સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 44

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે એરણ્ડીસઙ્ગમમહિમાનુવર્ણનો નામ ત્રિચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 44
યુધિષ્ઠિરૌવાચ:
સુકન્યાર્થે મુનિઃ શપ્તશ્ ચન્દ્રવત્યા મહામુને ।
વલ્મીકાચ્ ચ કથં મુક્તશ્ ચ્યવનઃ કામમોહિતઃ

પરલોકં કથં પ્રાપ્તો બ્રાહ્મણો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।
કથયસ્વ મહાબાહો પરં કૌતૂહલં હિ મે

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ ત્વં રાજશાર્દૂલ કથ્યમાનં નિબોધ મે ।
નિમિઃ પુત્રં ચ રાજ્યે વૈ સૂર્યસેનં નિવેશ્ય ચ

આદિદેશાથ મતિમાઞ્ જ્યેષ્ઠા વૈ ભગિની તથા ।
ચ્યવનાય પ્રદાતવ્યા બ્રાહ્મણાય ન સંશયઃ

એરણ્ડ્યાઃ સઙ્ગમે ચેષ્ટ્વા હયમેધં મખોત્તમમ્ ।
સર્વયજ્ઞકૃતં પુણ્યં બ્રાહ્મણાય પ્રદાસ્યસિ

ઉક્ત્વૈવં સૂર્યસેનં તુ સ ગતઃ શિવમન્દિરે ।
એવમ્ અસ્ત્વિતિ તં ચોક્ત્વા સૂર્યસેનઃ પ્રતાપવાન્

એવં સંચિન્ત્ય મનસા સર્વસંભારસંવૃતઃ ।
સ જગામ સુરૈઃ સાર્દ્ધં કન્યામ્ આદાય ભૂપતિઃ

મણ્ડપાંશ્ ચૈવ યૂપાંશ્ ચ પઞ્ચયોજનવિસ્તરાન્ ।
સ ચકાર તતો રાજા પિતુરાજ્ઞામ્ અનુસ્મરન્

યજ્ઞસ્ તેન સમારબ્ધઃ સમાપ્તવરદક્ષિણઃ ।
રમમાણા સુકન્યા ચ કન્યાભિર્ નૃપતિસ્વસા

શ્રુત્વા શબ્દં ચ વલ્મીકે કર્તું ક્રીડાં સમાયયૌ ।
તત્રાપશ્યત્ માનુષં સા ચક્ષુર્ હીનમધોમુખમ્

દૃષ્ટ્વા સા કણ્ટકેનૈવ વિવ્યાધ ચ ગૃહં ગતા ।
હાહાકારો મહાનાસીત્ કિમ્ એતદ્ ઇતિ ભારત

દુર્મનાઃ સૂર્યસેનસ્ તુ બ્રાહ્મણૈઃ સહ સત્વરમ્ ।
આજુહાવ તતો દેવાવ્ અશ્વિનૌ પાકશાસનમ્

યજ્ઞં નિવર્તયામાસ યથાવદ્ વિધિપૂર્વકમ્ ।
નિવર્ત્ય ચ તતો યજ્ઞં રાજા પરમધાર્મિકઃ

દેવાન્ અભ્યર્ચયામાસ ચ્યવનાય મહાત્મને ।
દિવ્યં ચક્ષુર્ દદધ્વં હિ વપુઃ કાન્તં નવં વયઃ

એવમ્ અભ્યર્થિતૈર્ દેવૈર્ દત્તં ચક્ષુર્ યુધિષ્ઠિર ।
રૂપયૌ વનસંપન્નં કામદેવસમં વપુઃ

તતઃ પ્રસાદયિત્વા ઽસૌ ચ્યવનં વાક્યમ્ અબ્રવીત્ ।
તત્ક્ષમસ્વ મહાભાગ યત્કૃતં તે સુકન્યયા

ગૃહાણ પાણિમસ્યાસ્ ત્વં મુને કોપં પરિત્યજ ।
એવમ્ અભ્યર્થિતો રાજ્ઞા મુનિરોમિત્ય્ ઉવાચ હ

તતશ્ ચાવભૃથે યુગ્મં ચણ્ડવેગાસમાગમે ।
સંસ્થાપ્ય વિધિવદ્ રાજા તસ્મૈ દત્ત્વા ક્રતોઃ ફલમ્

ચકાર પાણિગ્રહણં સુકન્યાયા મનોહરમ્ ।
દિવ્યરૂપધરૌ તૌ તુ લક્ષ્મીનારાયણાવ્ ઇવ

સંજાતૌ દમ્પતી તત્ર હર્ષેણોત્ફુલ્લલોચનૌ ।
દત્ત્વા કન્યાં મુનેસ્ તત્ર સૂર્યસેનઃ પુરં યયૌ

બુભુજે વિવિધાન્ ભોગાન્ છક્રતુલ્યપરાક્રમઃ ।
સૂર્યસેનં સુકન્યાં ચ ચ્યવનં શક્રમ્ અશ્વિનૌ

ભોજનાન્તે સ્મરેદ્ યસ્ તુ ચક્ષુસ્ તસ્ય ન હીયતે ।
એતત્ તે કથિતં રાજંશ્ ચણ્ડૈરણ્ડકસઙ્ગમમ્

તત્ર સ્નાતો દિવં યાતિ ન પુનર્ગર્ભમ્ આવિશેત્ ।
યજેત વાશ્વમેધેન નીલં વા વૃષમ્ ઉત્સૃજેત્

આખ્યાનં કથયિષ્યામિ યથા દૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્ ।
બભ્રામ સર્વતીર્થાનિ દુર્વાસાશ્ ચોગ્રતાપસઃ

પિતૃતીર્થં સમાગમ્ય પિતૄણાં હિતકામ્યયા ।
તત્ર સ્નાત્વાર્ચયિત્વા ચ શૂલપાણિં પિતામહમ્

જલાઞ્જલિં કુશતિલાં પિતૃપિણ્ડમવાસૃજત્ ।
દત્ત્વા પિણ્ડં મુનીન્ પ્રાહ પરં વિસ્મયમાગતઃ

કરે ગૃહ્ણન્તિ પિતરઃ પિણ્ડાનીહ મયા શ્રુતમ્ ।
તદ્ અદ્ય ભો ન પશ્યામિ તીર્થયાત્રા નિરર્થિકા

તમ્ ઉગ્રતાપસં જ્ઞાત્વા પ્રોચુસ્તે મુનયસ્ તદા ।
કરે ગૃહ્ણન્તિ પિતરઃ પિણ્ડં દર્શે પ્રકલ્પિતમ્

સત્યમ્ એતન્ મુનિશ્રેષ્ઠ નાન્યથા વેદભાષિતમ્ ।
તદ્દર્શં ચ પ્રતીક્ષ ત્વં તીર્થાન્તરદિદૃક્ષયા

ચુકોપ વૈ તદા વિપ્ર ઋષિશ્ ચૈવાબ્રવીદ્ વચઃ ।
અત્ર નો પાતયે પિણ્ડં સ્નાનં દાનં કરોમિ ન

દુર્વાસાસ્ તુ તતઃ પ્રાહ એરણ્ડં મુનિપુઙ્ગવમ્ ।
કરે કમણ્ડલું કૃત્વા જલપૂર્ણં મહામુનિમ્

શરીરં ક્લિશ્યસે કસ્માત્ તવાત્ર નિષ્ફલં તપઃ ।
ઓંકારં કલ્પગાં ગચ્છ ગૃહીત્વૈકં કમણ્ડલુમ્

એકઃ પિતામહઃ પૂજ્યો ગયાયાં પ્રભુર્ અવ્યયઃ ।
ઉક્ત્વૈવમ્ ઋષિભિઃ સાર્દ્ધં ગિરિં ત્વ્ અમરકણ્ટકમ્

આજગામ મહાતેજા ગત્વા તત્ર ચ ભારત ।
ઓંકારસ્યાર્ચનં કૃત્વા સ્તોત્રમ્ એતદ્ ઉદાહરત્

નમઃ કાલાય દેવાય ત્રિદેવાય ત્રિમૂર્તયે ।
અવ્યક્તાવ્યક્તરૂપાય અનન્તાનન્તગામિને

ઋગ્યજુઃ સામરૂપાય સર્વજ્ઞાય નમો ઽસ્તુ તે ।
ભવોદ્ભવ જગન્નાથ ઉમાકાન્ત નમો ઽસ્તુ તે

અસુરઘ્નાય દેવાય ત્રિપુરઘ્નાય તે નમઃ ।
સદ્યોજાતસ્ તથા ઘોરઃ પુરુષેશાય તે નમઃ

જયકાલાગ્નિરુદ્રાય સંવર્તાય નમો નમઃ ।
હૃષીકેશ્વરરુદ્રાય પુરુષેશાય તે નમઃ

નમઃ શમ્ભવાય મયોભવાય શઙ્કરાય નમો ઽસ્તુ તે ।
બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રવરદ ત્રિનેત્રાય નમો ઽસ્તુ તે

શ્રીકણ્ઠનીલકણ્ઠાય નમઃ સોમાર્ધધારિણે ।
કપાલમાલિને તુભ્યં નમઃ ખટ્વાઙ્ગધારિણે

નમઃ ત્રિશૂલહસ્તાય નાગાભરણભૂષિણે ।
નમઃ પિનાકિને તુભ્યં મહાનાથ નમો ઽસ્તુ તે

શર્વાય સર્વરૂપાય ચરાચર નમો ઽસ્તુ તે ।
જિહ્વાચાપલ્યભાવેન ખેદિતો ઽસિ મયા પ્રભો

ક્ષમસ્વ મે સુરેશાન ઇહ લોકે પરત્ર ચ ।
ત્વત્સમો નાસ્તિ દેવેશ કશ્ચિદ્ અન્ય ઉમાપતે

શ્રુત્વા સ્તોત્રમ્ ઇદં દિવ્યં શિવ ઓંકારરૂપધૃક્ ।
વરં વૃણુ મહાભાગ ઇતિ વાક્યમ્ ઉવાચ હ

દુર્વાસા ઉવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ યદિ દેયો વરો મમ ।
પિતૃતીર્થસમં તીર્થમ્ એતદ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ દેહિ મે

ઓંકાર ઉવાચ:
એતત્ સર્વં ભવત્વદ્ય મત્પ્રસાદાત્ તપોધન ।
અસાધ્યમ્ અપિ સાધ્યં તે ત્રૈલોક્યે સચરાચરે

એવં લબ્ધ્વા વરં વિપ્રો ગિરેર્ વૈ પૂર્વભાગતઃ ।
ઉવાસ મુનિભિઃ સાર્દ્ધં દુર્વાસા ઉગ્ર તાપસઃ

અત્રાન્તરે નૃપશ્રેષ્ઠ બ્રહ્માણં પ્રાહ નારદઃ ।
પિતૃતીર્થં ગયા નષ્ટા દુર્વાસસઃ કોપતસ્ તતઃ

આસ્તે સ નર્મદાતીરે ઓંકારે ઽમરકણ્ટકે ।
નારદસ્ય વચઃ શ્રુત્વા બ્રહ્મા લોકાનુકમ્પયા

હંસયાનં સમારૂઢો દેવૈઃ સહ નૃપોત્તમ ।
આજગામાશ્રમં તત્ર દુર્વાસા યત્ર સંસ્થિતઃ

દૃષ્ટ્વા પિતામહં દેવમેરણ્ડો મુનિપુંગવઃ ।
કમણ્ડલું સમાદાય પાદમૂલે તુ બ્રહ્મણઃ

વિનિક્ષિપ્ય યથા ન્યાયમ્ અર્ઘં દત્ત્વા ચ તસ્થિવાન્ ।
કમણ્ડલુજલોદ્ભૂતઃ પ્રવાહો નર્મદાં ગતઃ

તતઃ સંપૂજ્ય વિધિવદ્ દુર્વાસાસ્ તં પિતામહમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ:
ઉદ્ભવેદ્ યદિ તે તીર્થમમાસોમસમાગમે

ઇદાનીં પિતૃતીર્થં તુ જનૈર્ નેહોપદૃશ્યતે ।
અનિવર્ત્યસ્ તુ શાપસ્તે તત્પૂર્ણં કુરુ સાંપ્રતમ્

દુર્વાસા ઉવાચ:
મયા નિવર્તિતઃ શાપો વચનાત્ તે પિતામહ ।
પિતૄણાં દર્શનં તત્ર ગયાપિતૃવિસર્જિની

ભવિષ્યતિ પ્રસાદાત્ તે તસ્મિંસ્ તીર્થે પિતામહ ।
એવમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ તં ચોક્ત્વા દિવં બ્રહ્મા યયૌ નૃપ

નમસ્કૃત્ય મહેશાનં સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ।
હર્ષેણ મહતાવિષ્ટઃ પૂજ્યમાનો દ્વિજોત્તમૈઃ

દુર્વાસાસ્ તુ મુનિશ્રેષ્ઠસ્ તત્રૈવાન્તરધીયત ।
તેન પુણ્યતમં લોકે તત્રૈરણ્ડી સમાગતા

એરણ્ડીશ્વરલિઙ્ગં તુ સુરાસુરનમસ્કૃતમ્ ।
પુણ્યકર્માનુપશ્યેદ્ અમાસોમસમાગમે

દૃષ્ટ્વા તત્પરમં લિઙ્ગં યમલોકં ન પશ્યતિ ।
એતત્ તુ કથિતં રાજન્ મયા ત્વાં પ્રતિ ભારત

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય ગચ્છેત્ માહેશ્વરં પુરમ્