપણમ્

હૃદિ વિસ્મયમાપન્નો સત્યમ્ એતચ્ ચ બ્રૂહિ મે ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા વારાહો દેવરૂપધૃક્

પ્રહસન્ન્ અબ્રવીદ્ વાક્યં શૃણુ રાજન્ મહામતે ।
અઙ્ગદં નામ તુ ગણં વિદ્ધિ માં શઙ્કરસ્ય તુ

ગણૈશ્ ચ દેવમુખ્યૈશ્ ચ ઉમયા ચ મહેશ્વરઃ ।
ક્રીડન્ નાસ્તે કદાચિત્ તુ તસ્યાગ્રે નૃપસત્તમ

તત્ર ગીતં મયા ગીતં રમ્યં દણ્ડકલક્ષણમ્ ।
દૃષ્ટ્વોર્વશીં તથા રમ્ભામભૂવં કામમોહિતઃ

વ્યાહરં છૂકરીં વાણીં વિસ્વરો વિકૃતાનનઃ ।
વિહ્વલેન મયા તત્ર હ્ય્ અપ્સરોભિસ્ તુ ક્રીડિતમ્

તાદૃશં માં તુદૃષ્ટ્વાવૈકામક્રીડાવશગતમ્ ।
શશાપ નન્દી કોપાત્મા શુકરો ઽમેધ્યભુગ્ ભવ

દશવર્ષસહસ્રાણિ ભ્રમિષ્યસિ મહીતલે ।
બ્રહ્માપિ નૈવ શક્નોતિ શિવસ્ય તુ પ્રકીર્તિતમ્

ત્વં તુ ગામટમાનો ઽપિ કિઙ્કરસ્યાપિ કિઙ્કરઃ ।
કુપિતં નન્દિનં જ્ઞાત્વા ભયભીતાન્તરાત્મના

પ્રસાદિતો મયા નન્દી શાપાન્તં વરમાદિશત્ ।
દર્શનાદ્ ધુન્ધુમારસ્યકોટિતીર્થપ્રભાવતઃ

ત્યક્ત્વા તુ શૂકરીં યોનિં પુનઃ પ્રત્યાગમિષ્યસિ ।
એતત્ તે કથિતં રાજન્વારાહીં યોનિમાશ્રિતઃ

યથા હિ કિલ્વિષાત્ મુક્તસ્ તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ।
ઓંકારદર્શનાદ્ રાજન્ રેવાતોયપરિષ્કૃતઃ

પ્રાપ્તો ગન્ધર્વયોનિં તુ દર્શનાત્ તવ સુવ્રત ।
વિષાદં ત્યજ રાજેન્દ્ર ગહના કર્મણાં ગતિઃ

ધર્મે બુદ્ધિં સમાધાય સર્વભૂતહિતો ભવ ।
જન્મતો મરણં રાજન્ મરણાજ્ જન્મસમ્ભવઃ

જ્ઞાત્વા શુભાશુભં કર્મ ત્વમ્ આત્માનં સમુદ્ધર ।
સ્વયમ્ એવાર્જિતં કર્મ સ્વયમ્ એવોપભુજ્યતે

સ્વયં કર્તા ચ ભોક્તા ચ શુભસ્યાપ્ય્ અશુભસ્ય ચ ।
સ્વસ્તિ વો ઽસ્તિ ગમિષ્યામિ એવમ્ ઉક્ત્વા જગામ હ

ધ્રિયમાણાતપત્રસ્ તુ વીજ્યમાનો ઽપ્સરોગણૈઃ ।
શિવધ્યાનપરો ભૂત્વા કૈલાસે ન્યવસત્ સુખમ્