સ્કન્દપુરાણ: રેવાખણ્ડ (સંશોધિત પાઠ) · અધ્યાય 39

ઇતિ શ્રીસ્કન્દપુરાણે રેવાખણ્ડે ચક્રસ્વામિવર્ણનો નામાષ્ટત્રિંશત્તમો ઽધ્યાયઃ ॥
ર્ક્સ્ અધ્યાય 39
યુધિષ્ઠિર ઉવાચ:
લિઙ્ગં વ્યાઘ્રેશ્વરં નામ વિઘ્નકર્તૃસમાગમે ।
કથિતં યન્ મહાભાગ સર્વપાપવિમોક્ષણમ્

પ્રભાવં વેદિતું તસ્ય પુનર્ ઇચ્છામ્ય્ અહં મુને ।
માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શૃણુ રાજન્ કથાં દિવ્યાં સર્વપાપપ્રણાશિનીમ્

બભ્રુર્ નામ પુરા ચાસીદ્રાજા પરમધાર્મિકઃ ।
પુણ્ડ્રવર્દ્ધનવાસી ચ સત્યધર્મપરાયણઃ

પિતુઃ ક્ષયાહે સમ્પ્રાપ્તે શ્રાદ્ધકાલે સુસંયતઃ ।
નિત્યં નૈમિત્તિકં કર્મ પિત્રર્થં સ ચકાર હ

યજ્ઞકાલે નિવૃત્તે ઽથ બુદ્ધિં પ્રાપ્ય તુ ભારત ।
ચિન્તયામાસ રાજાસૌ કિંકરોમીતી ચાબ્રવીત્

ઋષયો નિરપેક્ષાશાઃ કન્દમૂલફલાશિનઃ ।
વિપ્રાતિથિં ન પશ્યામિ કમ્ ભોજયિતુમ્ ઉત્સહે

સંચિન્ત્ય વિપ્રભોજ્યાર્થં પાકમ્ અપ્સુ વ્યનિક્ષિપત્ ।
ઋગ્વેદશ્ ચ તતો વાક્યં કોપાત્ પ્રાહ તતસ્ તદા

ઇદાનીં દ્વાપરસ્યાન્તે વર્તતે પાપસંભવઃ ।
વૈવસ્વતે ઽન્તરે પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણા લબ્ધકામુકાઃ

તે ભુઞ્જન્ કામુકાઃ સર્વે રાજદ્રવ્યં સકિલ્બિષમ્ ।
દેશે કદાચિત્ પુણ્યાહે ભારદ્વાજાશ્રમંગતઃ

સો ઽભિવાદ્ય નમસ્કૃત્ય મુનિં તત્ર વ્યવસ્થિતઃ ।
ભારદ્વાજો ઽબ્રવીદ્ વાક્યં તસ્મૈ દત્ત્વાસનં મહત્

સ્વાગતં તે મહારાજ કુશલં સહ ભાર્યયા ।
ચિરં દૃષ્ટો ઽસિ ધર્મજ્ઞ એકાકી ત્વં કથંચન

રાજોવાચ:
અદ્ય મે કુશલં બ્રહ્મંસ્ત્વત્પાદામ્બુજદર્શનાત્ ।
મહર્ષે શ્રાદ્ધકાલો ઽયાં પિતૄણાં મમ વર્તતે

ભોજયે ઽહં યથા વિપ્રં તથા ત્વં કર્તુમ્ અર્હસિ ।
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભારદ્વાજો ઽબ્રવીદ્ વચઃ

મહર્ષીણાં સહસ્રાણિ તુષ્ટાનામ્ ઊર્ધ્વરેતસામ્ ।
હંસલોમશમુખ્યાનાં યદિ ભોજયિતું ક્ષમઃ

પશ્ચાત્ પ્રવર્તતે શ્રાદ્ધં સત્યમ્ એતદ્ બ્રવીમ્ય્ અહમ્ ।
દદ્યા હેમમયં પીઠં દદ્યા ધાન્યં તથા વસુ

મધુધેનું તથા દિવ્યાં પયોધેનું તથૈવ ચ ।
અગ્નિશૌચસ્ય કૌપીનં વસ્ત્રસ્ય તુ વિશામ્પતે

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ભારદ્વાજસ્ય ભૂપતિઃ ।
એવમસ્ત્વિતિ તં ચોક્ત્વા સર્વં પત્ન્યૈ ન્યવેદયત્

મહોક્ષં કલ્પયિત્વા પિતૃકાર્યં નિવર્તયે ।
શ્રૌતસ્માર્તાદિકં કર્મ આમિષં પિતૃતર્પણમ્

ઇત્યાદિસ્મૃતિવાક્યાનિ પર્યાલોચ્ય પુનઃ પુનઃ ।
મહોક્ષં ચ તતો હત્વા તર્પયામાસ તાન્ પિતૄન્

અનડ્વાહં પશું જ્ઞાત્વા ભારદ્વાજાદયસ્ તતઃ ।
કુપિતાઃ કર્મણા તેન રાજ્ઞીં રાજાનમ્ એવ ચ

કોપસંભારસંતપ્તા ગર્હયન્તો ઽબ્રુવંસ્ તદા ।
સુરામાંસાદિમાધ્વીકં કૃત્વા ગોમાંસભક્ષણમ્

તપ્તકૃચ્છ્રં ચરેદ્ વિપ્રો મૌઞ્જીબન્ધેન શૂદ્ધ્યતિ ।
અભક્ષભક્ષણં કૃત્વા કરીષાગ્નૌ વિશેદ્ દ્વિજઃ

ઘાતિતાનિ ત્વયા ચાષ્ટૌ સહસ્રાણિ તપસ્વિનામ્ ।
હવ્યં દેવા ન ગૃહ્ણન્તિ કથં ચ પિતરઃ પુનઃ

ત્વયા વૈ ક્રતવશ્ચેષ્ટાસ્તે ગતા વૈ શ્વયોનિષુ ।
વ્યર્થમાસ તપસ્તે ઽદ્ય મૂલનાશસ્ ત્વયા કૃતઃ

બભ્રુર્ ઉવાચ:
વેદોક્તં યઃ પરિત્યજ્ય ધર્મમન્યં સમાચરેત્ ।
દશવર્ષસહસ્રાણિ શ્વયોનૌ જાયતે ધ્રુવમ્

વેદાર્થનિન્દકા યે વૈ બ્રાહ્મણા જ્ઞાનદુર્બલાઃ ।
ઇહ જન્મનિ શૂદ્રાસ્તે મૃતાઃ શ્વાનો ભવન્તિ તે

ગોમેધો હયમેધશ્ ચ નરમેધસ્ તથા ઽપરઃ ।
ક્ષત્રિયાસ્ત્વથ જીવન્તિ પૂજ્યન્તે દેવમાનુષૈઃ

રાજ્ઞસ્ તદ્વચનં શ્રુત્વા ભારદ્વાજો ઽશપત્ નૃપમ્ ।
યસ્માન્ મહોક્ષમાંસેન તાર્પિતા બ્રાહ્મણાસ્ ત્વયા

ભવતુ અનેન પાપેન વ્યાઘ્રો વ્યાઘ્રી તવ પ્રિયા ।
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ વસુધાં વિચરિષ્યથઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા મુનેર્ અમિતતેજસઃ ।
સુધર્મા ચાબ્રવીદ્ વાક્યં રાજપત્ની યશસ્વિની

વેદોક્તકર્મકર્તા તુ યતઃ શપ્તઃ પતિર્ મમ ।
પતિવ્રતા ચ નિર્દોષા ધર્મિષ્ઠા ઽહં તથૈવ ચ

દશવર્ષસહસ્રાણિ તેન પાપેન દુઃખિતાઃ ।
ભવિષ્યથ મહાઘોરા યૂયં વૈ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

નિર્જલે મરુદેશે ચ અપરે કણ્ટકાવૃતે ।
ક્ષુધાર્તાશ્ ચ તૃષાર્તાશ્ ચ કાકગૃધ્રૈર્ અનુદ્રુતાઃ

ભારદ્વાજશ્ ચ રાજ્ઞી ચ શપ્ત્વા તત્ર પરસ્પરમ્ ।
ભારદ્વાજશ્ ચ સાર્દ્ધં તૈઃ કૃત્વા પુણ્યં તતો નૃપ

બ્રહ્મલોકં જગામાથ બ્રાહ્મણૈઃ સહ ભારત ।
સો ઽભિવાદ્ય યથા ન્યાયં બ્રહ્માણં સુરસત્તમમ્

સર્વં ન્યવેદયત્ તત્રાભક્ષભોજ્યં ચ યત્કૃતમ્ ।
બ્રહ્મોવાચ:
લોકાપચરિતં કર્મ [] કાર્યં દેવવર્જિતમ્

[ગપ્ ઇન્ ઓરિગિનલ્]
ઉક્તાનિ ચ નિષિદ્ધાનિ ધર્માધર્મવિચારણે ।
લોકોક્તં વિહિતં કર્મ ત્રયી માર્ગં વિચારિતમ્

કર્તવ્યં તુ પ્રયત્નેન સ્વર્ગમોક્ષપ્રદાયકમ્ ।
બોધિતા બ્રાહ્મણાસ્ તેન બ્રહ્મણા નૃપતિસ્ તદા

શાપાન્તઃ કથિતસ્ તેષાં તેનૈવ પરમેષ્ઠિના ।
શાપસ્યાન્તો મયા દૃષ્ટો ભવતાં પાપકર્મિણામ્

પુણ્યક્ષયે ચ શપ્તાસ્ તુ સમ્પ્રાપ્તે તુ યુગાન્તરે ।
નર્મદાતીરવાસી યો માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ

સ દાસ્યત્ય્ ઉપદેશં વો યેન મોક્ષમ્ અવાપ્સ્યથ ।
તતઃ કાલેન મહતા માર્કણ્ડેયં મુનિં ગતાઃ

દૈવયોગેન તે સર્વે કલ્પગા તીરવાસિનમ્ ।
અભિવાદ્ય યથા ન્યાયં તમ્ ઋષિં પ્રણિપત્ય ચ

સ્થિતાઃ સ્વકર્મ તત્રૈવ વ્યાહરન્તઃ પરસ્પરમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તાંશ્ ચિન્તયામાસ માર્કણ્ડેયો મહામુનિઃ

મિથુનં વ્યાઘ્રરૂપેણ વ્યાહરન્ માનુષીં ગિરમ્ ।
કેન કર્મવિપાકેન બ્રાહ્મણા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

એવં સંચિન્ત્ય માર્કણ્ડો ભારદ્વાજમ્ અથાબ્રવીત્ ।
દમ્પતી વ્યાઘ્રરૂપેણ બ્રાહ્મણા બ્રહ્મરાક્ષસાઃ

યૂયં ચ વિકૃતાકારાઃ કથયધ્વં કથં ચ તત્ ।
ભારદ્વાજ ઉવાચ:
શૃણુ બ્રહ્મન્ સમાસેન કથ્યમાનં વચો મમ

ભવિષ્યભૂતતત્ત્વજ્ઞ ત્રિકાલજ્ઞ ત્રિવેદવિત્ ।
બભ્રુર્ નામા ચક્રવર્તી પુણ્ડ્રવર્ધનસંસ્થિતઃ

સુધર્મા નામ તસ્યૈવ ધર્મપત્ની પતિવ્રતા ।
એકદા શ્રાદ્ધકાલે તુ નાતિથિં પ્રાપ્તવાન્ દ્વિજમ્

સંચિન્ત્યાથ તદ્ આત્માનમ્ આગતો હ્યાશ્રમં મમ ।
પાદૌ જગ્રાહ શિરસા તતો વચનમ્ અબ્રવીત્

પિતૄણાં શ્રાદ્ધકાલો મે પ્રસાદઃ ક્રિયતાં મયિ ।
તતો મયોપદિષ્ટો ઽસૌ મુનીંસ્ ત્વં ભોજયાધુના

મહોક્ષં શાતયિત્વા તુ ભોજિતાસ્ તે તપોધનાઃ ।
શપ્તો મયા ચ શીઘ્રં ત્વં વ્યાઘ્રયોનિં ગમિષ્યસિ

નિર્ભર્ત્સ્ય માં ચ તત્પત્ની શશાપ બ્રહ્મરાક્ષસાઃ ।
યૂયં ભવત વૈ સર્વે મરુદેશે ક્ષુધાર્દિતાઃ

બ્રહ્માણં ચ તતઃ પ્રાપ્તા વિવાદેન પરસ્પરમ્ ।
બ્રહ્મણા પ્રેષિતાસ્ તે ઽમી ત્વત્ સકાશમ્ ઇહાગતાઃ

એતત્ તે કથિતં સર્વં કારણં વિકૃતે મહત્ ।
નાન્યત્ સ્થાનં પ્રપશ્યામો યત્રાસ્માકં સ્થિતિર્ ભવેત્

ન દિવા નૈવ રાત્રિશ્ ચ ન સૂર્યો ન ચ ચન્દ્રમાઃ ।
ન ગ્રહા નૈવ ઋક્ષાણિ ઋષયો યત્ર મણ્ડલમ્

સરિતઃ સાગરાઃ શૈલા ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્ ।
આસીદ્ ઇદં તમો ભૂતમાદિ મધ્યાન્તવાર્જિતમ્

મુગ્ધા વયં ન જાનીમો ન ચાજ્ઞાયત કિંચન ।
ન્યગ્રોધં નર્મદામધ્યે મેઘાભં કાલરૂપિણમ્

ત્વાં વૈ સર્વદ્વિજશ્રેષ્ઠં નાન્ય પશ્યામિ કિંચન ।
ત્વં પિતા નો ગુરુશ્ ચૈવ હરિર્ ધાતા સ્વયં શિવઃ

અકામતઃ કૃતં પાપં સ્વયમ્ એતદ્ ઉપાર્જિતમ્ ।
ત્વત્પ્રસાદાત્ મુનિશ્રેષ્ઠ મુઞ્ચામો ઘોરકિલ્બિષાત્

નાભુક્તં ક્ષીયતે કર્મ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
અવશ્યમ્ એવ ભોક્તવ્યં કૃતં કર્મ શુભાશભમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ:
શાકલ્યસ્યાશ્રમં પુણ્યં બ્રહ્મર્ષિગણસેવિતમ્ ।
વૈદૂર્યાત્ પશ્ચિમે ભાગે યત્ર દેવો મહેશ્વરઃ

તત્ર ગત્વા ચ યૂયં વૈ તપશ્ચોગ્રં કરિષ્યથ ।
જપધ્યાનપરા નિત્યં કન્દમૂલફલાશિનઃ

એવં દ્વાદશવર્ષાણિ સંતિષ્ઠધ્વં દ્વિજોત્તમાઃ ।
યાવદ્ વૈ વેદમાનેન પુનઃ સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તતે

તમો ભૂતમ્ ઇદં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન ।
સર્વં ચકાર ભગવાન્ મહાકાલવપુર્ધરઃ

પ્રાણિનાં કર્મણા હ્યેતજ્ જગત્કાલવશઙ્ગતમ્ ।
વાયુરગ્નિર્જલં પૃથ્વી ભૂતગ્રામશ્ ચતુર્વિધઃ

કાલસ્ય ભોજનં સર્વં ભસ્મપુઞ્જમ્ ઇવાભવત્ ।
નાશ્ચર્યમ્ અત્ર કર્તવ્યં પુનઃ સૃષ્ટિર્ ભવિષ્યતિ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે તે પાપયોનયઃ ।
નમસ્કૃત્ય મુનિશ્રેષ્ઠં માર્કણ્ડં કલ્પવાસિનમ્

રાજા ચ રાજપત્ની ચ ઋષયો વિમલેશ્વરમ્ ।
જગ્મુઃ કાલેન મહતા પુનઃસૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા

સ્વયં પ્રજાપતિર્ બ્રહ્મા સસર્જ વિવિધાઃ પ્રજાઃ ।
કલાઃ કાષ્ઠા મુહૂર્તાશ્ ચ જગત્સ્થાવરજઙ્ગમમ્

સરિતઃ સાગરાન્ ગુલ્માન્ પર્વતાં ચ લતાસ્ તથા ।
આપો ઽગ્નિં વૈ તથા વાયું ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્

સૂર્યં ચ દક્ષિણે નેત્રે સો ઽસૃજત્ પ્રાણિનસ્ તથા ।
વામનેત્રે હિમાંશું ચ સ તથા પર્યકલ્પયત્

એતદ્ ઋક્ષવરૈઃ સાર્દ્ધં પવિત્રં ધ્રુવમણ્ડલમ્ ।
વિવસ્વતઃ પ્રભાં ચૈવ સર્વલોકપ્રકાશિનીમ્

સૃષ્ટા ચાન્દ્રમસી જ્યોત્સ્ના દિવા રાત્રી તથૈવ ચ ।
અપરેષુ ચ દ્વીપેષુ ન સૂર્યો નૈવ ચન્દ્રમાઃ

રૌદ્રી પ્રભા ઽસ્તિ તત્રૈવં પુનઃ સૃષ્ટિઃ પ્રવર્તિતા ।
પૂર્ણે તુ દ્વાદશે વર્ષે શાપાન્તે સમુપસ્થિતે

અર્ચયિત્વા મહેશાનં રેવાવ્યાઘ્રસમાગમે ।
ભારદ્વાજાદયઃ સર્વે બ્રહ્મલોકમ્ અવાપ્નુયુઃ

કામિકં યાનમ્ આરુહ્ય રાજા મુનિયુતસ્ તદા ।
તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ ઉમામાહેશ્વરે પુરે

વ્યાઘ્રેશ્વરો વ્યાઘ્રકર્તૃસઙ્ગમે ત્રિદશાર્ચિતઃ ।
અન્યલ્ લિઙ્ગં ન પશ્યામિ દિવ્યં વૈ વિમલેશ્વરાત્

અર્ચનાત્ તસ્ય લિઙ્ગસ્ય દર્શનાત્ સ્પર્શનાત્ તથા ।
બ્રહ્મહત્યા પ્રણશ્યેત પાપેષ્વ્ અન્યેષુ કા કથા

તીર્થેષુ શ્રાદ્ધકરણાત્ પિતૄણામ્ અક્ષયા ગતિઃ ।
કલ્પકોટિસહસ્રાણિ કલ્પકોટિશતાનિ ચ

તીર્થસ્યાસ્ય પ્રભાવેણ લોકે ક્રીડન્તિ વૈષ્ણવે ।
એતત્ તે કથિતં સર્વં યથાદૃષ્ટં યથાશ્રુતમ્

શ્રવણાત્ કીર્તનાદ્ અસ્ય અશ્વમેધફલં લભેત્