સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 41

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે સૂત્રયાગવર્ણનો નામ ચત્વારિંશો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 41
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
કીર્તનં કોટિતીર્થસ્ય માનસંખ્યાપ્રમાણતઃ ।
તીર્થાનિ ચોત્તરે યામ્યે પ્રાકારે સંસ્થિતાનિ ચ

કથયસ્વ પ્રસાદેન તાનિ મે મુનિસત્તમ ।
તેષાં તુ દર્શનાદ્ એવ પાપં દુષ્કૃતકર્મિણામ્

પ્રણશ્યેત્ તત્ક્ષણાદ્ એવ તમઃ સૂર્યોદયે યથા ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
ઉત્તરે યાનિ તીર્થાનિ યાનિ તીર્થાનિ દક્ષિણે

લીયન્તે કોટિતીર્થે તુ સાક્ષાચ્ છિવપદે નૃપ ।
પૃથિવ્યાં યાનિ તીર્થાનિ આસમુદ્રાન્તગોચરે

તાનિ સાક્ષાત્ કોટિતીર્થે લીયન્તે પરમે પદે ।
કપિલા ઽમરયોર્ મધ્યે નર્મદોંકારમધ્યતઃ

અત્રાન્તરે નૃપશ્રેષ્ઠ કોટિતીર્થં વ્યવસ્થિતમ્ ।
દશાયુતાનિ તીર્થાનાં પાતાલતલવાસિનામ્

કપિલાનર્મદામધ્યે શિવેન સ્થાપિતાનિ ચ ।
અત્રાન્તરે મહારાજ રુદ્રાવર્તજલેન તુ

સ્નાત્વા વિધાનતસ્ તે વૈ ગચ્છન્તિ શિવમન્દિરમ્ ।
યે વસન્ત્ય્ ઉત્તરે કૂલે રુદ્રલોકે વસન્તિ તે

વસન્તિ વામભાગે વૈ તે લોકં યાન્તિ વૈષ્ણવમ્ ।
યે પૂર્વપશ્ચિમે ભાગે વસન્ત્ય્ અમરકણ્ટકે

રુદ્રસ્ય બ્રહ્મણો લોકં તે પ્રયાન્તિ ચ વૈષ્ણવમ્ ।
જલે ચૈકાદશાગ્નૌ તુ પતને ષોડશૈવ તુ

સહસ્રાણિ તથાશીતિર્ મરણાદ્ ગોગૃહે તથા ।
અનશને બ્રહ્મલોકઃ સાર્દ્ધં લક્ષમુદાહૃતઃ

કપિલાનર્મદાતોયે જલાગ્ની સાધયન્તિ યે ।
ચતુર્યુગસહસ્રાણિ રુદ્રલોકે વસન્તિ તે

અવશઃ સ્વવશો વા ઽપિ મૃગપક્ષિસરીસૃપાઃ ।
તિર્યગ્યોનિગતાઃ પાપા મ્રિયન્તે યે યુધિષ્ઠિર

રાજાનસ્ તે પ્રજાયન્તે શુભે વૈદ્યાધરે પુરે ।
રાહુસોમસમાયોગે કોટિતીર્થે નરાધિપ

પુણ્યં યત્ કીર્તિતં પુંસાં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે ।
ગયાયાં ચ કુરુક્ષેત્રે પુષ્કરે ઽમરકણ્ટકે

તુલ્યં ફલમવાપ્નોતિ રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે ।
પ્રાચી સરસ્વતી યત્ર સ્થાણુઃ સારસ્વતં જલમ્

સાર્દ્ધં દ્વાદશ લક્ષં તુ દત્તં તત્ર પ્રવર્તતે ।
તત્ તુલ્યં તુ ભવેત્ સર્વં કોટિતીર્થે ન સંશયઃ

ન્યાયોપાર્જિતવિત્તસ્ય રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે ।
નાનાવિધં તુ પુણ્યં ચ મતં વૈ પરિકીર્તિતમ્

બ્રહ્મવિષ્ણુશિવોક્તં ચ પ્રમાણ સર્વસમ્મતમ્ ।
અલ્પસત્ત્વા નરા રાજન્ કાલે માયાવિમોહિતાઃ

ઓંકારં યે ન પશ્યન્તિ તથા વૈ સપ્તકલ્પગામ્ ।
ગોછાગયોર્ મહારાજ હેમરૂપ્યે યદ્ અન્તરમ્

શૂદ્રબ્રાહ્મણયોર્ યદ્વદ્ યથા વદ્દધિતક્રયોઃ ।
અમરેશ્વરતીર્થં હિ જ્ઞેયં તીર્થાન્તરૈઃ સહ

દીયતે કોટિતીર્થે યદ્ગુઞ્જામાત્રં હિરણ્યકમ્ ।
તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે યાવદ્ આહૂત સંપ્લવમ્

ચતુર્હસ્તપ્રમાણં તુ કોટિતીર્થં ન સંશયઃ ।
હસ્તમાત્રં તથા ચાન્યે વિતસ્તિં ચ તથા ઽપરે

ચતુરઙ્ગુલમયં કે ઽપિ કેચિદ્ અઙ્ગુલમાનતઃ ।
અર્દ્ધાઙ્ગુલં યવમાત્રં બ્રહ્મસૂત્રપ્રમાણતઃ

ચતુર્વિંશે દ્વાદશાબ્દે કુરુક્ષેત્રાત્ સરસ્વતી ।
કોટિતીર્થે તથા સ્નાતું રાહુગ્રસ્તે દિવાકરે

કરિણીરૂપમાસ્થાય આયાત્ સ્વપુણ્યકક્ષયાત્ ।
સ્નાનં કૃત્વા પુનર્યાતિ કુરુક્ષેત્રં ન સંશયઃ

કાવેરીસઙ્ગમં યાવદ્ આરભ્યો દધિસઙ્ગમમ્ ।
અત્રાન્તરે મહારાજ તીર્થકોટ્યો દશ સ્મૃતાઃ

કોટિતીર્થં સમારભ્ય નીલગઙ્ગાવસાનતઃ ।
અષ્ટલક્ષાણિ તીર્થાનાં બ્રહ્મસૂત્રપ્રમાણતઃ

કાવેર્યાઃ પૂર્વભાગે ચ યાવત્ પર્યઙ્કપર્વતઃ ।
દશ લક્ષાણિ તીર્થાનાં સંખ્યા ચ કથિતા તવ

નર્મદાયાં સમાસાદ્ય જમદગ્નેર્ મહાશ્રમમ્ ।
શ્રીકણ્ઠં નીલકણ્ઠં ચ લિઙ્ગં પાપપ્રણાશનમ્

કન્યાતીર્થં મહાપુણ્યં કપિલેશ્વરમ્ ઉત્તમમ્ ।
કપિલાવર્તસંજ્ઞં તુ તીર્થં પાપહરં પરમ્

તત્ર પૂષા ચ સૂર્યસ્ તુ શિવધ્યાનપરાયણઃ ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ તપસ્ તેપે સુદુષ્કરમ્

તતસ્ તુષ્ટઃ સુરેશાનસ્ તમ્ ઉવાચ તદા નૃપ ।
વરં વૃણીષ્વ ભદ્રં તે યત્ તે મનસિ વર્તતે

પૂષોવાચ:
યદિ તુષ્ટો ઽસિ દેવેશ વરં દાતું ત્વમ્ ઇચ્છસિ ।
સૂર્યપિઙ્ગલસંજ્ઞં તુ લિઙ્ગં પરમસિદ્ધિદમ્

આકાશે પ્રતપદ્રશ્મિસહસ્રાંશુ સમપ્રભમ્ ।
માસે માસે ઽન્યમિત્રસ્ તુ સંક્રમશ્ ચાન્યરાશિષુ

ઇમં વરમ્ અહં મન્યે જગદ્ દ્યોતનકારકમ્ ।
ઈશ્વર ઉવાચ:
સર્વસમ્પત્સમૃદ્ધિસ્ તે મત્પ્રસાદાદ્ ભવિષ્યતિ

કૃતે યુગે મહારાજ મયૈતદ્ દૃષ્ટમ્ એવ ચ ।
ચતુર્દશ્યાં તથા ઽષ્ટમ્યાં પિઙ્ગલેશ્વરપૂજનાત્

કોટિયજ્ઞફલં પ્રાપ્ય શિવલોકે મહીયતે ।
રેવાતીરેષુ યે દેવાઃ ક્રોશમાત્રં સ્વયંભુવઃ

સર્વે તે સિદ્ધિદા જ્ઞેયાઃ કામભોગફલપ્રદાઃ ।
કેચિત્ કૂષ્માણ્ડમાત્રા વૈ કેચિદ્વૈ પુષ્પમાત્રકાઃ

એરણ્ડફલમાત્રાશ્ ચ વજ્રમૌક્તિકમાનતઃ ।
કૃતે મણિમયાઃ પ્રોક્તાસ્ ત્રેતાયાં તુ હિરણ્મયાઃ

દ્વાપરે રૌપ્યતામ્રાશ્ ચ કલૌ ચાશ્મમયાઃ સ્મૃતાઃ ।
બ્રાહ્મં કૃતયુગં પ્રાહુસ્ ત્રેતાં વૈ ક્ષત્રિયં તથા

દ્વાપરં વૈશ્યમ્ ઇત્ય્ એવં કલિં શૂદ્રં તથૈવ ચ ।
નાપુણ્યાલિઙ્ગમાસાદ્ય મ્રિયતે ઽમરકણ્ટકે

કો ન મુચ્યેત કૌન્તેય સપ્તજન્મજકિલ્બિષાત્ ।
યાદૃશો ઽયં ગિરિઃ પુણ્યઃ સર્વતો ઽમરકણ્ટકઃ

તાદૃશં નાનુપશ્યામિ ત્રિષુ લોકેષુ ભારત ।
પર્વતસ્ય સમન્તાત્ તુ તીર્થકોટિર્ વ્યવસ્થિતા

સ્વર્ગસોપાનમાસાદ્ય પ્રાત્યક્ષં શિવદર્શનમ્ ।
સુપુણ્યં કોટિતીર્થં વૈ તથા ચામરકણ્ટકમ્

સ્વર્ગદં મોક્ષદં વિદ્ધિ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
વૈદૂર્યપર્વતે સિદ્ધો માન્ધાતા ચ કૃતે યુગે

કથિતો નૃપશાર્દૂલ તથાન્યત્ કથયામિ તે ।
કાવેરીસઙ્ગમઃ પુણ્યઃ સર્વલોકેષુ વિશ્રુતઃ

તત્ર સ્નાત્વા દિવં યાન્તિ યે મૃતા ન પુનર્ભવાઃ ।
કાવેર્યાં ભૂતજાભૌમે વ્યતીપાતો યદા ભવેત્

સહસ્રગુણિતં પુણ્યં ભવેત્ તસ્યાસ્ તુ સઙ્ગમે ।
શસ્ત્રેણ નિહતા યે વૈ તિલમિશ્રામ્બુદાનતઃ

તે ચૈકોદ્દિષ્ટશ્રાદ્ધેન સ્વર્ગલોકમ્ અવાપ્નુયુઃ ।
ચાણ્ડાલાદ્ ગુહકાત્ સર્પાદ્ વિદ્યુતો બ્રાહ્મણાદ્ અપિ

દંષ્ટ્રિભ્યશ્ ચ પશુભ્યશ્ ચ મરણં પાપકર્મિણામ્ ।
સર્વે તે નૃપશાર્દૂલ કાવેરીસઙ્ગમે શુભે

શ્રાદ્ધસ્ય કરણાત્ સત્યં તૃપ્તા યાન્તિ પરાં ગતિમ્ ।
કુબેરેણ તપસ્ તપ્તં દિવ્યં વર્ષસહસ્રકમ્

આરાધિતઃ પૂજિતશ્ ચ લોકનાથ ઉમાપતિઃ ।
શિવપ્રસાદસમ્પન્નો લોકપાલત્વમાપ્તવાન્

તત્ર યસ્ ત્યજતિ પ્રાણાંસ્ તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ ।
ષષ્ટિવર્ષસહસ્રાણિ દેવરાજ્યમ્ અવાપ્નુયાત્

અવશઃ સ્વવશો વા ઽપિ પ્રાણત્યાગં કરોતિ યઃ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ રાજા વૈદ્યાધરે પુરે

રેવાકાવેરિકૈસ્ તોયૈસ્ તિલૈર્ આરણ્યકૈસ્ તથા ।
પિતરસ્ તર્પિતાસ્ તત્ર તૃપ્તા યાન્તિ પરાં ગતિમ્

નાનામુખસહસ્રૈસ્ તુ કાવેરી પ્રથિતા ભુવિ ।
ચરાચરં યથા વ્યાપ્તં વાયુના સૂર્યરશ્મિભિઃ

તથા તોયેન કાવેર્યા વ્યાપ્તં ચ વસુધાતલમ્ ।
નર્મદાદક્ષિણે કૂલે વારાહે વિન્ધ્યપર્વતે

પ્રત્યક્ષા સર્વદેવાનાં પયોષ્ણી નિર્ગતા યતઃ ।
સોમસ્ય દુહિતા ચાસીત્ હિમગર્ભેન્દુશીતલા

હરેણારાધિતા પૂર્વમ્ ઉમામૂર્તિઃ પયસ્વિની ।
લોકાનાં તારણાર્થાય સોમગઙ્ગેતિ ગીયતે

વિનિષ્ક્રાન્તા શરીરાચ્ ચ વારાહસ્ય યશસ્વિનઃ ।
તત્ર સ્નાત્વા નરો રાજન્ ભવે વૈ ન પુનર્ ભવેત્

તિલોદકપ્રદાનેન પિતરસ્ તસ્ય ભારત ।
દશાયુતસહસ્રાણિ લોકે ક્રીડન્તિ શાઙ્કરે

કાર્ત્તિક્યાં યત્ફલં તસ્ય વારાહે વિન્ધ્યપર્વતે ।
સંખ્યા ન શક્યતે સ્નાનાદ્ અત્ર વર્ષશતૈર્ અપિ

શિવેન કથિતં પૂર્વં પુરાણે સ્કન્દકીર્તિતે ।
તત્ર યદ્ દીયતે દાનં તસ્ય સંખ્યા ન વિદ્યતે

યે ચાર્ચયન્તિ વારાહં ન તે પ્રાકૃતમાનુષાઃ ।
પ્રાણત્યાગે કૃતે તત્ર શિવલોકમ્ અવાપ્નુયુઃ

રાહુસોમસમાયોગે વારાહે વિન્ધ્યપર્વતે ।
કુરુક્ષેત્રસમં પુણ્યં પુરા વૈ શઙ્કરો ઽબ્રવીત્

ગિરેર્ આરભ્ય વારાહાત્ પયોષ્ણ્યાઃ સઙ્ગમાવધિ ।
અત્રાન્તરે નૃપશ્રેષ્ઠ તીર્થકોટિર્ ઉદાહૃતા

પયોષ્ણીસઙ્ગમે તત્ર સોમાવર્તઃ સ ઉચ્યતે ।
સ દેશઃ સર્વતઃ પુણ્યઃ સત્યમ્ એતત્ તવોદિતમ્

પયોષ્ણીસઙ્ગમે પાપહરે લિઙ્ગસ્ય દર્શનાત્ ।
તત્ર સ્નાનસ્ય દાનસ્ય સંખ્યા કર્તું ન શક્યતે

તાપીપયોષ્ણીસંભેદશ્ ચન્દ્રસૂર્યગ્રહે નૃપ ।
કુરુક્ષેત્રાચ્છતગુણઃ શિવેન પરિકીર્તિતઃ

ચતુર્ભુજો હરિર્ યત્ર શ્રીપતિઃ પુરુષોત્તમઃ ।
વિષ્ણુક્ષેત્રં તુ વિજ્ઞેયં ક્રોશમાત્રં તુ તન્નૃપ

આશ્વિનસ્ય તુ માસસ્ય કૃષ્ણપક્ષે ચતુર્દશી ।
અમાવાસ્યા સિનીવાલી પર્વાણ્ય્ એતાન્ય્ અનુક્રમાત્

ચતુર્દશ્યાં ચતુર્યોગે પીયૂષં વહતે નૃપ ।
પિતરસ્ તૃપ્તિમ્ આયાન્તિ દિને તસ્મિન્ ન સંશયઃ

સુર્યગ્રહે કુરુક્ષેત્રે યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ।
તાપીપયોષ્ણીસમ્પર્કે તત્ફલં પરિકીર્તિતમ્

દીપોત્સર્ગે તુ કૌમુદ્યાં ફલં સંખ્યા ન વિદ્યતે ।
પુરુષશ્ ચક્રવર્તી સ્યાદ્ દીપં તત્ર ચકાર યઃ

કાર્ત્તિક્યામ્ આશ્વિને માસિ પક્ષયોર્ ઉભયોર્ અપિ ।
માસમ્ એકં ન ભુઞ્જીત તસ્ય પુણ્યફલં શૃણુ

યાવચ્ ચન્દ્રશ્ ચ સૂર્યશ્ ચ હિમવાંશ્ ચ મહોદધિઃ ।
તાવત્ કાલં વસેત્ સ્વર્ગે વિષ્ણુલોકે ચ ભારત

નર્મદાદક્ષિણે ભિત્ત્વા પાતાલાત્ તુ સમુત્થિતમ્ ।
કાવેરી કુણ્ડમ્ ઇત્ય્ એવં ત્રિષુ લોકેષુ વિશ્રુતમ્

સ્નાતમાત્રો નરસ્ તત્ર ગાણપત્યમ્ અવાપ્નુયાત્ ।
કુણ્ડેશ્વરં સિદ્ધલિઙ્ગં સુરસિદ્ધનિષેવિતમ્

પ્રમાદાત્ કુરુતે યસ્ તુ પૂતલિઙ્ગસ્ય પૂજનમ્ ।
ન તત્પુણ્યસ્ય સંખ્યાસ્તિ યાવચ્ ચન્દ્રાર્કતારકમ્

તિલોદકપ્રદાનેન પિણ્ડપાતેન ભારત ।
અસંખ્યકાલિકા તૃપ્તિઃ પિતૄણાં નાસ્તિ સંશયઃ

કાવેર્યાસ્ તુ પ્રભાવેણ નર્મદાસઙ્ગમાત્ પુનઃ ।
યજ્ઞાવર્તો ઽભવદ્ દેશઃ સત્યમ્ એતચ્છિવોદિતમ્

સ્વયમ્ભુવાનિ લિઙ્ગાનિ સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાનિ તુ ।
યત્ર તત્ર નરઃ સ્નાત્વા કાવેર્યા નૃપસત્તમ

અશ્વમેધફલં પ્રાપ્ય વિષ્ણુલોકે મહીયતે ।
ત્યક્ત્વા પ્રાણાંસ્ તુ કૌવેર્યાં કૌબેરં લોકમ્ આપ્નુયાત્

કૌબેરેશ્વરલિઙ્ગં તુ સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકમ્ ।
કાવેરીનર્મદામધ્યે ન તત્પશ્યન્તિ માનવાઃ

પૂજ્યતે સુરદૈત્યૈસ્ તુ નાગકન્યાભિર્ અર્ચ્યતે ।
અર્ચનાત્ તસ્ય દેવસ્ય દ્વાદશાદિત્યસન્નિભઃ

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ શિવલોકે મહીયતે ।
કાવેરીનર્મદાભેદે બાણલિઙ્ગં પ્રતિષ્ઠિતમ્

કુબેરેણ પુરા દૃષ્ટં સઙ્ગમેશ્વરનામતઃ ।
અર્ચનાત્ તસ્ય દેવસ્ય લોકપુરે વસેત્

ગઙ્ગાયમુનસંભેદે યત્ફલં પરિકીર્તિતમ્ ।
ભૌમે તુ ભૂતજાયોગે વ્યતીપાતે ચ સંક્રમે

રાહુસોમસમાયોગે તદ્ એવાષ્ટગુણં સ્મૃતમ્ ।
અશીતિશ્ ચ ગુણાઃ પ્રોક્તા ગઙ્ગાયમુનસઙ્ગમે

કાવેરીનર્મદાયોગે બાણા અષ્ટગુણાઃ સ્મૃતાઃ ।
ગઙ્ગાષષ્ટિસહસ્રૈસ્ તુ ક્ષેત્રપાલૈઃ પ્રપૂજ્યતે

તદર્ધૈરન્યતીર્થાનિ રક્ષન્તે નાત્ર સંશયઃ ।
અમરેશ્વરયામ્યે તુ લિઙ્ગં ચૈવ જલેશ્વરમ્

દર્શનાત્ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય ગાણપત્યમવાપ્નુયાત્ ।
લક્ષૈશ્ ચ રક્ષિતા દેવૈર્ નર્મદા સપ્તકલ્પગા

ધન્વિભિઃ ષષ્ટિપુરુષૈઃ સહસ્રૈશ્ ચ યુધિષ્ઠિર ।
ઓંકારં શતસાહસ્ર્યા પર્વતો લિઙ્ગમ્ એવ ચ

અન્યદેશે કૃતં પાપં પુણ્યક્ષેત્રે વિનશ્યતિ ।
પુણ્યક્ષેત્રે કૃતં પાપં વજ્રલેપો ભવિષ્યતિ

ક્ષણમાત્રેણ દુઃખેન અત્યન્તસુખમશ્નુતે